Чулацаман тӀегӀо

Джебраилан уезд

39°24′00″ къ. ш. 47°01′34″ м. д.HGЯO
ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Елизаветполан губерни
Джебраилан уезд
оьрс. Карягинский уезд
азерб. Qaryagin qəzası
ХӀост
ХӀост
39°24′00″ къ. ш. 47°01′34″ м. д.HGЯO
Пачхьалкх Российн импери
Азербайджанан демократин республика
СССР (Азербайджанийн ССР)
Адм. центр Карягино (Физули)
Истори а, географи а
Кхоллар 1873
ДӀайаккхар 1929 шеран 8 апрель
Латта 2 922,6 чаккхарма²
Бахархой
Бахархой 66 360[2] (1897) стаг
Джебраилан уезд картин тӀехь


Джебраилан уезд

Джебраилан (Карягинан) уездРоссийн империн, Азербайджанийн Демократин Республикин, ССРС (Азербайджанийн ССР) административан дакъа. Российн имперехь Елизаветполан губернин йукъахь йара. ТӀаьхьарчун къилба-малхбален дакъа дӀалоцура, къилбехьа доза дара ГӀажарчоьнца (Аракс эрк). Стрельбицкийца, Джебраилан уездан майда йара 2922,6 кв. чаккхарма. Административан йукъ — Карягино йуьрт йара (1905 шо кхачале — Джебраил эвла).

Истори[бӀаьра нисйан | нисйан]

Джебраилан уездан мохк йукъабоьдура Карабахан ханаллин, иза 1813 шеран Гюлистанан трактатца, Россех схьатуьйхира. 1822 шарахь цунах провинци йира. 1840 шарахь провинцех Шушин уезд йира, цунна йукъара 1873 шарахь[3], схьайаьккхира Джебраилан уезд.

ГӀажарчуьра Шуше боьдучу новкъара Джебраилан уездера Аракс эрк тӀера Асландузан гечо, йевза 1812 шеран 19 октябрехь полковника Котляревскийс жимачу тобанца (1500 гӀашло, 500 дошло, 6 йоккха топ) ГӀажарчоьнан принцан Ӏаббас-Мирзин 30000 корпусан тӀехь[4]баьккхина къегина толамца.

1905 шарахь уездан административан йукъ дехьайаьккхира Карягино эвла, ткъа уездан шен цӀе хийцира Карягинан[5] аьлла.

Географин хьал[бӀаьра нисйан | нисйан]

Джебраилан уездан латта къилбаседа-малхбузен йистехь айаделла ду (Зиарат лам — 8186 фт.), цигахь ду хьаннашна лакхахь долу байданаш, къилбехьа лаьмнаш лахло, цхьаццанхьа хьаннаш йолу гунаш долу мохк бу, уггаре къилбехахь, Араксан бердашца а, уездан малхбалехьа а лаьтта чутаӀенан а, аренийн а латтанаш (Карабахан аре). Йерриг Джебраилан уезд лаьтта Араксан майданахь, хи дуьллу аьрру, къилбехьа оьху, кегийра геннаш чуьра: Кендалан, Куру-чай, Черекен, Кезлу-чай, кхин а Акара эрк чуьра. И эркаш бӀаьста дистина хуьлу, аьхка хи чӀогӀа кӀезиг хуьлу. Аракс а, Акара а хих дуьзна хуьлу аьхка а. Ламанан аьхкенан байданаш а, чутаьӀна аренийн латтанаш а шайш-шайн рогӀехь хуьлу кхерста йа ахкхерста бахархой беха меттигаш, йисина меттигаш дӀалаьцна охьахевшина бахархоша, цара латта леладо, бошмаш лелайо, чилла леладо.

Климат[бӀаьра нисйан | нисйан]

Къилбаседа ламанан асанан климат къаьста алсама йочанаш хиларца; ламанан кӀажошкахь хин тоъал барам бу, чутаӀенаш а, аренаш а аьхка йекъа, йовха климат йолуш, хи ца диллича ца пайден йац.

Бахархой[бӀаьра нисйан | нисйан]

БЕЭДца 1891 шарахь 52 000 вахархо вара[4].

1897 шеран берригйукъара бахархой багарбарца уездехь вехара 66 360 стаг, царех[6][7]:

1926 шарахь бахархой багарбарца уездехь вехара 75 371 ст. (39 414 стаг а, 35 957 зуда).[8]

Административан йекъайалар[бӀаьра нисйан | нисйан]

1913 шарахь уезд йукъахь йара 30 йуьртан урхалла[9]:

Карягинан уезд 1908 шарахь
  • Ӏабдурахьманбеклин — Ӏабдурахьманбеклу э.,
  • Агалихан — Агалу э.,
  • Агалихан — Малла-Магерамлу э,
  • Агджакендан — Агджакент э,
  • Ӏалиханлин — Ӏалиханлу э.,
  • Аракюлан — Аракуль э.,
  • Ахьмадлин — Ахьмадлу э.,
  • Баназуран — Баназур э.,
  • Бегманлин — Йоккха Бегманлу э.,
  • Гадрутан — Гадрут э.,
  • Горадизин — Горадиз э.,
  • Дашкесанан — Дашкесан э.,
  • Джебраилан — Джебраил меттиг,
  • Каракеллин — Каракеллу э.,
  • Караханбеглин — Караханбеглу э.,
  • Каргабазаран — Каргабазар э.,
  • Карягинан — Карягино э.,
  • Ковицтлин — Солтанлу э.,
  • Куйджакан — Куйджак э.,
  • Каримбеклин — Карим-Беклу э.,

Нах беха меттигаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Уездан уггаре йаккхий нах беха меттигаш (бахархой, 1908 шо[10]) Невозможно определить количество столбцов

Йуьртан бахам[бӀаьра нисйан | нисйан]

ЧутаьӀна меттигашкахь хи дуьллуш леладо Чоьхьара Кавказехь дерриг йалтанаш а, ораматаш а (кӀа, мукх, дуга, кунжут, бамба, кемс, саллар-дитт, гӀаммагӀаш, каштанаш, руманаш, иштта кхин а). Нах беха йерриг 178 меттиг йу. 1891 шарахь даьхний, говраш, варраш, эмкалш Джебраилан уездехь йара 37000, ткъа уьстагӀий а, гезарий а — 108000 корта.

Махлелор[бӀаьра нисйан | нисйан]

Уездехула 1891 шарахь ГӀажарчу арадаьхна 66840 соьманна сурсаташ, ткъа чудеина 204237 соьманна. Елизаветполан 220¼ чаккхарма.

Фабрикаш а, заводаш а[бӀаьра нисйан | нисйан]

1890 шарахь йара 130 фабрика а, завод а, 304 – белхало вара, арахецна сурсатийн мах — 26820 сом.

Билгалдахарш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Комментареш
  1. Согласно ЭСБЕ — «адербейджанские татары». Согласно Кавказскому календарю — «татары», переписи населения 1897 года — «татары», язык указан как «татарский (адербейджанский)». В переписи населения 1926 года — «тюрки». Согласно нынешней терминологии и далее в тексте статьи — азербайджанцы.
  2. Согласно переписи населения 1897 года — «кюринцы», «лезгины», а также носители Кази-Кумукского языка (лакцы). В 19-начале 20 вв. «лезгинами» в регионе помимо непосредственно лезгин, также именовались и остальные лезгинские народы. В переписи населения 1926 года лезгины указаны как «лезги».
Хьосташ
  1. 1 2 https://www.webcitation.org/65srGnsgk?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=63
  2. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.
  3. Мильман А. Ш. Политический строй Азербайджана в XIX — начале XX веков (административный аппарат и суд, формы и методы колониального управления). — Баку, 1966, с. 157
  4. 1 2 Карягино // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  5. Джебраиль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  6. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Джебраилан уезд
  7. Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г./ под ред. (и с предисл. Н. А. Тройницкого). — Санкт-Петербург: издание Центрального статистического комитета Министерства внутренних дел , 1899—1905. Елисаветпольская губерния. — 1904. — 4, XII, 184 с. Стр. VII, 1-3.
  8. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Джебраилан уезд.
  9. Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія. — Кіевъ: Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ, 1913.
  10. Список населенных мест по Кавказскому календарю 1910 года

Хьажоргаш[бӀаьра нисйан | нисйан]