Жуьгтийн абат

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
(Жьугтийн йоза дӀасахьажийна кхузе)
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Жуьгтийн йоза
Йозан тайпа консонантан
Меттанаш иврит, Ӏарамийн мотт, идиш, сефардийн мотт, кхин жуьгтийн меттанаш
Кхолладелла меттиг Гергара Малхбале
Кхоьллина терахь вайн эрал VI—II бӀешо хьалха[1]
Мур вайн замане кхаччалц
Йозан агӀо аьтту агӀонера аьрра агӀорхьа
Шира документ Товрат
Схьадалар

финикийн йоза

Ӏарамийн абат
Гергара Ӏарамийн абат, Ӏаьрбийн абат
Юникодан диапазон U+0590 … U+05FF, U+FB1D … U+FB40
ISO 15924 Hebr
Йозан масала

Жуьгти́йн а́бативритехь а, ткъа иштта идишехь а, ладинохь а, диаспоран кхечу жуьгтийн меттанийн абат. Ивритехь консонантан йоза леладарна, абат лаьтта мукъаза элпех; амма цхьадерш царех леладо иштта мукъа элпаш дӀаяздеш ивритехь а, диаспоран кхечу меттанашкахь а. Иштта лелийна караимийн а, крымчакийн меттанашкахь.

Абат[нисъе бӀаьра | нисъе]

Абатехь 22 элп ду, даккхий элпаш дац. Пхи элп шина кепара яздойла ю — коьртаниг (леладо дешан юьххьехь а, юккъехь а) а, чеккхарниг а. Ивритехь дерриг элпаш мукъаза ду, амма диъ царех — א алеф, ה хе, ו вав и י йод — наггахь леладо мукъа элпаш яздеш (матрес лекционис). Мукъа элпаш дӀаяздархьама лелайо хьаьркийн диакритикан система «Некудот», элпан тӀехула я бухахь тӀадамаш хӀиттор. Хьалха лелийна иштта лерина хьаьркаш (таги), цара цхьадолу жуьгтийн абатан элпаш кечдеш бустаман роль кхочуш йо. Идишехь абат юьзина ю: א алеф, ו вов, י йуд и ע аен элпаш мукъаза элпийн роль яйина, царех хилла мукъа элпаш, цул сов, диграфаш ю цхьайолу дифтонгаш билгалйохуш.

Жуьгтийн элпаш иштта леладо терахьаш яздеш, хӀора элпах тесна ду терахь — гематри.

Таблица[нисъе бӀаьра | нисъе]

Элп Терахь-
хьан
барам
(гемат-
ри
)
ЦӀе Транслитераци Алар (МФА)
юьхь.
ср.
чекх. Стандарт-
ное
Ашкен-
азийн
Иврит Нохчийн Дуьнена-
юкъара
Дац-
дина
Жуьг-
тийн
Ашкен-
азийн
Сефар-
дийн
Реконструкци
Мишна Библ.
1 א 1 А́леф А́леф אָלֶף ', а, е ʾ ' [ ʔ, - ] [ — ] [ ʔ, - ] [ ʔ, - ] [ʔ ]
2 ב 2 Бет (вет) Бейс (вейс) בֵּית б, в b, ḇ b, v [ b, v ] [b, v~v̥ ] [ b, b~β~v ] [ b, β ] [ b ]
3 ג 3 Ги́мель Ги́мл גִימֶל г, гӀ g, ḡ g [ ɡ ] [ɡ~ɡ ̊] [ ɡ, ɡ~ɣ ] [ ɡ, ɣ ] [ ɡ ]
4 ד 4 Да́лет До́лес דָלֶת д d, ḏ d [ d ] [ d~d̥ ̊] [ d̪~ð ] [ d̪, ð ] [ d ̪]
5 ה 5 Хе Хей הֵא хӀ h, Ḏ h [ h~ʔ, - ] [ h, — ] [ h, — ] [ h, — ] [ h ]
6 ו 6 Вав Вов וָו в, о, у w w [ v ] [ v~v̥ ] [ v ] [ w ] [ w ]
7 ז 7 За́ин За́ин זַיִן з z z [ z ] [ z~z̥ ] [ z ] [ z ] [ dz ]
8 ח 8 Хет Хес חֵית хь h`, x [ χ~ħ ] [ x ] [ ħ ] [ ħ, x ] [ ħ, x ]
9 ט 9 Тет Тес טֵית т t` [ t ] [ t ] [ t̪ ] [ t̪ˁ ] [ t̪ʼ ]
10 י 10 Йод Йуд יוֹד и, й y y [ j ] [ j ] [ j ] [ j ] [ j ]
11 ‭כ ך 20 Каф (хаф) Коф (хоф) כָּף къ k, ḵ k, kh [ k, χ ] [ k, x ] [ k, x ] [ k, x ] [ k ]
12 ל 30 Ла́мед Ло́мед לָמֶד л l l [ l ] [ l~ɫ ] [ l ] [ l ] [ l ]
13 ‭מ ם 40 Мем Мем מֵם м m m [ m ] [ m ] [ m ] [ m ] [ m ]
14 ‭נ ן 50 Нун Нун נוּן н n n [ n ] [ n ] [ n̪ ] [ n̪ ] [ n̪ ]
15 ס 60 Са́мех Со́мех סָמֶך с s s [ s ] [ s ] [ s ] [ s ] [ ts ]
16 ע 70 А́ин А́ин עַיִן Ӏ ` ` [ ʔ ~ ʕ, – ] [ — ] [ ʕ, ŋ, – ] [ ʕ, ɣ ] [ ʕ, ɣ ]
17 ‭פ ף 80 Пе (фе) Пей (фей) פֵּא п, ф p, ph p, ph [ p, f ] [ p, f ] [ p, f ] [ p, ɸ ] [ p ]
18 ‭צ ץ 90 Ца́ди Цо́ди, цо́дик צָדִי ц s` [ ʦ ] [ ʦ ] [ ʦ ] [ sˁ ] [ʦʼ, ʧʼ, t͡ɬʼ]
19 ק 100 Коф Куф קוֹף к k k [ k ] [ k ] [ k ] [ q ] [ kʼ ]
20 ר 200 Реш Рейш רֵיש р r r [ ʁ ] [ ʀ ] [ r~ɾ ] [ ɾ ] [ ɾ ]
21 ש 300 Шин (син) Шин (син) שִין ш, с š, ś sh, lh [ ʃ, s ] [ ʃ, s ] [ ʃ, s ] [ ʃ, ɬ ] [ ʧ, t͡ɬ, s ]
22 ת 400 Тав Тов (сов) תָו т t, ṯ t, th [ t ] [ t, s ] [ t̪, θ ] [ t̪, θ ] [ t̪ ]

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Израилехь лелайо коьртаниг элпийн стандартан цӀераш ашкеназийн цӀерийн элементашца.
  • Таблицехь елла нохчийн транслитераци, уллера бен яц.

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Вайн эрал I эзар шо хьалха (960—585) жуьгтий лело буьйлало ширажуьгтийн йоза — вайн эрал 2-гӀа эзар шеран чеккхенгахь Гергарчу Малхбалехь шуьйра лелош хилла долу финикийн системах тера. Девзаш долчу тептарех и система лелош уггаре шираниг ю Тель-Зайитера абат, Гезерера табличкаш (вайн эрал ~950 шо хьалхара, Сулейман паччахьан мур), ткъа иштта иэс а, кхин Меса (Моавитийн паччахьан, вайн эрал ~850 шо хьалха) йозанаш а. Ширажуьгтийн йозан дукхаха йолу башхаллаш когаметта йисина самаритийн йозан.

Вавилонан йийсаралла долчу заманахь жуьгташа тӀаьхь-тӀаьхьа сацадо шира йоза лелор, вайн эрал 535 шо хьалха дехьабовлу вавилонан Ӏарамийн йозан (шен рогӀехь иштта схьадаьлла долу финикийчух), цунах олу жуьгтийн квадратан йоза.

Юккъерачу бӀешерашкахь хӀора регионехь шайн-шайн хотӀаш юкъадевллашехь, оцу абатан элпаш яздар вайн замане кӀезиг хийцаделла кхьаьчна. Жуьгтийн меттанаш кхоллалуш диаспораша жуьгтийн квадратан ный шрифт и меттанаш яздарехь лелийра.

Квадратан элпаш дукха хьолахь леладо архитектура хазъеш. Баккхий кхиамаш баьхна каллиграфин а, микрографин а говзаллаш.

Элпаш дахкаран варианташ[нисъе бӀаьра | нисъе]

Элпан цӀе Варианташ
ХӀинцалера Шира
Вениз ярца Вениз янза Моношораллин Куьйга йоза Раши Финикийн Ӏарамийн
Алеф א א א Hebrew letter Alef handwriting.svg Hebrew letter Alef Rashi.png Aleph Aleph.svg
Бет/Вет ב ב ב Hebrew letter Bet handwriting.svg Hebrew letter Bet Rashi.png Beth Beth.svg
Гимель ג ג ג Hebrew letter Gimel handwriting.svg Hebrew letter Gimel Rashi.png Gimel Igimel.png
Далет ד ד ד Hebrew letter Daled handwriting.svg Hebrew letter Daled Rashi.png Daleth Daleth.svg
Хе ה ה ה Hebrew letter He handwriting.svg Hebrew letter He Rashi.png He He0.svg
Вав ו ו ו Hebrew letter Vav handwriting.svg Hebrew letter Vav Rashi.png Waw Waw.svg
Заин ז ז ז Hebrew letter Zayin handwriting.svg Hebrew letter Zayin Rashi.png Zayin Zayin.svg
Хет ח ח ח Hebrew letter Het handwriting.svg Hebrew letter Het Rashi.png Heth Heth.svg
Тет ט ט ט Hebrew letter Tet handwriting.svg Hebrew letter Tet Rashi.png Teth Teth.svg
Йуд י י י Hebrew letter Yud handwriting.svg Hebrew letter Yud Rashi.png Yodh Yod.svg
Каф/Хаф כ כ כ Hebrew letter Kaf handwriting.svg Hebrew letter Kaf-nonfinal Rashi.png Kaph Kaph.svg
Каф/Хаф (чеккхенгара) ך ך ך Hebrew letter Kaf-final handwriting.svg Hebrew letter Kaf-final Rashi.png
Ламед ל ל ל Hebrew letter Lamed handwriting.svg Lamed (Rashi-script - Hebrew letter).svg Lamedh Lamed.svg
Мем מ מ מ Hebrew letter Mem handwriting.svg Hebrew letter Mem-nonfinal Rashi.png Mem Mem.svg
Мем (чеккхенгара) ם ם ם Hebrew letter Mem-final handwriting.svg Hebrew letter Mem-final Rashi.png
Нун נ נ נ Hebrew letter Nun handwriting.svg Hebrew letter Nun-nonfinal Rashi.png Nun Nun.svg
Нун (чеккхенгара) ן ן ן Hebrew letter Nun-final handwriting.svg Hebrew letter Nun-final Rashi.png
Самех ס ס ס Hebrew letter Samekh handwriting.svg Hebrew letter Samekh Rashi.png Samekh Samekh.svg
Аин ע ע ע Hebrew letter Ayin handwriting.svg Hebrew letter Ayin Rashi.png Ayin Ayin.svg
Пей/Фей פ פ פ Hebrew letter Pe handwriting.svg Hebrew letter Pe-nonfinal Rashi.png Pe Pe0.svg
Пей/Фей (чеккхенгара) ף ף ף Hebrew letter Pe-final handwriting.svg Hebrew letter Pe-final Rashi.png
Цади צ צ צ Hebrew letter Tsadik handwriting.svg Hebrew letter Tsadik-nonfinal Rashi.png Sade Sade 1.svg, Sade 2.svg
Цади (чеккхенгара) ץ ץ ץ Hebrew letter Tsadik-final handwriting.svg Hebrew letter Tsadik-final Rashi.png
Куф ק ק ק Hebrew letter Kuf handwriting.svg Hebrew letter Kuf Rashi.png Qoph Qoph.svg
Рейш ר ר ר Hebrew letter Resh handwriting.svg Hebrew letter Resh Rashi.png Res Resh.svg
Шин/Син ש ש ש Hebrew letter Shin handwriting.svg Hebrew letter Shin Rashi.png Sin Shin.svg
Тав ת ת ת Hebrew letter Taf handwriting.svg Hebrew letter Taf Rashi.png Taw Taw.svg

Билгалдаккхар. Таблицехь доцу ширажуьгтийн элпаш дахкарца тера ду буквы финикийчех.

Динан маьӀна[нисъе бӀаьра | нисъе]

Элпийн мистикан маьӀна доьллу каббалан литературехь: Зогар жайнахь (дакъош «Раби Амнона-Саба элпаш» а, «Ситрей отийот» а) а, мидрашех «Отийот де раби Акива» («рабби Акиван» элпаш) а.

Сийлахь жайнин маьӀна деш а, къайлаха маьӀна лохуш а леладо гематри (элпийн терахьийн маьӀнийца ларар) а, темура (цхьадолу элпаш кхечаьрца хийцаран таблица).

Тайп-тайпана абаташ ю лелош Жайнан маьӀна доккхуш:

אתב"ש א хуьйцу ת, ткъа ב хуьйцу ש, иштта кхин дӀа а.

תשר"ק абат юханехьа.

אי"ק בכ"ר

цхьаъ, иттаннаш, бӀенаш (гематри)

אטי"צ 1 хуьйцу 9-ца, 2 хуьйцу 8-ца кхин дӀа а; изза иттаннашца а, бӀенашца а. ה,נ,ך элпийн маьӀна, догӀу, — 5, 50, 500, — хийца а ца ло.[2]

Зоар жайнахь кхетадо, кӀайн баса тӀехь Ӏаьржа элпаш дахкаро дӀало каббалахойн кхаьчна тайп-тайпана хила тарло юкъаметтигаш Ӏаламан ницкъашна юкъара, уьш хаа ца ло адаман синхааман пхеа меженан.[3]

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. Encyclopedia Britannica // Hebrew alphabet "Between the 6th and the 2nd century bce, Classical, or Square, Hebrew gradually displaced the Aramaic alphabet."
  2. См. «Сефер аАрахим Хабад», часть 1, 1971, «Кэат», Нью-Йорк (иврит)
  3. Книга Зоар. Буквы раби Амнона-Саба, пп.22-39