Абат

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску

Абат (шира.-грек. ἀλφάβητος) — стандартийн хьаьркийн бух тӀиера йозан кеп. Абат чохь хьаьркаш — элпаш — билгалйоху меттан фонемаш, тӀаккха а цхьатерра азэлп хуьлу кӀезиг. Абат къаьста пиктографин (идеографин) йозанах, оцу йозанехь хьаьркаша билгалбоху кхетамаш (шумерин зайлан йоза), морфеман а, логографин а йозанаша хьаьркаш билгалйоху шешша морфемаш (цийн йоза) я дешнаш. Билгалъевлла иштта кепара абаташ:

Шеш йолчу фонемашна хьаьркаш лелоро атта до йоза, хьаьркийн барам охьабаккхар бахьнехь. Кхин а, абатера элпийн раж, алфавитан ражан бух бу.

Тайп-тайпанчу меттанийн фонетикан системийн чолхалла йоьзна ю абатийн барам цхьабосса ца хиларх. Гиннессан рекордийн жайница, уггаре дукха элпаш — 72 — кхмерийн меттан абатехь ду, уггаре кӀезиг — 12 (a, e, g, i, k, o, p, r, s, t, u, v) — Бугенвиль гӀайрен тӀиера (Папуа Керла Гвиней) ротокас меттан абатехь ду. Абатан уггаре шира элп «о» ду, иза хийца ца делла тӀаьхьарчу 3300 шарахь, тӀеэцна финикийн абатера.

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Таблица «ПБЭ»

Ширачу паччахьаллин юьххьехь (вайн эрал XXVII бӀешо хьалхара) мисархоша лелийна 24 аьзнийн иероглифаш. Амма абатан хьесап дина семийн къаьмнаш. Вайн эрал 2,5 эзар шо хьалха йозанчаша Эбла (хӀинцалера Тель-Мардих, Къилбаседа Шема) гӀалахь йира классификаци йира Месопотамера эцначу дешдекъан хьаьркийн зайлан йозанийн. И йоза лелош дара меттигера эблаитийн мотт а, месопотамера шумерийн мотт а дӀаязбеш. Хетарехь, зайлан йозан а, мисран йозан а зеделларг лелор бахьнехь, семигӀар вайн эрал 1,5 эзар шо хьалха кхоьллина иштта юьхьанцлера тайпана консонантан-дешдекъан йоза, цу чохь мукъаза аз билгалдоккху хьаьркаш яра (масала, w) муьлххачу мукъа азца цхьаьна (wa, wi, wu, тайпана дешдакъош дӀаяздеш зайлан йозанехь санна тайп-тайпана хьаьркашца ца яздора, цхьаьнца яздора.

Йозан хьаьркашна юкъа мукъа аьзнаш тоьхчи, кхоллаелира абат.

Уггаре ширачех ю Угарит гӀала-пачхьалкхан абат, иза евза вайн эрал 1,5 эзар шо хьалха дуьйна. Хьаьркаш латтаран низам тера ду вайн эрал 1,1 эзар шо хьалхара малхбузасемийн абатачух: финикийн, ширажугтийн, кхин а. Лаьттаюккъера хӀордан малхбален берда тӀехь баьхна болу Финикихой, ширачу заманахь гӀарабевлла хӀордахой бара. Цара жигара йохк-эцар лелайора Лаьттаюккъера хӀордан гуонахьарачу пачхьалкхашца.

Финикийн абатах яьлла грекийн а, арамейн а абаташ, царах хьост хилла дукхаха йолчу таханлерачу йозанашна: жимаазийн абаташ, иберийн йоза, нумидийн йоза, кхин а. Финикийн абатан элпаш латтаран низаман лар юьсу цунах евллачу абаташкахь; ша дош «абат» кхолладелла Ӏарбийн абатан хьалхарчу элпех алиф Ӏаьр. ‎‎

Финикийн абатах яьлла грекийн а, арамейн а абаташ, царах хьост хилла дукхаха йолчу таханлерачу йозанашна: жимаазийн абаташ, иберийн йоза, нумидийн йоза, кхин а. Финикийн абатан элпаш латтаран низаман лар юьсу цунах евллачу абаташкахь; ша дош «абат» кхолладелла Ӏарбийн абатан хьалхарчу элпех алиф Ӏаьр. ‎‎ а, ба Ӏаьр. ‎‎ а, та Ӏаьр. ‎‎ а.

Къилбасемийн абат, тӀехулара тера хилла финикийнчух, схьаяьлла, схьагарехь, гипотезан финикийчуьнца юкъар дех; ткъа къилбасемийн йозан тӀаьхье ю хӀинцалера эфиопийн йоза.

Грекийн абат а, цунах евлларш а[нисъе | нисъе чухулара]

ингл.]]), 1728 шо

Вайн эрал 2—1 эзар хьалхара шерийн дозанера дуьйна (кхин а хьалхара хила а тарло) финикийн абат лаьтта 22 элпах, схьаэцна грекаша, цара хаъал хийцира иза, йира ширагрекийн абатах чекхъяьлла система.

Вайн эрал I эзар шо хьаха Къилба Итали схьаяьккхинера грекаш. Цуьнан жамӀ хилира Италин тайп-тайпанан къаьмнашна грекийн йоза довзар. Грекийн абат мокеп хилира латинан а кхин италийн (иштта Ӏаткъам хилла этрусскин йозанан) абатийн. Руман империн муьрехь шуьйра даьржира латинан йоза а, мотт а. Цуьнан Ӏаткъам чӀагӀбелира Юккъера бӀешерашкахь Европан дерриг къаьмнаш керсталла тӀеэцар бахьнехь. Латинан мотт хилира далла гӀуллакх даран мотт Малхбуза Европан ерриг пачхьалкхашкахь, ткъа латинан йоза — динан жайнаш яздан магийна цхьаъ бен боцу мотт хилира.

Юккъерачу бӀешерийн хьалхарчу шерашкахь дуьххьара дӀа я юкъараллин грекийн Ӏаткъамца кхоллало эрмалойн (Месроп Маштоц), гуьржийн, готийн (Ульфила хилар хета), шираславянийн глаголица а, кириллица а (Кирилл а, Мефодий а, церан дешархой а), кхин а абаташ, шайн цӀерийн а, хьаьркийн кепийн а низам ма-дарра я билгалчу хийцамашца йогӀу грекийчуьнца. Керла меттанаш дӀаязбан кхин дӀа йина абаташ йолуш йолчу абатийн бух тӀехь йира, уггаре хьалха латинан, кириллан йозанашца. Вайн эрал I эз. шо хьалха хиларан тешалла ду къилбаӀарбийн абаташ, иза хилира малхбузасемийн системан шира га. Хьалхара документашца вевза йозанан системийн говзанча ву Месроп Маштоц, цуо 406 шарахь Эдесса а, Самосата а гӀаланашкахь чекхбаьккхира эрмалойн абат яран болх.

Арамейн абат а, цуьнан тӀаьхьенаш а[нисъе | нисъе чухулара]

Вайн эрал I эз. шо хьалха финикийн абатах кхоллаеллачу арамейн абато юьхьиг йолийна Малхбузан дукхах долчу йозанийн. Малхбузера тайп-тайпана динаш а, пачхьалкхаш а, цаьрга терра тайп-тайпана йозанан гӀирсаш а, арамейн абатийн тӀаьхьенийн абаташ дукха сиха тоеш, хийцаелира ца евзачу хьоле кхаччалц.

Цхьаьна версица, арамейн абатан коьрта тӀаьхьенаш ю:

ХӀиндин Ӏилманчашна юкъахь брахми йоза хӀиндера далар лору. Цхьаболу Ӏилманчаша цу тӀе тешаллин хӀоттайо хӀиндийн хьалхара йозан иэсаш (вайн эрал III—II эзар шо хьалха), Хараппа а, Мохенджо-Даро а гӀаланашкахь ахкарш деш карийна йолу (цхьаьна гипотезица, ХӀин хин тогӀенан йоза, брахми санна, абатан-дешдекъан йоза ду).

Элпийн цӀераш[нисъе | нисъе чухулара]

ХӀора а евзачу абатан системашкахь массо а элпан шен цӀе ю. Элпийн цӀераш гергарчу системашкахь, цхьаьна системера кхин система еш, схьаоьцуца хуьйцу, масала малхбузасемера грекийн система еш. Элпийн цӀераш дукхахчу семийн ламасташца, угаритийн доцург (дагахь латто атта хилийтархьама), кхоьллира цхьаьна хӀуман цӀерех, цхьа фонемица долалуш долу («алеф» ‘бугӀа’, «бет» ‘цӀа’, иштта кхин дӀа а).

Терхьаш билгалдоху элпаш[нисъе | нисъе чухулара]

Евзаш йолу ширачу абатийн хьаьркаш, масала угаритийн, ца лелайора терахьаш билгалдохуш. ТӀаьхьуо, вайн эрал 1 эзар шо хьалха, малхбузасемийн абаташкахь грекийн абатехь абатан низамера хьалхара элп [масала, грек. α (альфа)] хила тарло терхьан хьаьрк ноль дӀаяьллачул тӀаьхьарчу терхьан (аьлчи а «α» билгалдаккхара терахь 1), шолгӀа — шолгӀаниг («β» билгалдаккхара терахь 2), иштта кхин а. И принцип Ӏалашдира грекийн кепаца бух болчу дуккхачу системашкахь, масала, шираславянийн а, шираоьрсийн а. Элпан кеп хийцарх цуьнан абатан низамера меттиг Ӏалашйо, цундела абатийн истори Ӏамош терахьаш билгалдахар доккха маьӀна долуш ду.

Абатийн исписка[нисъе | нисъе чухулара]

Авторш, абаташ кхоьллина хан[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажа иштта[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Lenore A. Grenoble. Language policy in the Soviet Union. Springer, 2003. — ISBN 1402012985. — P. 116: «The creation of the Georgian alphabet is generally attributed to Mesrop, who is also credited with the creation of the Armenian alphabet».
  2. Rayfield D. The Literature of Georgia: A History (Caucasus World). RoutledgeCurzon, 2000. — ISBN 0700711635. — P. 19: «The Georgian alphabet seems unlikely to have a pre-Christian origin, for the major archaeological monument of the first century 4IX the bilingual Armazi gravestone commemorating Serafua, daughter of the Georgian viceroy of Mtskheta, is inscribed in Greek and Aramaic only. It has been believed, and not only in Armenia, that all the Caucasian alphabets — Armenian, Georgian and Caucaso-AIbanian — were invented in the fourth century by the Armenian scholar Mesrop Mashtots.<…> The Georgian chronicles The Life of Kanli — assert that a Georgian script was invented two centuries before Christ, an assertion unsupported by archaeology. There is a possibility that the Georgians, like many minor nations of the area, wrote in a foreign language — Persian, Aramaic, or Greek — and translated back as they read».
  3. Церетели Г. В. Армазское письмо и проблема происхождения грузинского абата. II // Эпиграфика Востока. — М., Л.: Изд-во АН СССР, 1949.
  4. Бердзенишвили Н., Джавахишвили И., Джанашиа С. История Грузии: В 2 ч. Ч. 1. С древнейших времён до начала XIX в. — Кеп:Тб.: Госиздат ГССР, 1950.
  5. Джанашиа С. Н. К вопросу о языке и истории хеттов. // Труды: В 3 т. — Тб.: Изд-во АН ГССР, 1959.
  6. Гамкрелидзе Т. Абатное письмо и древнегрузинская йоза (Типология и происхождение абатных систем письма)

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]