Руман импери

ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Руман импери
лат. Imperium Romanum
желт.-шира. Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
Пачхьалкхан Шатлакхан Илли
Roman Empire Trajan 117AD.png
Официалан меттанаш Латинан мотт, Шира грекийн мотт
Коьрта гӀала Рум, Константинополь, Равенна, Милан
Ахча сестерци, денари, ауреус
Commons-logo.svg Медиафайлаш Викилармехь

Руман импери (латинан маттахь Imperium Romanum; Койне маттахь Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων-Basileía tōn Rhōmaíōn) — Ширачу Руман пост-республикин мур бу. Цу муьрехь Руман имперехь автократин урхалла дара, иштта цо Европехь, Лаьттаюккъехь дӀалоцура даккхий мехкаш. Цо Лаьттаюккъера хӀордан ерриг хийист дӀалоцура. Руман империн истори йолаелла Октавиан Август паччахь хӀоттарца (вайн эрил хьалха 27-гӀа шо). Ткъа 476-чу шарахь иза шина декъе екъаелла: Малхбузера, Малхбалехьара.

Константинополь нана-гӀала йолу Руман империн Малхбалехьара дакъа кхиъ 977 шарахь хилла- ткъа 1453-чу шарахь иза доьжна.

Империн истори муьрашка екъар[нисйе бӀаьра | нисйе]

Руман импери муьрашка екъар тайп-тайпана хуьлу. Ишта, цуьнан пачхьалкхан-бакъонан дӀахӀоттам къастош билгалбоккху шиъ коьрта мур:

1.      Принципат — республикин, монархин амалш юкъайогӀу пачхьалкхан дӀахӀоттаман кеп ю (цигахь республикин Ӏедалан меженийн дуьхьалонца тӀеман монархи яра). Хилла вайн эрил хьалха 1-чу бӀешарахь — вайн эран 3-чу шарахь). Принципатин рогӀера муьраш хилла:

  • Юли-Клавди некъенан урхалла, принципатин система кхоллаялар (вайн эрил хьалха 27-гӀа шо- вайн эран 68-гӀа шо)
  • Веа императорийн шо — Ӏедалан йоккха кризис (68-69)
  • ФлавиегӀеран а, АнтониевгӀеран некъийн урхалла — принципатан системан заза даккхар (69-192)
  • СевергӀеран некъенан урхалла — тӀеман-бюрократин система кхоллаялар (193—235)
  • КхоалгӀачу бӀешеран кризис — Руман империн йоккха социалан-экономикин, политикин кризис (235—284).

2. Доминат (284—476) — монархех тера йолу политикин система ю. Цу муьрехь билгалйоккху рогӀера этапаш:

  • Диоклетианан, 1-чу Константинан урхалла — доминатан системан кхоллаялар, хьукме (административни), тӀеман, социалан-экономикин реформаш (284—337)
  • вайн эран 4-чу бӀешеран импери — система чӀагӀлуш схьайогӀуш яра, империн Малхбузера, Малхбалехьара декъаш политикин дӀас къастор (337—395)
  • импери шина декъе йекъайалар — Малхбузера, Малхбалехьара (395—476).

Руман империн истори маца чекхъяьлла цхьатерра билгал ца доккху историкаш. Цхьаболчара Малхбузера дакъа 476-чу шарахь доьжна олу, цу шарахь император волу Ромул Август дӀаваьккхина. Ткъа кхечара билгалдоккху 480-гӀа шо, цу шарахь кхелхина тӀаххьара бакъонан император Непот. Малхбалехьара декъан пачхьалкхалла хийцалуш кхиъ эзар шарахь хилла. И дакъа дожар хила тарло 5-чу бӀешеран чаккхенгахь, я 610-чу шарахь, 1204-чу шарахь, 1453-чу шарахь, кхин а.