Чан

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
2001 шеран 11 сентябрехь йохийначу ДЙЭЦ бӀаьвнаш тӀиера чан йиллина гӀишло

Чан — органиках я минералах евлла кегийра чӀогӀа дакъолгаш ю. Чан ю жима, диаметр микронан дакъош тӀиера максимум — 0,1 мм кхаччалца йолу дакъолгаш. Цул даккхийра дакъолгаш гӀамарш юкъара лору, церан барам 0,1 - 5 мм хуьлу.

ХӀусаман чан[нисъе | нисъе чухулара]

ХӀусаман чена юкъахь яха ховша таро хуьлу хӀусаман ченан веччалгаш, уьш ю сапротрофаш. Адаман герга елахь а, ша сапрофит кхераме яц — цуо юург ца талхайо, уьнан лазарш а ца даржадо, кхечу садолчу хӀуманаш санна, масала, дехкий, мукхадехкий, мозий, чхьаьвригаш. Иштта веччалгаш паразитийн зирхӀ дӀаса а ца хьо (чхьавригаш а, зингаташ а санна). Амма хӀусаман ченан веччалгийн дахаран сурсаташ уггар доккха бахьна ду аллергин а, астман а лазараш хиларан.

Чорда къевлинчу квартирехь шина кӀирнаха охьахуу 12 эзар гергга ченан дакъолгаш 1 квадратан сантиметр цӀенкъан а, ирх лаьттачу мебелан а. Оцу ченалахь ду 35 % минералан дакъолгаш, 12 % текстилан а, кехатан а хьасанаш, 19 % цӀуокан пелагаш, 7 % зезаган дургалш, 3 % кӀурзан а, кӀуран а дакъолгаш. Йисина 24 % билгалъяьлла йоцу, космосан чан[1] ю. Компьютеран модель ечу хенахь Аризонан университетан Ӏилманчашна карийра, талам бечу меттигашкахь ченан дукхаха долу дакъа адаман хӀусам чукхочу хӀавааца, боьхачу мачех а, духарах а ца йолу[2].

Ченаш лелхар[нисъе | нисъе чухулара]

Ченан (ченахӀаваийн эдарш — аэрозолаш) чухоаман эккхар ду химин кхолларийн кхерамех цхьаъ, хуьлу доза долчу шортенехь (гӀишлойн чоьнаш чохь, тайп-тайпанчу гӀирсаш чохь, ломах яьхначу шахташкахь). Ченан лелхарш хила тарло дамадаккхарехь, ялтийн элеваторашкахь (деман чан) иза басарех, саьнгалх, шекарх, кхечу чанкепарчу дуучу сурсатех кхетча, кхин а пластмассаш, молханийн препараташ, дагор охьу чархаш тӀехь (кӀоран чан), текстиль дарехь.[3][4]

Атмосферан чан[нисъе | нисъе чухулара]

Схьаялар[нисъе | нисъе чухулара]

Мохо чан ойу латтах, ораматаш аракхуссу дургал, тӀаплаьмнаш аракхуссу чим иштта кхин дӀа а.

Чено климатан бе Ӏаткъам[нисъе | нисъе чухулара]

Атмосферера ченан барамо боккха Ӏаткъамбо климатан. Ченан дакъолгаш дӀахӀуду мелхан радиацин дакъа, ткъа кхин а конденсацин хӀоьънаш дакъалоцу мархаш кхуллуш[5].

Чан оьздангаллехь[нисъе | нисъе чухулара]

  • Laboratoria Art&Science Space 2012 шеран апрелера июль кхаччалц хилира чан темана лерина Ӏилман-исбаьхьаллин гайтарш, цигахь довзийтира ScienceART[6] доьзна белхаш.
  • Иранехь яьржина ю Ӏаьрбийн цӀе Абутураб — ченан да.

Хьажа иштта[нисъе | нисъе чухулара]

Викидошаман логотип
Викидошам чохь бу яззам «чан»

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Илонова В. А., «Откуда родом пыль?», М.: «Санитарное просвещение», 1996 г.
  2. Ученые смоделировали ... домашнюю пыль (оьр.). iScience.ru. iScience.ru (12 ноября 2009). Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 24 августехь. Теллина 2011 шеран 6 мартехь.
  3. Предупреждение и локализация взрывов газа и пыли в угольных шахтах
  4. Процесс взрыва пыли
  5. Анна Говорова. Атмосферная пыль Земли удвоилась (оьр.). Новостной проект Infox.ru. ООО «Инфокс-Интерактив» (16 января 2011). Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 24 августехь. Теллина 2011 шеран 21 февралехь.
  6. LABORAрTORIA — LAB EXPO