Дарбане баппа

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Дарбане баппа
Oduvanchiki1024 768.jpg
Майхь баппанаш заза даккхар
Ӏилманан классификаци
Дуьненаюкъара Ӏилманан цӀе

Taraxacum officinale
(L.) Webb ex F.H.Wigg., 1780[1]

Синонимаш
  • Leontodon taraxacum L.
  • Taraxacum dens-leonis Desf.
  • Taraxacum vulgare Schrank
ЙоьІарийн таксонаш
  • Taraxacum officinale var. lapponicum Kihlm.

Да́рбане ба́ппа (лат. Taráxacum officinále) — Седа-зезагийн (Asteraceae) доьзалера уггаре евза Баппан тайпанара кеп.

Ботаникан сурт[нисъе | нисъе чухулара]

Дарбане баппа — дукха шерийн бецан орамат ду, локхаллехь 30 см а долуш, кӀезиг геннаш долу 2 см стомма, 60 см беха чӀу кепара орамца, лакхарчу декъехь хуьлу боца, масех корта болу орам.

Баппан гӀаш дерзина ду, пелаган-хедийна я дийна, ланцетан я уозийна деха-ланцетан, цергаш йолуш, дохаллехь 10—25 см, шораллехь 1,5—5 см, гулдина ораман бошхӀапе.

МаргӀалан цамза мутт йолуш, цилиндркепара, юкъахь еса, чеккхенгахь цхьала тускарца меттан стие а, боьрша а 5 см диаметр йолу къегина-можа зезагца. Зезаган кедалг берзина, экъа, кӀаьгнаш долуш.

Зезаган формула: [2].

ХӀу — лаьтта сира-боьра урчакх кепара, геннаш доцу кӀайн месийн кӀужалца болу буьртигах. ХӀун буьртиг гӀийла тӀелатийна бу зезаган кедалган, цундела атта мохо дӀасахьо.

Ораматан дерриг дакъошкахь ю юькъа кӀайн чомана къаьхьа шурийн мутта.

Заза доккху баппо майхь—июнехь, наггахь хаало гуьйренан заза даккхар а, хӀу доккху — май чеккхенгара июль кхаччалц.

Common dandelion (Taraxacum officinale in Finnish voikukka).jpg
Salaude tchamps foyes.jpg
Tax.JPG
Pusteblume Makro.jpg

Ареал[нисъе | нисъе чухулара]

Дарбане баппа — чӀогӀа яьржинчех цхьа орамат ю, ша-кепара хьун-аренан зонехь. Кхуьу байн тӀехь, анашкахь, некъан йисташкахула, дежийлашкахь, хӀусамашна гергахь, дукха хьолахь асар кепара арахь, бошмашкахь, хас-бошмашкахь, паркашкахь, Российн европан декъехь, Украинехь, Белоруссехь, Кавказехь, Молдавехь, Днестрйистехь, Юккъерчу Азехь, Сибрехахь, Генарчу Малхбузехь, Сахалинехь, Камчаткехь.

Южно-Сахалинскера дукха хӀусамийн цӀийнан кертара баппан зезаг.

Химин хӀоттам[нисъе | нисъе чухулара]

Ораматан шурийн муттаца ду тараксацин а, тараксацерин, 2—3 % каучукан хӀуманаш а, ткъа баппан зазаца а, гӀашца а — тараксантин, флавоксантин, витаминаш С, А, В2, Е, РР, холин, сапонинаш, силмаш, туьханаш марганцан, эчиган, кальцийн, фосфоран, 5 % кхаччалц иза яа магош йолу белок. Баппан орамашца ю[3][4][5][6] тритерпенин зӀенаш: тараксастерол, тараксерол, псевдотараксастерол, β-амирин; стеринаш: β-ситостерин, стигмастерин, тараксол; углеводаш: 40 % кхаччалц инулин; хьена даьтта, шена юкъахь глицеридаш пальмитинан, мелиссан, линолан, олеинан, церотинан мусталлаллаш долу; каучук, белок, мазанаш, силмаш, кхина а. Зазан тускарш чохь карийна тараксантин, флавоксантин, лютеин, тритерпенин спирташ, арнидиол, фарадиол.

Пайда иэцар[нисъе | нисъе чухулара]

Дарбанан Ӏалашонна леладо орамаш (лат. Radix Taraxaci), гӀаш, буц, мутта. ГӀаш а, буц а, мутта а гулдо июнехь, орамаш — хьалхха бӀаьста я тӀаьхьа гурахь гӀаш дакъалучу муьрехь, дакъадо дакъоргашкахь температура 40—50 °С йолуш.

БӀаьста заза доккхучу хенахь накхаршна ло дукха дургал-обножкаш, шена чохь алсама шекар, белок, даьттанаш долу. Баппан тӀиера дургал накхарш лахьадо кӀезиг а, муьлххачу хенахь а ца лахьадо[7].

Ӏаткъам[нисъе | нисъе чухулара]

Орамато стим тотту, дагар охьадоккху, чоьна до, шет йоккху, са паргӀат доккху, тӀехебарш дӀадоху, гӀеххьа набаран Ӏаткъам а бо.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Primitiae Florae Holsaticae(испан.) 56. 1780.
  2. Барабанов Е.И. Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений. — М: Издательский центр «Академия», 2006. — С. 348. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4
  3. Тринус Ф. П. Фармакотерапевтический справочник. — 6-е изд. — Киев: Здоровья, 1989. — 640 с.
  4. Ивашин Д. С. и др. Лекарственные растения Украины (справочник для сборщика и заготовителя). — Кеп:К.: Урожай, 1978. — 320 с.
  5. Телятьев В. В. Целебные клады Восточной Сибири. — Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1976.
  6. В. С. Ягодка. Лекарственные растения в дерматологии и косметологии. — Киев: Наукова думка, 1991. — 272 с.
  7. Абрикосов Х. Н. и др. Одуванчик // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Н. Ф. Федосов. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 223.