Хьакка

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Эвла
Хьакка
оьрс. Хаккой
Сурт
Пачхьалкх Росси
Регион Нохчийчоь
КӀошт Шуьйтан
Юьртан меттиг Шуьйтан
Координаташ 42°52′54″ къ. ш. 45°40′29″ м. д.HGЯO
Корта Сулейманов Али Адамович
Йиллина 1978
Хьалхара цӀерш ЦӀогун
Бахархой 30[1] адам (2012)
Телефонан код (871 35)
Поштан индекс 366406
ОКАТО 96228822004
Хьакка картан тӀехь
Хьакка картан тӀехь
Red pog2.svg
Хьакка картан тӀехь
Red pog2.svg
Хьакка картан тӀехь
Red pog2.svg

Хьакка (оьрс. Хаккой) — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштан эвла ю.

Шуьйтан юьртан меттиган юкъайогӀу[2][3].

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Эвла ю ЧӀаьнта-Орга хина аьрро агӀона йистехь.

Уллера нах беха меттигаш ю: къилбаседехьа — Лакха-Варанда, къилба-малхбалехьа — Шуьйта, къилбехьа — Вашандара, малхбузехьа — Сюжа[4].

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Нохчийн тайп Хьаккой ду Шуотой тукхамна юкъа догӀуш. Дуккха а болу яздархоша яздарехь Хьаккой а Шуотой цхьаъ бу. Хьаккой баха охьахоьвшина эзар шо хьалха Хьаккой мохк олучу латтана дозана тӀаьхь. Хьаккой тайпана ю цӀенна нохчийн тайпана хила хьакъ йолу билгалонаш — бӀоьвнаш, латта, ламан аре — Хьаккой лам. Ше бахаллехь бу Хьаккой лам Шуьйтара охьа Зонаха Ваштарой лам т1и кхаччалца беха, шинна а агӀора ду охьадогӀуш хиш — ЧӀаьнта-Орга аьрру агӀонагахь ишта аьтту агӀонагахь Шара-Орга.

Дайшкара дийцарехь Хьаккой хилла Орстхой тукхамца тӀеман барт юккъахь, ишта олуш хилла цара Хьаккой баьхкана Шема олучу меттера схьа.

Хьаккой тайпана меттигаш ю Шуьйта гӀала а Хьакка а, Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштахь, ламанчоьнна юкъахь а йолуш.

Ламанчоь ю уггаре а еха туогӀе Кавказехь, иза ю Нохчийчоьнна юккъахь.

Ширчу заманахь хилла Ламанчоь йоккха некъан зӀе. Цу юккъола лелаш хилла дуккха а пачхьалкхашкара нах Гуьржи махка, Суьйлий махка, ишта ХӀири махка а. Къаьстана Шуотой аре хилла, Дарялехь санна, некъан зӀе латташ Европера Азе ишта Оьрсичура Кавказ ара. Оьрсийн пачхьалкха хьадалчий ишта мах лело нах а лелаш хилла XVIII векехь тӀаьххьалца.

Шуотой хилла къаьсташ оьзда гӀиллакхца, къинхетамца, хьаша-да тӀеэцарца, шаьш делла дош лардарца а.

Вайнаха дайшкахь дуьйна Шуотойх олуш хилла Эли.

Кавказ тӀом чекхбала герга кхаьчначу хенахь, тӀеман юьхь бӀе шарашкахь карош а йоцучу заманчохь, къизаллин барам боцу гяур мостагӀ, массо а Дала чу са кхоьллина хӀума тарца а цӀарца а йийна дӀа йоккхуш, ишта хьаннаш а хьоькхуш кхаьчна Ламанчоьнна герга схьа.

Инглис пачхьалкха истори яздархочо Джон Фредерик Баддели ше книжки тӀаьхь «Оьрсаша Кавказ яккхар 1720—1860»[5] аьлла нохчех лаьцна:

«Нохчийчоьнан дукхох йолу меттиг хилла юькъа хьун йолуш… Хьун мел лаьтта, лаьттана Нохчи къар цалуш… Нохчаша духкуш цахилла мостагӀашна шай сий[5]

Барам боцу Евдокимовн эскаро Ламанчоьн коьвне тӀом болийначу хенахь, Хьаккой тӀемалошна догӀуш дара инглис истори яздархочо аьлла дешнаш.

Язйина Ӏуьллучу истори тӀера схьа[6] ишта «Нохчийчоь Кавказан тӀеман чаккхенгахь» цӀе йолу книжки тӀера[7]: «Дочу-Борзехь „Аргунское“ цӀе йолу саьнгар йина а ваьлла, Евдокимовн эскаро долийна шен тӀелатарш Ламанчоьн лакхенца. Оьрсаша схьа яккха Ӏалашо хоттийна меттиг хилла Кавказехь уггаре а халачех цхьаъ. Хьала ЧӀаьнта-Органца Ӏуьллуш хилла беркате Шуьйтан аре, и схьаяккхарца хилла доьзна Кавказан кхи дӀа долу тӀеман хьал. 4 июлехь 1858 шарахь уггаре а ницкъ болу пачхьалкхан цхьабӀе шовзткъе итт эзар сов долу оьрсийн эскарах къастийна тоба, шайна хьалха волуш Евдокимов, кхаьчна хӀинца Зонах эвла лаьттача схьа. Имаматан коьрта меттиг Ведана тӀелата гӀерташ санна сурт а хоттийна, 8 июлехь 1858 Евдокимовн эскаро болийна цӀеххьана къиза тӀом, яккхий тоьпаш а етташ. Шуотойх висна ца хилла шибӀе герга тӀемало а, доккхох долу тӀемалойн дакъа Имаман омраца Ведан агӀо дӀадигна хилла. Хьалха Оьрсаша Ӏаьнан заманашкахь бина ца хилла Кавкзехь ишта беха а хала а тӀом. Оьрсийн эскар эша герга кхаьчна хилла, амма Оьрсашка яккхий тоьпаш а керла юкъа евла массех патарма буьллуш йолу таьпаш а, ишта метр сов деха долу цхьмзаш а хилар бахьана долуш бевлла Шуотой юха. Оьрсаша сацош ца хилла Ламанчоьн лакхенца тӀелатрш, хьаннаш а хьоькхуш оьхуш хилла уьш хьала.

30 июлехь 1858 шарахь, массех дийнахь яккхий таьпаш а йитташ бехха тӀом а бина яьккхина оьрсаша Хьакка гӀала схьа[6][7]

9 августехь 1858 шарахь генерал-лейтенант Евдокимовс ян йолийна, оьрсийн эскаро схьаяьккхина Хьакка-гӀала лаьттинчохь, Шуьйта цӀе йолу саьнгар.

Бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархойн дукхалла
20022012[1]
2730

Суьрташ[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. 1 2 Паспорт Шатойского муниципального района на 1 января 2012 года
  2. Сельские населенные пункты Шатойской сельской Администрации (Шатойский район)
  3. Закон Чеченской Республики от 29.08.2011 № 30-РЗ «О внесении изменений в некоторые законодательные акты Чеченской Республики»
  4. Карта Чечни Объём 8 МБ.
  5. 1 2 Д.Ф. Баддели Завоевание Кавказа русскими. 1720-1860:. — 2011.
  6. 1 2 А.А. Айдамиров Хронология истории Чечено-Ингушетии:. — 1991.
  7. 1 2 Ш.А. Гапуров, А.М. Израйилов, Р.А. Товсултанов Чечня на завершающем этапе Кавказской войны (Страницы хроники Русско-горской трагедии ХӀХ века):. — Нальчик: ЭЛЬ-ФА, 2007.
  8. А.В. Комарова, А.П. Ипполитова, Н.И. Воронова Сборник сведений о кавказских горцах:. — Тифлис, 1868.

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

Оьрсийн маттахь[нисъе | нисъе чухулара]

Нохчийн маттахь[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]