Котам

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Котам
Chickenfamily.jpg
Котам
Ӏилманан классификаци
Дуьненаюкъара Ӏилманан цӀе

Gallus gallus (Linnaeus, 1758)

Котам (лат. Gallus gallus) — уггаре дукха а, даьржина а карадерзийна олхазар ду, иза ю караерзийна кеп банкиван джунглин котаман. ТӀома йолу гӀо а, гена а ца йоьду. Караерзоран ехачу исторехь адамо даьхна дукха бес-бесара котамийн тайпанаш. Котамаш ду уггаре пайденчарех а, шен сурсаталлехь дика а, карадерзийна олхазарш. Кхоба уьш жижигна а, хӀоьашна а, цул сов, пелаг а, мас а.

Котамаш

Схьаялар а, караерзоран истори а[нисъе | нисъе чухулара]

Акха дай[нисъе | нисъе чухулара]

Караерзийна котамаш схьаевлла лору Азех ехачу акха банкиван котамех (Gallus gallus). Банкиван, я цӀиен, джунглин котам йоцуш тӀилдагийн котамийн (Gallus) тайпана юкъа йогӀу кхин а кхоъ кеп: сира джунглин котам (G. sonneratii), цейлонан джунглин котам (G. lafayettei), баьццара джунглин котам (G. varius). Оцу тайпанан акха векалш еха ХӀиндин, ХӀиндоцийн, Къилба Цийн, ХӀинданезин, Филиппинийн мехкашкахь.

Хан а, караерзоран центраш а[нисъе | нисъе чухулара]

Шен белхашкахь Дарвин Чарлз тӀетийжина хьалхара тешаллаш[1], гойтура котамаш караерзоран хан вайн эрал 2000 шо хьалха ХӀинди йолчохь. Гуттара тӀаьхьарчу талламхоша[2] чӀагӀдора, иза хила тарло вайн эрал 3200 шо гергга хьалха, кхин хьалха а кхечу Азин регионехь. Тахана гулйина дукха факташ, тешалла деш йолу котамаш караерзоран кхин а шира истори хиларех — вайн эрал 6000 -8000 шо хьалха — Къилба-Малхбален Азехь а, Цийхь[3] а. Митохондриалан ДНК талламаш гайтина, таханлерачу котамийн дай караберзийна вайн эрал 3500 шо гергга хьалха азин регионехь[4]. Цул сов, митохондриалан ДНК анализо гайтина кхоъ гергара гаплотоба хилар карадерзийначу олхазарийн: гаплотоба Е (дуьненахь яьржина дукхах йолу караерзийна котамаш), гаплотоба D (яьржина Тийна океанан кӀоштехь), гаплотоба В (Къилба-Малхбален Азехь).

Ширачу заманахь котамаш яржар[нисъе | нисъе чухулара]

Шира Мисрахь котамаш яхкар юкъадаьлла вайн эрал 1,5 эзар шо хьалха Тутанхамонан маьлхан каш чохь (вайн эрал 1350 шо хьалха). Вайн эрал 900—800 шо хьалха дуьххьара котамаш гучуевлла Эфиопехь[5]. Мисрара Буто гӀалара котаман кӀорнийн даьӀахкаш ю вайн эрал 685—525 шераш хьалхара[6] КӀеззиг хьалха котамаш гучуевлла Гергара Малхбалехь. Греци уьш кхаьчна антикан мур болабелчи, ткъа цигара яьржина ерриг Европехула[7]. Афинехь Диоген Синопскийс котам тилийна, Платона адамах шина кога тӀиера месаш йоцург, аьлла чӀагӀдича.

Инжил чохь хьахайо ЯхӀудехь Понтий Пилатан заманахь котамаш лелор (Ӏийса пайхӀамара وصلة= аьлла Петран, цуо кхузза дин дуьтара ду бӀоргӀал кхайкхале — Мф. 26:34). «Суьрташ долу юьззина гӀараяьлла йолу Библин Энциклопедин» тӀехь (1891) оцу чоьтан иштта хаам битина:

Котам, боргӀал — бахаман девзаш долу олхазар ду. Ӏийса пайхӀамаран وصلة= заманахь котамаш чӀогӀа даьржина олхазарш дара ЯхӀудехь, иза хаъал гуш ду Инжийлан чохь. Цигара схьа хӀоа Керла Весетехь гойту даар санна (Лк. 11:12). Петр Делах къаьстачу хенахь боргӀал кхайкхаран тешалла до берриг Инжил яздинчара (Мф. 26:34, 75, Мк. 14:30, 68, 72, Лк. 22:34, Ин. 13:38). БоргӀал кхайкхарца буьйса йоларан билгало хилар массарна а хууш гӀуллакх дара (Мк. 13:35). Тевна хиина котаман шен кӀорнешна дика нана а, Ӏу а хиларан къаьсташ йолу амал гойту Ӏийса пайхӀамара وصلة= Иерусалиман хьажийна долу шен дешнашкахь: «Иерусалим, Иерусалим… массазза лиира суна цхьаьнатоха хьан бераш, олхазаро шена тӀемаш кӀела гулдеш санна, ткъа шуна ца лиира» (Мф. 2337)[8].

Тайпанаш[нисъе | нисъе чухулара]

Дуьненахь ю дукха тайпана котамаш, тайп-тайпана кепара, беса[en], лелоран башхаллашца а, агӀонашца а. ХӀора тайпанан шен беса хӀоа хуьлу, масала: кӀайн, мокха, баьццара, айсина, цӀиен[9]). Таханлерачу заманахь зӀакардаьни лелоран европан стандарташца 180 гергга котамийн тайпа ду. Амма дерриг Дуьненан тӀехь уьш кхин а дукха ду.

Бахаман агӀора хьаьжчи, шен коьрта сурсатийн амалашца тайпанаш декъало ишттачу коьрта тобанашна:

Оцу агӀонийн тайпанийн хуьлу конституционалан а, экстерьеран а башхаллаш. ХӀоьийн котамаш — кегийра,сиха яккхий хуьлу, сиха кхуьу. Жижиган-хӀоьийн тайпана котамаш яккхийро йо, дилха дика кхиина, кхуьу мелла меллаша. Цул сов, хьалха билгалдахара тайпанаш, экаме доцуш, тевна хууш, дегӀ доккхуш, деза долуш[10].

Хьалхе дуьйна девза хӀоьийн тайпа:

Баккхий зӀакардаьхний бахамаш кхуллучу заманахь (1920-гӀа — 1930-гӀа шераш) олхазарийн тайпанашна классификации ян йолийра хьесапашца; масала, М. Ф. Ивановс кховдийра олхазарийн тайпанашна географин хьесапан чот еш классификаци яр[11].

Дукхаха долу хьалхалера котамийн тайпанийн, леггорн йоцург, ладамалла дайра таханлерачу яккхий масштабашкахь хӀоаш даран хьолашкахь. Кегийчу доларчу бахамашкахь иза а, цхьадолу кхин а тевна ца доккху тайпанашна яккхий меттигаш еза йолаяла, Ӏаьнна йовха чоь а еза. Царех дукхах йолчара шеран 10 баттахь хӀоьаш доху. Шарахь цхьаьна котамо даьхна кхочу 250 а, сов а; алсама доху хӀоаш бӀаьста а, аьхка а.

Промышленностан зӀакардаьхний лелорехь, оцунна юкъахь жижиган промышленность а, хӀоаш дар а ду, лелайо гибридан а, котамийн кроссаш а. Цуьнца цхьаьна котамийн дика хӀу даккхаран белхан коьрта Ӏалашо ю башха хӀоьаш дахаран а, жижиган а асанаш яхар, гибридан хӀоьаш доху котамаш а, бройлераш а яхархьама церан хӀу иэдан магар зиер.

Куц[нисъе | нисъе чухулара]

Котамаш 1,5 - 5 кг хуьлу тайпане хьаьжжина. Боьршанаш еза хуьлу стечарал: юкъара башхалла 1 кг кхочу. Цул сов, хуьлу буйдолан тайпанаш — 500 г тӀиера 1,2 кг кхаччалц.

Котамий чӀогӀа билгала ю сте-боьршаллин диморфизм. Боьршанаш къаьста стечарех уггаре хьалха къегина месашца, уьш дика къаьста дехачу семсачу цӀоган а, лаг а тӀехь. БоргӀалийн коган лахарчу декъехь кхуьу даьӀахкаш — тӀехьапӀелгаш. Котаман а, боргӀалан а коьрта тӀехь хуьлу дика къаьсташ маж а, тӀилдиг а. Уьш терморегуляцин меженаш ю, цӀий чкъоьре дӀахьажо таро ло. Дукха хьолахь боргӀалан тӀилдиг йоккха хуьлу котамчул. ТӀилдигаш хуьлу: гӀанкепара (масех церг ийолуш), ровзанкепара, чкъоьргкепара, кхечу кепара а. КӀорнийн дика къаста ца ло тӀилдиг а, маж а, уьш дегӀан басахь хуьлу. ЗӀок кӀеззиг хьевзина ю. ЗӀокан а, когийн а бос дукхаха долчу тайпанийн тера бу: можа, кӀайн-ровзанан, Ӏаьржа, кхин а. Месийн бос тайп-тайпана бу.

Лелор а, лелар а[нисъе | нисъе чухулара]

Дукхаха йолу котамаша йолаяла тоам бо жимачу меттигах. Котамаш, халачу хенан хӀоттамна экаме ца хиларна, Ӏаьнан доккхаха долу дакъа доккху баннашкахь а, божалашкахь а. Промышленностан зӀакардаьхний лелоран хьолашкахь котамаш лелайо яккхийчу гӀишлош чохь (цӀенкъахь я цӀелиг чохь).

Котамашна юкъахь каннибализм хуьлуш меттиг а йогӀу, нагахь хаа гӀерта олхазаро зӀок етта йолаяхь кхечу котаман чов, ткъа кхин а бун тӀех юьзина хиларна стресс хилчи, церан даарехь белокаш, метионин, цхьацца микроэлементаш (масала, саьнгал) тоьуш ца хилчи. Промышленностан зӀакардаьхний лелорехь иштта хӀума ца хилийта Ӏалашо йолуш (каннибализм, зӀакарш еттар), хӀоъ дика баийтархьама а зӀакарш хедайо (⅔ лакхара а, ⅓ лахара а дакъош). И болх (дебикировани) лазаме бу котамашна, хӀунда аьлчи церан зӀок чохь юткъа Нервийн чеккхенаш ю.

ХӀусаман котаман иттех озан хаам бу. Орцан хаамо билггала къаьставо хӀаваан а, лаьттан а мостагӀ. ХӀаваан орцан хаам — еха цахедда къекъар, ткъа шолгӀаниг — хиедаш къекъар[12].

КӀорнис, хӀоан чохь доллушехь, схьадала масех де диссинчк хенахь озаца хабар дуьйцу, иттех кепара хаамца, тевнахь йолчу котамца[13], масала:

  • Хаам «дӀахеца со» — цӀеххьана гӀовгӀа, тера хуьлу хӀинцца схьадаьллачу кӀорни караэцчи хьокху махьарх.
  • Реза хиларан хаам — лакхара чкъардеш аз, хӀоьан чуьра кӀорнис цуьнца жоп ло паргӀата яха гӀерта къурдйоьллачу котаман хаамна юург гучуяьлчи.
  • Къайлаяларан хаам — хӀоанчуьра долу лоху а, сингаттаме а аз, кӀорни ненан тӀома кӀела лачкъа лааран хаам бу. Котамо жоп ло кӀакъари дарца, тӀаккха кӀорни паргӀата долу.
  • Орцан хаам — лакхара чӀеӀар, хӀоьан жоп ду сингаттаме орцан хаамна мостагӀ гучуваьлчи.

Котамо доггаха доккху бедан а, гӀезан а тевна[12].

Даар а, даор а[нисъе | нисъе чухулара]

Котаман потакан хӀоттамца, цуо буу хӀоъ, хила беза кӀезгачу барамехь а, сих-сиха бууш а. Котамаш хӀуъа а юу: цара дуу кегийра хӀуш, буц, гӀаш, нӀаьний, сагалматаш, кегийра букъа даьӀахк ерш[14].

Котамаш араяьхна

Хьажа кхин а[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Darwin C. Fowls // The Variation of Animals and Plants under Domestication. — Кеп:L., UK: John Murray[en], 1868. — Ch. VII. — P. 225—275.; 2nd edn., revised.New York, NY, USA: D. Appleton & Co.[en], 1883. — Ch. VII. — P. 236—289.(ингалс.)(Хьаьжина 4 мартехь 2015) Архивацийина 5 январехь 2007 шеран.
    См. также русский перевод: Дарвин Ч. Куры // Изменение животных и растений в домашнем состоянии = The Variation of Animals and Plants under Domestication / Пер. П. П. Сушкина и Ф. Н. Крашенинникова; под ред. К. А. Тимирязева; вновь пересмотренный проф. Ф. Н. Крашенинниковым и проф. С. Н. Боголюбским. — М.—Л.: ОГИЗСельхозгиз, 1941. — Гл. VII. — С. 168—198. — 611 с. — (Классики естествознания). — 20 000 экз.(Хьаьжина 10 мартехь 2015) Архивацийина 10 мартехь 2015 шеран.
  2. См., например: Wood-Gush D. G. M. A history of the domestic chicken from antiquity to the 19th century // Poultry Science[en]. — 1959. — Vol. 38. — P. 321—326.(ингалс.)
  3. См. обзор Daniele Focosi «Multicellular Eukarya Genome Sequencing Projects».(ингалс.)
  4. Lenta.ru: Прогресс: Митохондриальная ДНК подтвердила азиатское происхождение кур
  5. Учёные выяснили, когда на Чёрном континенте появились первые куры
  6. Africa’s oldest domestic chicken bones are relics of ancient Red Sea trade route. November 3, 2016.
  7. История одомашнивания птиц
  8. Кеп:ВТ-БЭАН
  9. См. статью Яйцо (пищевой продукт).
  10. Исторические сведения о разведении кур в дореволюционной России (до 1917 года) и других странах взяты из Энциклопедического словаря Брокгауза и Ефрона со ссылкой на издания: О. Грюнвальдт, «Искусственное птицеводство» (пер. с нем. И. Вильбушевича, 1886); П. Елагин, «Практическое птицеводство» (1891); И. Абозин, «Птицеводство» (1895).
  11. См. подробнее об этом в книге: Птицеводство России. История. Основные направления. Перспективы развития / М. Г. Петраш, И. И. Кочиш, И. А. Егоров и др. — М.: Колос, 2004. — 297 с.
  12. 1 2 Морозов, 1987, с. 70—75.
  13. Морозов, 1987, с. 76—79.
  14. Кеп:Cw

Хьажорагаш[нисъе | нисъе чухулара]