Мархаш

ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Мархаш малх чубузуш

Ма́рхашДуьненна а, дуьненна уллера космосан есаллера а стиглахь бӀаьра гуш йолу атмосферехь кхозу хинан Ӏаьнан конденсацин сурсаташ. Шуьйрачу маьӀнехь, марха билгалчу чухоамехь цхьаьна хӀуманан гулделла цхьацца дакъалгаш ду.

Дуьненан атмосферин мархийн юкъара амалаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Мархаш лаьтта дукха кегийра тӀедачу хинан я хинан шенан кристаллийн тӀадамех, царех олу мархийн дакъалгаш. ТӀадамийн мархийн дакъалгаш го мархин юкъара хӀаваан температура −10 °C лакхара ялахь. Мархин юкъара хӀаваан температура −15 тӀера −10 °C кхаччалц елахь мархин ийна хӀоттам хуьлу (тӀадамаш а, шенан кристаллаш а). Мархин юкъара хӀаваан температура −15 °C лахара елахь — деккъа кристаллин хуьлу. Хинан Ӏаь яц мархийн коьрта компонент[1].

Нагахь мархийн дакъалгаш конденсаци бахьнехь даккхий хилахь уьш охьаэгаран сихалла тӀекхета. Нагахь мархийн дакъалгийн охьаэгаран сихалла хьалайоьдучу Ӏоврел лакхара ялахь, тӀаккха уьш охьахьоьлху Дуьненан тӀехулоне, таро ю охьаэга йочанийн кепара, нагахь новкъахь Ӏаьнаре ца йовлахь. Дукха хьолехь, йочанаш йогӀу мархашкара, шена юкъахь цхьаьна чкъоьрехь мукъане ийна хӀоттам балахь (оьланан-догӀанан, гӀатлийн-догӀанан, лакха-гӀатлийн). ГӀийла дерзан йочанаш (дерз, лайн буьртигаш я гӀийла кегийра ло) ян таро ю шен хӀоттамца цхьаьна тайпана мархашкара (тӀадамийн я кристаллийн) — гӀатлийн, гӀатлийн-оьланан.

Мархаш ловзайо коьрта роль Дуьненан йовхонан ражехь, цара ойу альбедо (таро йо шелъярахь), амма чӀагӀйо парникийн эффект, иштта кепара де-буьйсанан а, шеран заманийн а температураш Дуьненан тӀехь техкар шардеш[2][3], цхьацца Дуьненан яккхий регионашкахь.

Мархийн кепаш

Мархийн классификаци[нисйе бӀаьра | нисйе]

Дукха хьолехь мархаш го тропосферехь. Тропосферин мархаш екъало кепашка а, тайпанашка а, кхин тӀе билгалошка а дуьненаюкъара мархийн классификацица. Наггахь хаало кхечу кепара мархаш: перламутран мархаш (20—25 км лакхахь) а, детин мархаш а (70—80 км лакхахь).

Мархийн кхоллаяларан хьолашца классификаци[нисйе бӀаьра | нисйе]

Тайпа Кеп
Конвективан мархаш Оьланан (Cumulus, Cu)
Оьланан-догӀанан (Cumulonimbus, Cb)
ТулгӀенан мархаш Месийн-оьланан (Cirrocumulus, Cc)
Лакха-оьланан (Altocumulus, Ac)
ГӀатлин-оьланан (Stratocumulus, Sc)
Шершаш хьалайоьду мархаш Месийн (Cirrus, Ci)
Месийн-гӀатлийн (Cirrostratus, Cs)
ЛакхагӀатлийн (Altostratus, As)
ГӀатлин-догӀанан (Nimbostratus, Ns)
Турбулентан иэйина мархаш ГӀатлийн (Stratus, St)

Конвективан мархаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

  1. Термийн конвекцин мархаш кхоллало лахара цхьабосса ца йохъяларан а, алсмо йовха хӀаваийн массаш хьалаяхаран чоьтах.
  2. Динамикин конвекцин мархаш кхоллало лаьмнашна хьалха хӀаваъ цадаьлла хьаладахаран чоьтах.

ТулгӀенан[нисйе бӀаьра | нисйе]

ТулгӀенан мархаш кхоллало антициклонехь инверси йолуш, инверсин лахара доза конденсацин тӀегӀанца догӀуш хилча. Довха кӀезиг луьста (тӀехула) а, шийла алсама луьста (лахара) хӀаваан дозанехь, хӀаваъ леларца кхуьу хӀаваан тулгӀенаш. Церан баххьаш тӀехь хьаладоьду хӀаваъ адиабатийца шелло — иза бахьнехь кхоллало валнийн а, хаьснийн а кепара мархаш. ТулгӀенаш чутаӀарца хӀаваъ адиабатийца дохлуш охьатаьӀа, цигара схьа, хинан Ӏаьнарех дузаран хьолах гена долу, — иза бахьнехь кхоллало царна юкъахула айсийна стигал го.

Шершаш хьалайоьду мархаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Шершаш хьалайоьду мархаш кхоллало довха а, шийла а хӀаваийн массаш дуьхь-дуьхьала кхетча. Уьш кхоллало довха хӀаваъ шийлачун тӀехула долуш адиабатийца шелдалар бахьнехь.

Турбулентан иэдаларан мархаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Турбулентан иэдаларан мархаш — мох чӀагӀбелча хӀаваъ айадаларан жамӀ ду, лаьттан уллерачу чкъоьрнашкахь дохк ялахь муххале а, оцу дохках хуьл-хуьлушгӀатталин мархаш хуьлу.

Мархийн морфологин классификаци[нисйе бӀаьра | нисйе]

Доьзалаш Кеп ДогӀа Дерз Ло Лайнан борц Къора Мархийн лахара дозанан локхалла
Лакхара тӀегӀанан мархаш
(юккъера шораллехь локхалла — 6 - 13 км)
Месийн (Cirrus, Ci)
Месийн-оьланан (Cirrocumulus, Cc)
Месийн-гӀатлийн (Cirrostratus, Cs)










7—10 км
6—8 км
6—8 км
Юккъера тӀегӀанан мархаш
(юккъерачу шораллашкахь локхалла — 2 - 6 км)
Лакхаоьланан (Altocumulus, Ac)
ЛакхагӀатлийн (Altostratus, As)

+


+


2—5 км
2—6 км
Лахара тӀегӀанан мархаш
(юккъерачу шораллашкахь локхалла — 2 км кхаччалц)
ГӀатлин-догӀанан (Nimbostratus, Ns)[4]
ГӀатлин-оьланан (Stratocumulus, Sc)
ГӀатлийн (Stratus, St)
+
+


+
+
+
+

+


0,5—1,9 км
0,5—1,5 км
0,03—0,4 км
Вертикалаца кхуьу мархаш Оьланан (Cumulus, Cu)
Оьланан-догӀанан (Cumulonimbus, Cb)
+
+

+
+
+
+

+
0,6—1,2 км
0,6—1,2 км

Хьажа кхин а[нисйе бӀаьра | нисйе]

Билгалдахарш[нисйе бӀаьра | нисйе]

  1. Д.Гущина. Механизмы формирования облаков
  2. Александр Чернокульский. Климат как отражение облаков (ru) // Наука и жизнь. — 2017. — № 10. — С. 70—77.
  3. Кейт Марвел. Заоблачная головоломка // В мире науки. — 2018. — № 1—2. — С. 82—89.
  4. World Meteorological Organization: Definitions, International Cloud Atlas (2017). Теллина 2017 шеран 30 декабрехь.

Литература[нисйе бӀаьра | нисйе]

  • Андреев А. О., Дукальская М. В., Головина Е. Г. Мархаш: происхождение, классификация, распознавание. — СПб: РГГМУ, 2007. — 228 с. — ISBN 5-86813-184-3.
  • Беспалов Д. П., Девяткин А. М. и др. Атлас облаков. — СПб: Д’АРТ, 2011. — 248 с. — ISBN 978-5-905264-03-0.
  • Боровиков А. М., Гайворонский И.И. и др. Физика облаков / Под ред. А.Х. Хргиана. — Ленинград: Гидрометеорологическое издательство, 1961. — 248 с.
  • Малявин В. Символизм облаков в Китае // Книга прозрений / Сост. В. В. Малявин. — М.: Наталис, 1997, С. 334—339.
  • Международный атлас облаков и состояний неба / Под ред. А.Ф. Дюбюка. — Москва: Гидрометеорологическое издательство, 1940. — 456 с. — 20 200 экз.
  • Атлас облаков / Под ред. А.Х. Хргиана и Н.И. Новожилова. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1978. — 268 с. — 20 000 экз.
  • Претор-Пинней Г. Занимательное облаковедение. Учебник любителя облаков = The Cloudspotter's Guide. — Гаятри, 2007. — 400 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-9689-0088-3.
  • World Meteorological Organisation. International Cloud Atlas. — Geneva: Secretariat of the World Meteorological Organization, 1975. — Vol. 1. — 155 p. — ISBN 92-63-10407-7. Архиван копи 25 июлехь 2016 дуьйна Wayback Machine тӀехь
  • World Meteorological Organisation. International Cloud Atlas. — World Meteorological Organization, 1975. — Vol. 2. — 212 p. — ISBN 92-63-L2407-8. Архиван копи 16 июнехь 2017 дуьйна Wayback Machine тӀехь

Хьажоргаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

ссылка на KML  Облака на Google Earth Google Maps  KMZ (файл меток KMZ для Google Earth)