ГӀиргӀа

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
ГӀиргӀа
Беркут (Aquila chrysaetos).jpg
Ӏилманан классификаци
Дуьненаюкъара Ӏилманан цӀе

Aquila chrysaetos (Linnaeus, 1758)

Бухара кеп
Ареал
сурт

     Охьахевшина популяцеш      ДӀакхелха популяцеш

     Ца дебачу заманахь хаало
Ларяран статус
Российн цӀиен жайна
наггахь хуьлу тайпа
Тайпанах хаамаш
ГӀиргӀа

сайт тӀехь ААӀТИ

ГӀиргӀа[1] (лат. Aquila chrysaetos) — куьйранийн доьзалера экха олхазарех уггаре девзачех цхьаъ, уггаре доккханиг эрзу. Даьржина Къилбаседа эхигехь, деха дукхах дерг лаьмнашкахь, кӀезиг деха йиллина аренан ландшафташкахь. Гена долу нах бехачу кӀошташна, адаме шен сагатдайта лууш дац. Ареалан доккхахчу декъехь цхьана меттиге бен туху, деха шишша цхьаьна бена чохь, къилбаседехьа а, лекха лаьмнашкахь а дехаш дерш кхелха кӀезиг ло долчу кӀошташка. Толлу тайп-тайпана экханашна, дукха хьолахь пхьагалшна, дехкашна, дукхачу тайпана олхазаршна. Наггахь тӀелета уьстагӀашна, эсашна, сен кӀорнешна. Бен бо дитт тӀехь я тӀекхача хала долчу тархаш тӀехь. Тевнахь, дукха хьолахь ши хӀоа хуьлу, амма дукхах дерг цхьа кӀорни бен дийна ца дуьсу. Юккъера Азехь гӀиргӀанаш цхьогалшна, пхьагалшна, наггахь берзлошна, хьехашна промыслан толлуш леладо.

ТӀаьхьарчу бӀешерашкахь гӀиргӀа дайна хьалха даьхначу дукха кӀошташкара — цуьнан бахьна хилира массашкахь хӀаллакдар, пестицидаш лелор, урбанизаци, латташ бахаман хьашташна лелор. Тахана гӀиргӀа, европера дукхах долу экха олхазарш санна, пачхьалкхан законашца а, правительствошна юкъара барташца а Ӏалашдеш ду[2]. В частности, ГӀиргӀа имеет статус редкого вида в Красной книге России[3].

Сурт хӀоттор[нисъе | нисъе чухулара]

ТӀехулара куц[нисъе | нисъе чухулара]

Къуона олхазар — тӀемаш тӀехь яккхий кӀайдаргаш, кӀай цӀога таьӀна йист йолуш

Уггаре доккха а, онда олхазар ду эрзу — дегӀан дохалла 76—93 см, тӀемаш дӀасадахийтича 180—240 см[4]. Стенаш дикка даккхий хуьлу боьршачарел, церан йозаллин барам 3,8 - 6,7 кг юкъахь хуьлу, ткъа боьршачеран 2,8 - 4,6 кг[4] хуьлу. ЗӀок — эрзучун тайпана: лекха, агӀонаш тӀиера тӀеттӀатаьӀна, мӀар санна охьайирзина. Лаг тӀиера месаш гӀеххьа еха — иштта хуьлу могильник олхазар. ТӀемаш деха шуьйра, кӀеззиг готта ду схьадовлачехь а, тӀехьарчу пиллагехь а, цундела мох лаьцчи тӀехьара тӀоман йист го сеттина латинан элп S кепара; и амалан башхалла чӀогӀа къаьста къуоначу олхазарийн.[5] ЦӀога гӀеххьа горгдина а, деха а ду кхечу эрзу тайпанчеранчул. ТӀоман шораллин барамца, иза герга ду куьйран эрзунашна, масала, Эрзу-буйдолан, амма цунах къаьсташ шуьйро а, тӀома даьлчи диллина хуьлу мохтухург санна.[6] При парении птица пальцеобразно расставляет передние маховые перья.[7]

ГӀиргӀан корта

Доккхачу олхазаран месийн бос хийцало таьӀна-боьрачун тӀиера Ӏаьржа-боьра кхаччалц дешийн бесара месашца коьртан тӀехьа а, лаг тӀехь а, иза бахьнехь ингалсан маттахь цуьнан цӀе «дешийн эрзу» (инг. Golden Eagle) ю. Тилла яьллачул тӀаьхьа месан наггахь хуьлу шекъан бос, тӀаьхьа дӀаболу иза. Сте а, боьрша а цхьаьна басахь ю. Къуона олхазарш тера ду даккхийчарех, амма къаьста алсама таьӀна месашца (хьалхарчу шарахь дерриг аьлча санна Ӏаьржа), хуьлу «сигналан» кӀайдарг тӀоман лакхарчу а, лахарчу а агӀора, ткъа иштта сирла цӀога, таьӀна асанца йисташкахула. Орнитологашна хетарца, кӀайдаргаш ша тайпа билгало ю яккхий эрзун дераллех ларъеш йолу, цаьрга ца лало кхин экханаш шайн дозанахь хилчи. Оцу билгалонаша таро ца ло шен бен шен боцу махкахь бан, амма таро ло цигахь даар лаха.[8] ТӀаьххьара бос схьаоьцу 4—6 шо долуш, тӀаьхь-тӀаьхьа хӀора массаза туьлу йоккха кеп схьаоьцуш. БӀаьргаш таьӀна-мокха, зӀок таьӀна, меран дукъ а, когаш а можа. КӀорнеш схьадовлуш кӀайн сиро ачан месаш йолуш хуьлу, иза тӀаьхьа хийцало цӀена кӀайн басца. Когаш ницкъ болуш ду, чӀогӀа онда мӀарашца, кхечу эрзуйн санна пӀелгаш тӀекхаччалц месаш евлла ду.[5][6][7] Ораллин хенал тӀаьхьара тилар хенаца озийна ду мартера-апрелера сентябрь кхаччалц, цу тӀе цхьайолу тӀоман тӀиера месаш хӀора шарахь а ца хийцало.[9]

ГӀиргӀан ялх бухара кеп билгалйолу, уьш къаьста барамашца а, месийн бесца а (ма-дарра хьажа декъехь Классификаци а, бухара кепаш а).

БӀаьрса[нисъе | нисъе чухулара]

ГӀиргӀан ду чӀогӀа ира бӀаьрса — адаман къегина сурт гучехь, олхазаро къастадо гулделла бес-бесара тӀадамаш.[10]


ГӀиргӀан, кхечу эрзуйн, ткъа иштта куьйранийн а, лечанийн а санна, чӀогӀа ира бӀаьрса ду, амма сирлачу хенахь бен дац. Иштта, масала, пхьагал оцу эрзон го ши километр генара.[11] Сихха объектан барам а, юкъаметтиг а билгалйоккху цхьа могӀа адаптацеш, кхиина эволюци бахьнехь. Даккхий бӀаьргийн таро ю схьаган кхин а доккха сурт бӀаьргана са гойту пардон чохь, ткъа гуттаре доккха серлонна экама клеткийн чордалло до иза цӀена а, къаьсташ а. Цуьнца цхьаьна хӀора бӀаьрга чохь цхьаъ ца хуьлу кхечу дийнатийн санна, ткъа шиъ центран кӀаг — рецепторийн максималан концентрацин зонаш (иштта башхалла ю цхьадолчу кхечу олхазарийн тобанийн, царна оьшу тӀех сов тергонан концентраци — колибри, зимородкаш, чӀегӀардигаш).[12] Башха хӀозкепара дилха сиха фокус до йоӀбӀаьрган едда йоьдучу дийнатан, гучура ян а ца йойтуш — башхалла евза аккомодации цӀарца.[13] Лелаш долу логан таро ю юхахьовза 270 градусе кхаччалц, бухӀанийн, цуо таро ло хаъал гаран сектор йоккха еш.[14] ЦӀоцкъамаш тӀехула хебарша, экханашна буьрса «оьгӀазе» кеп хуьлийта, бӀаьргаш лардо къегина маьлхан серлонах, ткъа шолгӀа бӀаьрг таӀбаран пардоно бӀаьрга хӀума ца яхийта лахарчу декъехь. Адамашца гӀиргӀан цхьаьна догӀу, наггахь бен йоцу акхаройн бинокуляран бӀаьрса а, беснаш а — хьалхарчо таро ло цхьаьнатоха шинне а бӀаьрган сурт, кхуллу стереоскопин эффект, шолгӀа тойо билгалъяккхархьама меттаха ца йолу объект меттигера.[13]

Хьажа кхин а[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю. Список птиц Российской Федерации. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — 256 с. ISBN 5-87317-263-3
  2. Benny Gensbøl. Collins Birds of Prey. — P. 141—146.
  3. ГӀиргӀа (Aquila chrysaetos). Редкие и исчезающие животные России(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чура 2007 шеран 20 октябрехь. Теллина 28 ноября 2009.
  4. 1 2 Рябицев В. К. Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель. — Екатеринбург: Изд-во Уральского университета, 2001. — С. 124—125.
  5. 1 2 Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, Peter J. Grant. Birds of Europe. — United States: Princeton University Press, 2000. — P. 76.
  6. 1 2 Benny Gensbøl. Collins Birds of Prey. — P. 316.
  7. 1 2 Дементьев Г., Гладков Н. Птицы Советского Союза. — Советская наука, 1951. — Т. 1.
  8. ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран Steenhof йоза яздина дац
  9. S. Cramp, K. E. L. Simmons. Vol. II — Hawks to Bustards // The Birds of the Western Palearctic. — Oxford University Press, 1980. — P. 244.
  10. Зайцев А. Краткая история глаза // Знание — сила. — 2003. — Т. 3. (ТӀе цакхочу хьажорг — истори)
  11. Molly Kirk, David Denning. What animal has the sharpest eyesight?. BioGalleries(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). BioMedia Associates. Архив йина хьалхара хьостан чура 2008 шеран 23 ноябрехь. Теллина 1 декабря 2009.
  12. James Ferguson-Lees, David A. Christie. Raptors of the world. — Houghton Mifflin Harcourt, 2001. — P. 54—55.
  13. 1 2 Michael P. Jones, Kenneth E. Pierce, Daniel Ward. Avian Vision: A Review of Form and Function with Special Consideration to Birds of Prey // Journal of Exotic Pet Medicine. — 2007. — Т. 16. — № 2. — P. 69—87.
  14. Birds: Golden Eagle. Animal Bytes. San Diego Zoo. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 19 августехь. Теллина 1 декабря 2009.

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]