Дюма, Александр (да)

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Дюма, Александр (да)
фр. Alexandre Dumas
Nadar - Alexander Dumas père (1802-1870) - Google Art Project 2.jpg
Дюма Александр 1855 шарахь
(Сурт даьккхинарг — Феликс Надар).Дюма Александр 1855 шарахь
(Сурт даьккхинарг — Феликс Надар).
Вина терахь 1802 шеран 24 июль({{padleft:1802|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:24|2|0}})[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13]
Вина меттиг Вилле-Котре, Франци
Кхелхина терахь: 1870 шеран 5 декабрь({{padleft:1870|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:5|2|0}})[1][3][6][7][8][9][10][11][12][13] (68 шо)
Кхелхина меттиг: Пюи, Франци
ГӀуллакхан тайпа: романист, прозаик
Жигара шераш: 1825—1867
Хьажам: романтизм
Жанр: историн роман
Произведенин мотт: французийн
СовгӀаташ:
Сийлаллин легионан орденан кавалер
Куьг: Куьг
Викитекин логотип Произведени Викитекехь
Commons-logo.svg Файлаш Викилармехь
Викицитатникан логотип Цитаташ Викицитатникехь

Дюма́ Алекса́ндр (фр. Alexandre Dumas; 24 июль 1802, Вилле-Котре5 декабрь 1870, Пюи) — французийн яздархо, драматург, журналист. Уггаре дукха боьшучу французийн авторех цхьаъ, хиламан романан говзанча. Цуьнан уггаре гӀарадаьлла ши жайна — «Граф Монте-Кристо» а, «Кхо мушкетёр» а — язйина 1844—1845 шш. Дюман цӀарца араяьлла дукха историн романаш, язъеш дакъа лаьцна литературан неграш. Ерриг Дюман автораллийца зорба тоьхна 100 000 сов агӀо[14]. Романаш йоцуш, цуьнан къолам кӀелара яьлла кхин а пьесаш, яззамаш, жайнаш новкъахойн новкъех лаьцна.

Дюма кӀанта иштта лелийна Александр цӀе, иза а иштта яздархо хилла, и шиъ къастош Дюма-воккханиг хьахош тӀетуху билгало «-да» (фр. père) олий.

Биографи[нисъе | нисъе чухулара]

Дюма Александр вина 1802 шарахь инарла Дюма Тома-Александран а, Вилле-Котрера хьешан цӀийнан ден йоьӀан Лабуре Мария-Луизин а доьзалехь. Дюма лорура квартерон, хӀунда аьлча цуьнан денана хиллера Гаити гӀайрен тӀиера хӀуӀаьржа лай[15].

Дюма дуьнен тӀеваьлла цӀа (хӀинца кхаа Дюман музей)

Шен бералла, жималла, къуоналла Дюмас дӀаяьхьна винчу гӀалахь. Цигахь цуьнан доттагӀалла тасаделира шен нийсархочуьнца де Лёвен Адольфца, иза вара поэт а, массо а Парижан театрашкахь хуьлуш а. Дюмас сацам бира хуъа хилахь а драматург хила. Ахча а, гергарлонаш а доцуш, шен ден ширачу доттагӀех дог дохуш, цуо сацам бира Париже кхалха. Ткъа шо долчу Александран, дешна а воцучу (цуьнан чӀогӀа хаза хатӀ долуш йоза дара), делира Пале-Роялехь (Париж) герцог Орлеанан канцелярехь дарж, оцу дарже хӀоттош цунна гӀодира инарла Фуас[16].

Дюма волавелира шен дешар дуза. Цунна вевзаш волчу цхьамма хӀоттийра Александран цуо йиеша еза литературан авторийн исписка: царна юкъахь дара классикийн жайнаш, мемуараш, хроникаш. Драматурган говзалла Ӏамор Ӏалашо йолуш, Дюма оьхура театрашка, цхьаьна спектаклехь цунна вевзира Нодье Шарль. Яйн жанрехь аьтту бан атта ду аьлла хеташ волчу Левенца цхьаьна, Дюмас яьккхира «Таллар а, безам а» цӀе йолу водевиль, иза тӀеийцира Амбигю театро.

Цхьана дийнахь Салонан хӀора шеран цхьаьна гайтамехь Дюмас тидам бира барельефан, цунна тӀехь дара Мональдески Джованни виерах сурт. «Дерриг дуьненан биографехь» Мональдескех а, Швецин паччахь-аьзни Кристинех а лаьцна дешна, Дюмас сацам бира оцу теман драма язъян. Юьхьанца цуо цхьаьна яздар кховдийра Сульега, амма тӀеххьара шиммо а шен шен «Кристина» язйира. Дюман пьеса хазъелира «Комеди Франсезехь» волчу паччахьан комиссаран барон Тейлоран, цуьнан гӀоьнца «Кристина» тӀеийцира дош даьккхина, Дюма сиза кхин а тойийр ю аьлла. Амма драма хӀоттаяран дуьхьала яра массанхьа ницкъ кхочу мадемуазель Марс, цунна езара классикан репертуар. Къона автор пьесехь хийцамаш бан дуьхьала ваьлча, мадемуазель Марса дерриг дира «Кристина» «Комеди Франсезан» сценин тӀе ца ялийта.

Нана а, къуотгӀала вина кӀант Александр а кхаба безаш волу Дюмас, шина баттахь керла теман пьеса язйира — пхеа актах лаьтта драма «Генрих III а, цуьнан цӀа а». «Комеди Франсезан» актёраш Вальдор Мелани салонехь пьеса ешначул тӀаьхьа дийхира иза рагӀ йоцуш тӀеэцар. Премьера 1829 шеран 10 февралехь аьттонца хилира, иза бара хӀинццалц классицизман бӀогӀам хиллачу театрехь романтикийн толам. КхоалгӀачу чкъоьран публико спектакль тӀеийцира монархин авторитетан таж дӀаяккхар санна. Стендала шен рецензехь яздира: «Драмех, бу дера баккхий кхачамбацарш; тӀаккха а дерриг дицдеш хаза ю, и гайтар лара мегар ду хӀокху Ӏаьнан уггаре ладаме хилам». И. В. Гётес хьаьжначул тӀаьхьа тидам бира иза «тӀех дика хилар, амма публикан хьекъал ца кхочу цунах кхета»[17]. Ткъа хӀара вайн заманан Моруа Андрен ойла ю:

Ярий теша цуьнан пьеса историн? Йоккха а, жима а яц, Скотт Вальтеран романел. Истори къайленех юьззина ю. Дюман дерриг хилира гуш а, билгала а. Екатерина Медичин карахь яра массо а интригийн архаш. Генрих III-гӀачо йохайора герцог де Гизан планаш. Ма-дарра аьлчи, Дюма ша а кхетара, и хиламаш дуккха а чолхе хиларех. ХӀун маьӀна дара цуьнан цунна? Цунна лаара цхьаъ — чехка сюжет. Генрих III-гӀачун мур шен дуэлашца, ямартлонашца, оргешца, яьржина политикан шовкъаца наполеонан мур дагабоуьйтура цунна. Дюмас тойина истори французашна ган ма-луъура яра: самукъане, хаза, контрасташ тӀейоьгӀна, Дика цхьаьна агӀора долуш, ГӀуо — вукха агӀора. 1829 шеран партераш юзу публика, лаьттара сийлахь революци йинчу нахах, империн эскаршкахь тӀом бина а бара. Царна товра, паччахьаш а, церан гӀуллакх а гайтар «турпалан а, драмех дуьззина а суьртех, цундела царна дика девзаш долу».[18]

«Генрих III-гӀачун» тӀаьххье Дюмас язйо цхьа могӀа гӀараевлла драмаш а, комедеш а, шен заманахь доккха сий хилла йолу. Царна юкъахь ю: «Христина», «Антони», «Кин, дений а, лартӀахь цахилар а», «Нелан бӀаьвнан» къайленаш. Дюма хуьлура даиман а Арсеналера гӀараяьллачу Нодье салонехь, цигахь гуллора керлачу ишколан — романтизман — векалш . Иза хьалхарчарна юкъахь вирзира таханлерачу дахаран драме, хьакхавала ваьхьира даггара дезадаларан ролах шен заманан юкъараллехь. Керла дара, шен заманан стаган авторо айина синхаам балар, ткъа иза массеран ойланца, йогӀура ЮхаметтахӀотторан мурца.

27 шо хенара (Девериан сурт)

Цуьнан пьеса «Антони» шен долара дахаран хьолийн бух тӀаьхь яра — оццу хенахь Дюма чӀогӀа езаелла вара поэтесса Вальдор Мелани, цуо иза арабаьккхира пьесан чохь Адель д’Эрвен вастехь. Драман премьера хилира 1831 шеран 3 майхь Порт-Сен-Мартен театрехь, коьрта ролашкахь Дорваль а, Бокаж а волуш, «„Эрнанин“ премьерал кӀезиг гӀовгӀа а ца яьккхира цуо»[19] Гюго.

1830 шеран аьхка Францехь елира Июлан революци, цуо вожийра Карла X-гӀа, чӀагӀйира буржуазин паччахьалла. Ӏарш тӀе хиира Луи-Филипп цӀарца герцог Орлеанан. Александр Дюма паччахьан Тюильри гӀалан тӀелеттачу гӀовттамхошна юкъахь вара. Революцин хьалхарчу деношкахь дуьйна Александр Дюмас пайден дакъа лецира юкъараллин дахарехь, кхочуш дира оцу хенахь къоман гвардин коьртехь хиллачу инарла Лафайета тӀедиллина масех ладаме гӀуллакх[20].

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. 1 2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118528068 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  2. идентификатор BNF: платформа открытых данных — 2011.
  3. 1 2 M. Br. Dumas, Alexandre // 1911 Encyclopædia Britannica — 11 — New York City: 1911. — Vol. 8. — P. 654–656.
  4. Наркевич А. Ю. Дюма [отец] // Краткая литературная энциклопедияМ.: Советская энциклопедия, 1962. — Т. 2.
  5. SNAC — 2010.
  6. 1 2 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
  7. 1 2 Find a Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  8. 1 2 International Music Score Library Project — 2006.
  9. 1 2 Internet Broadway Database — 2000.
  10. 1 2 Discogs — 2000.
  11. 1 2 (unspecified title)
  12. 1 2 filmportal.de — 2005.
  13. 1 2 (unspecified title)
  14. Квебекец обнаруживает неопубликованной рукописи Александра Дюма
  15. Венгерова З. А. Дюма, Александр // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  16. Дюма, Александр // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
  17. Эккерман И. П Разговоры с Гёте в последние годы его жизни. — М.: Художественная литература, 1986. — С. 390.
  18. А. Моруа. Три Дюма. — М.: Пресса, 1992, с. 84—85
  19. А. Моруа. Три Дюма. — М.: Пресса, 1992, с. 114
  20. Он предложил привезти в Париж порох, которого недоставало. Дюма отправился в Суассон и потребовал у коменданта гарнизона виконта де Линьера передать порох революционерам. Линьер впоследствии утверждал, что ещё за несколько дней до приезда Дюма, он самостоятельно принял это решение. А. Моруа. Три Дюма. — М.: Пресса, 1992, с. 105