Эмкал

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Эмкал
Camelus dromedarius at Tierpark Berlin (1).JPG
Эмкал
Ӏилманан классификаци
Дуьненаюкъара Ӏилманан цӀе

Camelus Linnaeus, 1758

Кепаш

Эмкалш (лат. Camelus, оьрс. Верблюд) — эмкалийн (Camelidae) доьзалера шалабергашйолчеран (Artiodactyla) тобанера ахкаргийн когашдолчеран (Camelidae) бухара тобанера декха дийнатийн тайпа. Уьш даккхий дийнаташ ду, дуьненан екъачу меттигехь даха Ӏемина долу — гӀум-аренашкахь, ахгӀум-аренашкахь, аренашкахь.

Эмкалш шина кепара ю[1]:

ГӀум-аренан бахархоша лакхара мах хадабо эмкалан, цунах олу «гӀум-аренан кема»[2].

Эмкал бактриан
Эмкал Ӏарабиян

Этимологи[нисъе | нисъе чухулара]

Латинан цӀе Camelus схьаяьлла грек. κάμηλος семитийн юкъарчу меттара «гамаль»[3] (Ӏаьр. جَمَل‎‎, жуьгтий. גמל).

Аматаш[нисъе | нисъе чухулара]

Йоккхачу эмкалан масса — 500—800 кг, кхес йолучехь локхалла — 210 см. Цхьа дум болу эмкалан бос цӀиегӀо-сира хуьлу, ши дум болчуна — таьӀна-боьра[1]. Мех курчавый[2]. Эмкалш еха 40 шо гергга, Деба хан йолало 2—3 шо кхачарца. Пхоралла хуьлу 13 баттахь цхьа дум болчеран, 14 бутт — ши букъ болчеран[1].

Нохьдоккху эмкал

Эмкалийн Ӏад санна хьевзина, деха лаг ду, кегийра гоьрго лергаш ду. Эмкалийн 38 церг ю. Лахахь — итт кхела, шиъ кӀомсар, 10 церг, лакхахь — 2 церг, 2 кӀомсар, 12 кхела[2]. Деха месала бӀаьрган чоьша лардо церан бӀаьргаш гӀамарех, ткъа мераӀуьргаш оьшучу хенахь тӀекъовлало. Эмкалийн бӀаьрса чӀогӀа дика ду: вогӀа стаг царна го цхьа километр генара, йоьду автомобиль — 3—5 километр генара. Царна чӀогӀа дика кхета тӀуналлин хьожа, байдан хьожа я теза хи 40—60 километр генара, ткъа иштта стиглара догӀанан мархаш, догӀа догӀуче кхача сатуьйсуш оцу агӀора дӀайоьлху.

И декхаш долу дийнаташ дика лов дахаран халонаш луьра, хи доцучу меттигехь. Эмкалийн ду накхан, хьакхолган, голийн ахкаргаш. ДӀаюьжучу хенахь эмкал оцу дакъош тӀе юьжу догучу латте (70°С кхаччалц)[1] яга ца яйта. Буькъа тӀаргӀа лерина бу дийнан йовхонах а, буьйсанан шелонах а ларъян. Эмкалийн пӀелгаш вовшашца хӀиттаделла ду дийнна цхьа айра деш [2]. Шуьйра ши пӀелг болу ког — гӀамарш я кегийра тӀулгаш тӀехула лелархьама ду. Эмкалашна хьацар ца долу, хьатӀ кӀезиг долу. СадоьӀуш мерӀуьргаш чуьра арайолу тӀуналла гуллало башха хебашкахь, юха бага йоьду. Эмкал дукха яхало хи доцуш, шен 40 % дегӀан йозалла йойъу цуо. Цхьана экспериментехь эмкал аьхка 8 дийнахь латтийра хи ца луш, иза 100 кг азъелира, цул тӀаьхьа цунна хи делчи, цуо 10 минотехь 103 литр хи мелира, ша яйина 100 кг меттахӀоттош[4]. Эмкал гӀум-аренашкахь яхаран лерина цхьа хӀума — букъ тӀиера даммарчий ду, хьоналла дӀаюьллуш долу. Даммарчий ша-тайпа «тхьов» бу, эмкалан букъ маьлхан йовхонах Ӏалашбеш. Цул сов, организман ерриг хьоналла букъ тӀехь гулъяро аьтту бо йовхо дика дӀаялийта[5].

Эмкалаш - нохь доккху дийнаташ ю. Цара юу эмкалбуц, сагал-буц, эмкалан баӀ, саксаул. Эмкалшка дуьра хи мала ло[6]. Эмкалш тӀуналла Ӏалашйо, хьер чуьра дакъош чохь, цундела хьогалла дика лов; амма хин коьрта хьост ду хьоналла — бӀе грамм хьоналла мустъелчи 107 грамм хи долу (кхин тӀе кӀорамуьста газ а). Цара хи маланза дуккха а хан яьллехь а, церан цӀий дукъ ца ло. Эмкалаш яхало хи доцуш шина кӀирнах, ткъа юург йоцуш цхьаьна баттахь[5].

Амма, шайн тамашийна хьуьнар доллушехь, акха эмкалш тахана дукха халонаш лов хи ца тоьуш. ХӀунда аьлчи гӀум-аренашкахь нах охьаховшу теза хиш долчу, ткъа акха эмкалш, чӀогӀа сема йолуш, адамашна тӀе ца йогӀу.

Эмкалш чӀогӀа дика нека до, шайна цкъа а Ӏам я хи ца гинчара а. нека деш кӀеззиг агӀора а таьӀа.

Эмкалийн яьржина цамгарш ю трипаносомоз, инфлюэнца, эхинококкоз, эмкалийн Ӏаьржа ун, ирз[1].

Эмкалаш схьайовлар а, истори а[нисъе | нисъе чухулара]

Эмкалаш кхоллар а, массашкахь яржар а хилла плиоцен чекхйолуш, плейстоцен йолалуш — оцу хенахь хьалхара эмкалан тайпанаш Paracamelus леш дӀаевлла, яккхий кепаш эмкалийн (Camelus) юкъаевлира. ХӀинцалера эмкалаш екъа меттигашкара хьолашкахь яхаяларан меженаш (Букъ тӀиера дум, хьерано ша-кепара болхбар, шортта хи малар, иза бахьнехь дуьра даар дезар, йогӀа болар, кхин а), тарло, эмкалийн (Camelidae) эволюцехь дикка тӀаьхьа кхиина. Эмкалаш экама ца хилар бахьнехь и дийнаташ кхин буц юурш ца яхалочахь еха[7].

Кеп:Кайнозой-H

Исторел хьалхара эмкалан тайпа Альтикамелус (Aepycamelus), яьхна миоценехь Къилбаседа Америкехь, деха лаг хилла, ткъа букъ тӀехь дуьман метта кӀеззиг тӀебаьлла букъ хилла.

Схьагарехь, хӀинцалерачарна гергара эмкалш евлла Къилбаседа Америкехь эмкал тайпанара дийнатех, цигахь яккхий аренаш саваннакепара ландшафт хилча. Циггахь кхоллаелира эмкалшна екъачу, луьрачу климатах йоларан анатомин башхаллаш[7]. Евразин махка шира эмкалш яьхкина Беринган асанехула, схьагарехь, плиоцен чекхйолуш, плейстоцен чекхъяллалц[8].

Плейстоценехь Малхбуза Европан махкахь хаалора йоккха Кноблохан эмкал (Camelus knoblochi), чӀогӀа гергара йолу хӀинцалерачу шина эмкалах. Тидаме ду, дукха хан йоццуш Россехь Ростовн областехь карийна тӀехдика Ӏалашхилла оцу эмкалан туьта[9]. ХӀинцалерачех тера, ши дум болу эмкалийн даьӀахкаш, карайора ИйдалтӀиехь, Иртышан бердаш тӀехь, Москохгуонаха[10].

Хьажа кхин а[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. 1 2 3 4 5 Верблюды // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  2. 1 2 3 4 Верблюд // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  3. Oxford English Dictionary, 2nd edition, entry camel (noun)
  4. Schmidt-Nielsen B., Schmidt-Nielsen K. (1955). «The camel, facts and fables». UNESCO Courier (8-9): 29.
  5. 1 2 Гржимек Б. Среди животных Африки. — М.: Мысль, 1973. С.241—244.
  6. Верблюды, Верблюдоводство Архивацийина 19 августехь 2011 шеран. Справочный агросайт
  7. 1 2 В.В.Титов Особенности морфологии и экологии верблюдов рода Paracamelus (PDF). Южный научный центр РАН, Ростов-на-Дону. — Современная палеонтология: классические и новейшие методы. М.: ПИН РАН, 2005. с. 161–166. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 8 февралехь. Теллина 30 марта 2011.
  8. Верхнетретичные млекопитающие Приишимья. — Ю.А.Орлов. В мире древних животных. АН СССР, 1961. Текст книги, глава 2. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 19 августехь. Теллина 31 марта 2011.
  9. В.В.Титов Находка черепа древнего верблюда возле станицы Раздорской. Раздорский этнографический музей-заповедник (2 октября 2010). — Историко-культурные и природные исследования на территории РЭМЗ. Сборник статей, выпуск 1, 2003 г.. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 8 февралехь. Теллина 31 марта 2011.
  10. Верхнетретичные млекопитающие Приишимья. — Ю.А.Орлов. В мире древних животных. АН СССР, 1961. Текст книги, глава 2. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 19 августехь. Теллина 31 марта 2011.

Хьажорагаш[нисъе | нисъе чухулара]