Людовик XIII

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Людовик XIII
фр. Louis XIII
Людовик XIII
Филипп де Шампена диллина сурт, 1655 шо
Людовик XIII
Францин паччахь
14 май 1610 — 14 май 1643
Хьалха хилларг Генрих IV
Когаметтаниг Людовик XIV
14 май 1610 — 14 май 1643
Хьалха хилларг Генрих IV
Когаметтаниг Людовик XIV
27 сентябрь 1601 — 14 май 1610
Хьалха хилларг Франциск II
Когаметтаниг Людовик XIV

Дин Католицизм
Вина терахь 1601 шеран 27 сентябрь({{padleft:1601|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:27|2|0}})
Вина меттиг Фонтенбло
Кхелхина терахь 1643 шеран 14 май({{padleft:1643|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:14|2|0}}) (41 шо)
Кхелхина меттиг Сен-Жермен-ан-Ле
ДӀавоьллина Базилика Сен-Дени, Париж, Франци
Тайпа БурбонгӀар
Да Генрих IV
Нана Мария Медичи
Зуда Анна Австрийн (1615 шеран 18 октябрехь дуьйна)
Бераш
Динлелор Католицизм
Автограф Manuscript - CLdF-BR0009 Secretary signature for Louis XIII de France - Paris 1625.svg
СовгӀаташ
орден Святого Духа
Commons-logo.svg Людовик XIII Викилармехь

Людовик XIII Бакъверг (фр. Louis XIII le Juste; 27 сентябрь 1601, Фонтенбло14 май 1643, Сен-Жермен-ан-Ле) — 1610 шеран 14 майхь дуьйна Францин а, Наварран а паччахь а, схьавалар БурбонгӀеран некъех.

Мария Медичин урхалла[нисъе бӀаьра | нисъе]

Людовик XIII Ӏарш тӀе кхаьчна 8 шо долуш, шен да Генрих IV вийча. Людовик жима волуш цуьнан нанас, Мария Медичи регент хьолехь йолуш, шен майрачун политика йитира, цуо барт бира Испаница, церан паччахьан Филиппа III-гӀачун йоьӀца Анна Австрийнца мах бийр бу аьлла. Оцу балхо карзахбехира гугеноташ. Дукхаха болу даржехь болчара паччахьан цӀа а дитина тӀеман кечлуш бара, амма паччахьан цӀийно 1614 шеран 15 майхь машар цаьрца Сент-Менухь (Sainte-Ménehould). Анна 1615 шарахь бен ца ялийра, амма Людовикан зудчунца юкъаметтигаш нис ца елира, цунна гӀоле хетара шен хан миньонашца Люиньца а, Сен-Марца а йоккхуш, ткъа эладиташ цара паччахь лелош ву бохура. 1630-гӀа шераш чекхдовлуш бен ца тоелира Людовикан а, Аннан а юкъаметтигаш, 1638 а, 1640 а шерашкахь дуьнен тӀе велира ши кӀант, хӀин волу Людовик XIV а, Филипп I Орлеанан а.

Ришельён урхалла[нисъе бӀаьра | нисъе]

Людовика XIII-гӀачун сурт, 1611 шарахь диллина Пурбус, Франс Жимахверг, (Палаццо Питти).

Историн романийн дукхалла бахьнехь (уггаре хьалха А. Дюма-да), юкъараллехь чӀагӀъелла Ришельён «диктатуран» а, дог кӀеда паччахьан а стереотайп, амма дукха хьосташа тешалла до кхечу агӀонах. Цхьан а кардиналан диктат ца хилла не было. Ткъа паччахьан а, цуьнан хьалхара министран а юкъаметтигаш шера ца хиллехь а, амма ца хиллера Виньес а, Дюмас а ма-язъярра. Паччахьан арахьара политика кардинал Ришельё веачи хийцаяла йолаелира, амма иза хенан йохалла хилира. Правительствон гарехь, уггаре хьалха оьшура хьал пачхьалкхан чохь нисдан, иза дархьама барт бан безара (я дӀатебан безара, хьоле хьаьжжина) чӀогӀа паччахьан Ӏедалан агӀончин мостагӀийн, уьш гугеноташ хилла ца Ӏара. Амма тӀаьхьарнаш хилира кардиналан тур боьххьехь, хӀунда аьлчи гугенотийн партис барт бира арахьара (Испанин а, Ингалсан а) гӀо тӀелаца. 1620-гӀа шераш чекхдовлуш гугеноташ дӀатебира, ткъа лерина паччахьан эдикто нисдора протестантийн динан а, политикан а бакъонаш мехкан чухула. Оццу хенахь правительство гӀертара гугенотийн арахьара гӀо дӀадаккха (Ла-Рошель кӀелахь ингалсан эскадра хӀаллакъяр, Испаница долу дар-дацарш нисдан гӀертар). Испани уозаялийтархьама, Ришельён правительство жигара яьккхира шен политика Къилбаседа Италехь. Французийн паччахьан НевергӀеран цӀенна Мантуйн ирс къуьйсу тӀом (16281631) чекхбаьлча, дала реза хилира Мантуйр Ӏаьршан ирс.

Гугеноташца а, ткъа иштта Къилбаседа Италица а тӀамехь хиллачу аьттуно дӀа ца дохура кхин а гӀуллакхаш. Мехкан чоьхьа дуккха а баланаш бара, уьш дӀадаха царна оьшура цхьаьнаэшшара, дуккха шерашкахь къахьега (административан урхаллийн хийцамаш, налогийн хийцамаш, кхин дӀа а). Правительство Ӏоттаелира мехкан чоьхьахула (элийн а, ахархойн а агӀора) а, арахьахула а дуьхьалонашца. Паччахьан кертара оппозици масийттаза гӀоьртира арахьара гӀо кхайкха. Чоьхьара оппозицин маьӀна тӀаьхь-тӀаьхьа лагӀлуш дара. Людовика ша хӀаллакйора, принцийн агӀора (царна юкъахь шен вешийн, Гастон Орлеанан а), хьаькамийн, нана паччахь-аьзнин Ришельён дуьхьала йолу ойланаш, гуттара а гӀо лацара шен министран агӀора, ткъа иза гӀуллакх деш вара паччахьан а, Францин а беркатна. Иштта, цуо елира Ришельён юьззина бакъо шен вешин, герцог Гастон Орлеанан дуьхьала, кӀелдахьула барт бинчу 1631 а, гӀаттам бинчу 1632 шерашкахь. Деккъа Ришельён динчу оцу гӀоьнца чекхдолуш дара паччахьа ша дакъалацар урхаллин гӀуллакхашкахь.

Франсуа де Ларошфукон «Мемуарашкахь» паччахьан амал иштта йийцина: «Паччахь Людовик XIII-гӀа… къастало гӀийла могашаллица, кхин тӀе хӀаллакйина тӀех сов талла эхарна. Цуьнан цамгарша чӀагӀдора кхин тӀе а бодане са а, амалан иэшамаш а: иза вара вусавелла, ца тешаш, адам долу меттиг ца езаш; цунна лаа а лаара шена тӀаьхь куьйгалла дайта, оццу хенахь иза лан а ца лара цуо. Цуьнан дара кӀезиг хьекъал, иза хьажийна дара деккъа пайда боцу хӀуманаш кегон, ткъа цуьнан тӀеман гӀуллакх довзар товш дара муьлххачу эпсарна, амма паччахьан товш дацара»[1].

Ришельё веллачул тӀаьхьа (1642 шо) цуьнан меттиг дӀалецира цуьнан дешархо хтллачу — кардинал Мазаринис. Амма паччахь цхьа шо сов а ца вехира шен министрал. Людовик велла Рокруара тӀамехь толам баккха масех де дисинчу хенахь.

1829 шарахь Парижехь ВогезгӀеран майданахь Людовику XIII-гӀачун хӀоллам хӀоттийра (говран иэс). Иза хӀоттийра 1639 шарахь Ришельён иэс хӀоттийначохь, амма иза йохийра 1792 шарахь революцин заманахь.

Людовик XIII-гӀа — артист[нисъе бӀаьра | нисъе]

Филипп де Шампань. «Паччахь Людовика XIII-гӀачун доккха парадан сурт»

Людовик музыка чӀогӀа езаш вара. Кхо шо долуш дуьйна хин волу паччахь лютна локхуш вара, цуо иза лорура «музыкан гӀирсан паччахь», кхин а клавесин а локхура; говза лелайора таллархойн зурма, хьалхара бас локхура ансамблехь, цуо лоькхура дукха аьзнийн куртуазан эшарш (airs de cour) а, могӀнаш.

Берахь дуьйна волавелира хелхарш Ӏамо, 1610 шарахь официалан волавелира паччахьан цӀийнан «Дофинан балете». Людовика ловзайора паччахьан цӀийнан балеташкахь сийлахь а, гротескан а ролаш, ткъа 1615 шарахь «Мадам талетехь» Мелхан роль ловзийра.

Людовик XIII — автор ву куртуазан эшарийн а, дукха аьзнийн могӀнийн а; цуьнан музыка иштта лекхира гӀараяьллачу «Мерлезонан балетехь» (1635 шо), цунна цуо юкъадехира хелхарш («Simphonies»), костюмаш, ша а ловзийра масех роль.

Дай[нисъе бӀаьра | нисъе]

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Литература[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Булычёва А. Сады Армиды. — М., 2004.
  • Людовик XIII // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Таллеман де Рео Людовик Тринадцатый // Занимательные истории / пер. с фр. А. А. Энгельке. — Л.: Наука. Ленинградское отделение, 1974. — С. 112—127. — (Литературные памятники). — 50 000 экз.
  • Шишкин В. В. Дворянское окружение Людовика XIII. // Французский ежегодник 2001. — М., 2001.
  • A. Bazin, «Histoire de France sous Louis XIII» (П., 1846)
  • Topin, «Louis XIII et Richelieu» (П., 1876)
  • B. Zeller, «La minorité de Louis XIII, 1610-12» (П., 1892).
  • Франсуа де Ларошфуко Мемуары. Максимы / пер. с фрнц. А. С. Бобовича. — Л.: Наука (Ленинградское отделение), 1971. — 280 с. — (Литературные памятники).

Хьажоргаш[нисъе бӀаьра | нисъе]