Картол

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Картол
Blühende Kartoffel.JPG
Ораматан юкъара кеп
Ӏилманан классификаци
Дуьненаюкъара Ӏилманан цӀе

Solanum tuberosum L., 1753

Синонимаш

Картол (лат. Solánum tuberósum), — Паслёнанаш (Solanaceae) доьзалера Паслён (Solanum) тайпана бецийн ораматийн орамстоьстоьмийн дукхашерийн кеп. Картолан орамстоьмаш ладаме кхачан сурсаташ ду. стоьмаш дӀевше ду, цуьнца соланин хиларна.

ЦӀе[нисъе | нисъе чухулара]

Картолан хӀинцалера Ӏилман цӀе 1596 шарахь юкъаялийна Баугин Каспара[1] «Theatri botanici» белхан чохь, тӀаьхьуо и цӀе лелийна Линнейс шен «Species Plantarum» белхан чохь[2] (1753).

Тайп-тайпанчу хенашкахь кхечу авторша кхин Ӏилман цӀераш язйора, цара хӀинца картолийн кепана синонимика хӀоттайо.

Нохчийн дош «картол» схьадаьлла оьрсийн «картофель» дашах, ткъа иза схьадаьлла нем. Kartoffel, иза шен рогӀехь, схьадаьлла итал. tartufo, tartufoloтрюфель[3].

Ботаникан а, морфологин а амал[нисъе | нисъе чухулара]

Зезаган диаграмма
Зезаган формула:

Бецан орамат 1 метр локхалле кхочу.

ГӀад дерзина, пӀенданашца ду. Лаьттаха доьллина гӀодан дакъано, хоьцу еха зуьгалаш (йохалла 15—20, цхьайолчу сортийн 40—50 см).

Картолан гӀа таьӀна-баьццара, хедда, цхьала месах тера декъна, лаьтта чеккхенан дакъанах, масех шала цхьаъ вукханна дуьхьала долу (3—7) агӀон тӀиера дакъанех, царна юкъара дакъанех а. Шала доцучу декъахь чеккхенан дакъа олу, шала дакъойн могӀанан цӀераш хуьлу — хьалхарнаш, шолгӀанаш, кхин дӀа а (чот лелайо тӀаьххьара декъе кхаччалц). Дакъош чӀу тӀе хевшина ду, лахарчу декъехь цунах га хуьлу. Шала дакъошна уллехь кхин а кегийра дакъош лаьтта.

Зезагаш кӀайн, ровзанан, шекъа басахь, гулдина турсе гӀадан боьххьехь, кедалг а, заза а пхеа декъера ду[4].

Дебаран гӀашшан чоьтара, гӀадан лаьттан бухарчу декъехь довлу зуьгалаш — столонаш, цара, боьххьехь стоммалуш, ло керла орамстоьмаш (кеп хийцина зуьгалш). Столонашна чеккхенгашкахь кхуьу орамстоьмаш, уьш, ма-дарра аьлчи, хӀумма а яц, яккхий хилла патарш боцург, ерриг масса а лаьтта юткъа, сенаш болчу крахмалах юьзинчу клеткех, ткъ а тӀехулара дакъа лаьтта дуткъа чкъоьрах. Орамстоьмаш кхиина довлу августехь — сентябрехь.

ХӀу — шен кепаца жима бадаржах тера, диаметрехь 2 см долу, дуккха хӀушшах латта, таьӀна-баьццара, дӀевше цӀазам.

Ораматан баьццарчу вегетативан дакъошкахь ду алкалоид соланин, цуо ларйо орамат бактерех а, цхьацца кепарчу сагалматех а. Иза бахьнехь баьццара картолан орамстоьмаш дууш дац, делахь а уьш 1 см лаьттах йоьхкича а, ехха йовхонан Ӏаткъам бича уьш яа мега.

Potato flowers.jpg
Aardappel blad Solanum tuberosum.jpg
Aardappel bessen Fresco.jpg
SolanumTuberosumYoungTuber.jpg

Биологин башхаллаш[нисъе | нисъе чухулара]

Баугин Каспаран «Theatri botanici» жайнин чура картолан суьрташ

Картол яьржа вегетацица — кегийра орам-стоьмашца я орам-стоьмийн дакъошца (селекцин Ӏалашонна — хӀушца а). Уьш юьй 5 - 10 см кӀорге.

Орам-стоьмашна зӀийдигаш йовла йолало лаьтта бухахь 5-8 °C (картолан зӀийдигаш яларан оптимум температура 15-20 °C) йолуш. Фотосинтезан, гӀад кхиаран, гӀашна, заза даларна — 16-22 °C оьшу. Уггаре жигара орам-стом кхуь буьйсенан хӀаваан температур 10-13 °C хилча. Лакхара температуро (буьйсенан 20 °C гергга а лакхара а) хӀу талхадо. ХӀух баьлла орам-стоьмо кӀезиг картол ло. ЗӀийдигаш а, къуона ораматаш а телха −2 °C гӀуоролаш хилчи. Картолан транспирацин коэффициент юккъера барам 400—500 бу.

Уггаре дукха хи деза ораматна заза долуш а, орам-стом кхуьуш а. Сов хи зуламе ду картолан.

Латтан тӀехулара дакъа а, орам-стоьмаш а кхиарна йойу дукха аьхна хӀуманаш, башха дукха вегетацин массаш тӀекхуьуш а, орам-стом кхиа болало а муьрехь. 1 га тӀера 200—250 ц картол кхиъча латах схьадолу 100—175 кг азот, 40-50 кг фосфор, 140—230 кг калий.

Уггаре картолан дика латтаӀаьржа латта, байн-къовкъарбесара, сира хьаннийн, якъийна торфан уьшал; механикан хӀоттамца — гӀум-латта, яйн а, юккъера а сацкъар-гӀум. Картолан латта семса хила деза: детта латта тӀехь кхуьу кегийра а, ситтина а орам-стоьмаш.

Уггаре дика лаьттан туьха калийн туьха, цул тӀаьхьа даьӀахкан дама, кира, гамаш (муста хила ца еза, масала, киранца ийна). Азотан туьха латтера совдалар дика дац, хӀунда аьлча орам-стоьмашна иэшам беш бецаш кхуьу.

Картолан генетика[нисъе | нисъе чухулара]

Дукхаха йолу лело картолийн тайпанаш тетраплоидаш ду хромосоман барамца 48 (2n=4x=48). Цуьнга хьаьжжина, картолан гаплоидан гуламан юкъайоьду 12 хромосома. Геноман барам бу 844 Мб гергга. Лелочу тайпанийн амалехь ю лакхара гетерозиготалла, цара бала хьоьгу Инбредан депрессица, ткъа иштта тайп-тайпана фитопатогенашна а, зуламхошна а экаме хиларца. Оцу амалша тетраплоидица цхьаьна классикан картолан селекцин новкъарло йо[5]. Картолан геном секвенаци йина 2011 шарахь Картолан секвенаци яран дуьненаюкъарчу консорциуман ницкъашца. Оцу консорциуман юкъахь яра тайп-тайпанчу мехкашкара, царна юкъахь россера а, 16 Ӏилман тоба[6].

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Todo sobre la patata.. www.historiacocina.com (2005, 4 май). — История картофеля в датах. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 23 августехь. Теллина 2009 шеран 12 ноябрехь.
  2. Carl von Linné Species plantarum, 1753 Vol.1 p.185
  3. Этимологический словарь Фасмера
  4. Барабанов Е.И. Ботаника: учебник для студ.высш.учеб.заведений. — М: Издательский центр «Академия», 2006. — С. 331. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4
  5. Potato Genome Sequencing Consortium et al. Genome sequence and analysis of the tuber crop potato (en) // Nature. — 2011. — Т. 475. — № 7355. — С. 189—195.
  6. Potato Genome Sequencing Consortium (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 24 июлехь. Теллина 2017 шеран 15 мартехь.

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

  • Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 25—28. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4
  • Мамонов Е. В. Сортовой каталог. Овощные культуры. — Москва: ЭКСМО-ПРЕСС, Лик Пресс, 2001. с. 430—486

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]

Фильмографи[нисъе | нисъе чухулара]

  • «Картолан истори» (инг. The Potato Story) — ORF 3 Sat & MR-FILM телекомпанис 2008 шарахь яккхина документан фильм.

1000HA.png