Эрмалойн абат

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Эрмалойн абат
эрм. Հայկական այբուբեն
Йозан тайпа консонантан-вокалийн йоза
Меттанаш Эрмалойн
Кхоьллинарг Месроп Маштоц
Кхоьллина терахь 405 шо[1]
Мур 405 шо — таханлера зама
Йозан агӀо аьрру агӀонера аьтту агӀорхьа
Схьадалар схьаялар билгала хууш дац
Гергара кириллица, латиница, коптийн йоза
Юникодан диапазон U+0530—U+058F,
U+FB13—U+FB17
ISO 15924 Armn
Йозан масала

Э́рмалойн а́батэрмалойн меттан озан йоза, кхоьллина 405—406 шерашкахь Ӏилманчо а, мозгӀаро а Маштоц Месропа, юьзина XI бӀешарахь[Комм 1] керлачу эрмалоша[2] лелочу шина элпаца (Օ а, Ֆ а).

1600 шеран сов дохаллехь Эрмалойн абат ю хийцам боцуш ала мегар долуш[3].

Абат[нисъе бӀаьра | нисъе]

Manuscript arm 5-6AD.jpg Vehamor Gospel (Matenadaran, Ms. № 10680).jpg Armenian - Letter of Eusebius to Carpianus - Walters W5383R - Open Obverse.jpg Malnazar - Decorated Incipit Page - Google Art Project (6845291).jpg
Шираэрмалойн куьйгайоза. V—VI бӀешеран Инжил Вехамор, VII а, IX а бӀешерашна юкъахь 1193 шеран куьйгайоза. Уолтерсан исбаьхьаллин музей XVII бӀешеран куьйгайоза. Музей Гетти
Элп Элпан цӀе Алар (ДФА) Транслитераци Терхьан
билгало
Лам.
орфографи
Реформ.
орфографи
Алар Классикан Малхбален Малхбузан Классикан ISO 9985
Классикан Малхбален Малхбузан
Աա այբ [aɪb] [aɪpʰ] [ɑ] a 1
Բբ բեն [bɛn] [pʰɛn] [b] [pʰ] b 2
Գգ գիմ [gim] [kʰim] [g] [kʰ] g 3
Դ դ դա [dɑ] [tʰɑ] [d] [tʰ] d 4
Եե եչ [jɛtʃʰ] [ɛ], дешан юьххьехь [jɛ]1 e 5
Զզ զա [zɑ] [z] z 6
Էէ է [e] [ɛ] [e] [ɛ] ē ê 7
Ըը ըթ [ətʰ] [ə] ə ë 8
Թթ թօ թո [tʰo] [tʰ] t‘ 9
Ժժ ժէ ժե [ʒɛː] [ʒɛ] [ʒ] ž 10
Իի ինի [ini] [i] i 20
Լլ լիւն լյուն [lʏn]² [l] l 30
Խխ խէ խե [χɛː] [χɛ] [χ] x 40
Ծծ ծա [tsɑ] [tsɑ] [dzɑ] [ts] [ts] [dz] c ç 50
Կկ կեն [kɛn] [kɛn] [gɛn] [k] [k] [g] k 60
Հհ հօ հո [ho] [h] h 70
Ձձ ձա [dzɑ] [tsʰɑ] [dz] [tsʰ] j 80
Ղղ ղատ [ɫɑt] [ʁɑt] [ʁɑd] [l], or [ɫ] [ʁ] ł ġ 90
Ճճ ճէ ճե [tʃɛː] [tʃɛ] [ʤɛ] [tʃ] [tʃ] [ʤ] č č̣ 100
Մմ մեն [mɛn] [m] m 200
Յյ յի հի [ji] [hi] [j] [h]³, [j] y 300
Նն նու [nu] [n], [ŋ] n 400
Շշ շա [ʃɑ] [ʃ] š 500
Ոո ո [o] [ʋɔ] [o], дешан юьххьехь [ʋɔ]4 o 600
Չչ չա [tʃʰɑ] [tʃʰ] č‘ č 700
Պպ պէ պե [pɛː] [pɛ] [bɛ] [p] [p] [b] p 800
Ջջ ջէ ջե [ʤɛː] [ʤɛ] [tʃʰɛ] [ʤ] [tʃʰ] ǰ 900
Ռռ ռա [rɑ] [ɾɑ] [r] [ɾ] 1000
Սս սէ սե [sɛː] [sɛ] [s] s 2000
Վվ վեւ վեվ [vɛv] [v], [ʋ] v 3000
Տտ տիւն տյուն [tʏn] [tʏn]5 [dʏn] [t] [t] [d] t 4000
Րր րէ րե [ɹɛː] [ɾɛ]6 [ɾɛ] [ɹ] [ɾ] r 5000
Ցց ցօ ցո [tsʰo] [tsʰ] c‘ 6000
Ււ հիւն վյուն [hʏn] [w] [v]8 u 7000
Փփ փիւր փյուր [pʰʏɹ]9 [pʰʏɾ] [pʰ] p‘ 8000
Քք քէ քե [kʰɛː] [kʰɛ] [kʰ] k‘ 9000
Եվ/և և և [ev] [ev] [ev] [ev] [ev] ev ev -
Օօ օ [o] [o] ô ò -
Ֆֆ ֆէ ֆե [fɛː] [fɛ] [f] f -
Элп Лам.
орфографи
Реформ.
орфографи
Классикан Малхбален Малхбузан Классикан Малхбален Малхбузан Классикан ISO 9985 Терахьан
билгало
Алар
Элпан цӀе Алар (ДФА) Транслитераци

Малхбален эрмалойн  а, малхбузан эрмалойн   а лиер.

Таблицин билгалдаккхар[нисъе бӀаьра | нисъе]

ТӀеяздаран «h» ([ʰ]) кхузахь билгалдоккху эшарпхенаш; апострофо ([’]) билгалдоху эйективан мукъазнаш.

  1. Дешан юьххьехь — ye /jɛ/, кхечу меттигашкахь — e /ɛ/. ХӀунда аьлчи, y /j/ дужу дешнаш цхьаьнатоьхча, масала, եղբայր (ełbayr, /jɛʀˈbajɹ/ «ваша», амма մորեղբայր (morełbayr, /moɹɛʀˈbajɹ/ «ненан ваша»).
  2. Орфографин хийцамашла[en] тӀаьхьа լ элпан цӀе йоккхк [lyun].
  3. Ламастан нийса яздарехь бен дац дешан юьххьехь я морфемаш.
  4. Юьхьанцара хьолехь — vo /ʋɔ/, кхечу меттигашкахь — o /o/. Аз /v/ дужу дешнаш цхьаьнатоьхча, масала, որդի (ordi, /ʋɔɾˈtʰi/ «кӀант», амма քեռորդի (k‘eṙordi, /kʰeroɾˈtʰi/ «ненан вешин кӀант»).
  5. Хийцамаш бинчу абатехь տ элпан цӀе йоккху [tjun].
  6. Практикехь беккъа Иранера эрмалоша бен ца олу [ɹ]; Эрмалойчоьнан Республикера малхбален эрмалойн грабар маттахь [ɹ] (ր) хилла [ɾ].
  7. Хийцина орфографехь и элп хийцина элпашна <ու>, ткъа доьшу [u].
  8. Дукха хьолахь доьшу /v/, амма цхьацца юкъарадахарш хуьлу. Грабар маттахь աւ, нагахь цунна тӀаьхьа мукъаза элп дагӀахь, доьшу /au/, масала, աւր (awr, /auɹ/, «де»). Юккъерачу бӀешерашкахь и дош олура /oɹ/, XIII бӀешарахь дуьйна яздо օր (ōr). ու элпаш цхьаьнадалорах (юьхьанца дуьйна доьшу /ov/ я /ou/) хилла /u/; իւ (iw) элпаш цхьаьнадалор доьшу /ju/ (Эрмалойн ССРн нийса яздаран хийцамаша իւ хийцира յու).
  9. Хийцинчу абатехь փ элпан цӀе йоьшу [pʰjuɾ].

Мукъазниш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Эрмалойн меттан истори

Armenian manuscripts.jpg
Йозанал хьалхара мур
Эрмалойн гипотеза
Грекийн-эрмалойн хьалхара мотт
Грекийн-эрмалойн-арийн гипотеза
Эрмалойн хьалхара мотт  
Йозан мур
Шираэрмалойн мотт
(V—XI бӀешераш)
Юккъераэрмалойн мотт
(XI—XVII бӀешераш)
Керлаэрмалойн мотт
(XVII бӀешарахь дуьйна)  
Эрмалойн йоза
Эрмалойн абат
Абат кхолларан истори
Даниилан йозанаш
Эрмалойн пунктуаци
Эрмалойн палеографи
ТӀаьхье
Эрмалойн литература
Шираэрмалойн историографи
Шираэрмалойн гочдарш 
ЭрмалойӀамор

Таханлера дукхаха долчу хӀиндаевропан меттанех къаьсташ (мукъаза аьзнаш шишша хуьлу: зевнекъора), эрмалойн маттахь ишттачу пхеа шишша долчу элпашна тӀекхета кхоалгӀа аз — къора эшарпхенийн.

Иштта, 15 мукъазчара кхуллу кхолха парадигма:

зевне эшарпхенийн доцу къора эшарпхенийн доцу къора эшарпхенийн
1 բ [b]? պ [p]? փ [pʰ]?
2 գ [ɡ]? կ [k]? ք [kʰ]?
3 դ [d]? տ [t]? թ [tʰ]?
4 ձ [dz]? ծ [ts]? ց [tsʰ]?
5 ջ [dʒ]? ճ [tʃ]? չ [tʃʰ]?

И парадигма хаар ладаме ду цхьадолчу меттан геннийн литературан меттаца йолчу уьйранех кхета, ткъа иштта малхбален-эрмалойн литературан маттера малхбуза-эрмалойн литературан матте дехьаволуш.

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. Theo Maarten van Lint From Reciting to Writing and Interpretation: Tendencies, Themes, and Demarcations of Armenian Historical Writing // The Oxford History of Historical Writing: 400-1400 / Edited by Sarah Foot and Chase F. Robinson. — Oxford University Press, 2012. — Vol. 2. — P. 180.
  2. В 19211928 годах алфавитом на основе армянского пользовались также курды, проживающие в СССР.
  3. Армения в III—IV веках // Всемирная история. — Т. 2, гл. XXV.


ГӀалат дешнаш далорна Тобан «Комм» йолуш йолу тегашца <ref> йогӀуш йолу тег <references group="Комм"/> ца карийна