Соьлжа-ГӀала

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци, Лахар
ГӀала
Соьлжа-ГӀала
Грозный
Grozny.png
Байракх Герб
Flag of Grozny (Chechnya).png Coat of Arms of Grozny (Chechnya).png
Пачхьалкх
Росси
Регион
Нохчийн Республика
Го
Соьлжа-ГӀала
Координаташ
Юкъара екъаялар
4 кӀоштанаш
Гlала-да
Ислам Кадыров
Йиллина терахь
Тохарлера цӀераш
1818-1869 — Грозная
ГӀала статус ю
Майда
305 км²
Хи хIоттарал локхалла
130 м
Бахархой
292 627 адам (2010)
Къаьмний хӀоттам
Динан хӀоттам
бусулба
Бахархой цӀераш
Соьлжа-ГӀалахой, Соьлжа-ГӀалахо
Сахьтан аса
Телефонан код
7 8712
Почтан индексаш
364000-364099
Машинан код
95
ОКАТО
96 401
Официальни сайт
Соьлжа-ГӀала (Росси)
Locator Dot2.gif
Соьлжа-ГӀала (Нохчийчоь)
Locator Dot2.gif
Соьлжа-ГӀала (Соьлжа-ГӀала)
Locator Dot2.gif

Соьлжа-ГӀала (оьрс. Грозный) — Къилбаседа Кавказера гӀала, Нохчийчоьнан коьрта гӀала, Соьлжа-ГӀалан кӀоштан юкъ. ГӀaла йиллина йу Соьлжа хин шина берд тӀехь. Пайд эцарехь, Соьлжа-ГӀала йу дуненахь а, мехалла мехка — даьтта даккхаран коьрта меттиг дхьа лоцуш.

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Къилбаседа Кавказера гӀаскхийн сурхойн урхаллийн баьччан сацамца, 1818 шарахь «Крепость Грозная»[1] аьлла йиллина хилла йолу гӀопах Нохчийчоьнан коьрта гӀала хилира. ГӀаскхийн а, кхечу меттанашкахь «Грозный» олуш яра Нохчийн коьрта гӀала, амма нохчийн маттахь «Соьлжа-ГӀала» олура, Соьлжа хин тӀехь йиллина хилар бахьан долуш. ГӀап йогӀар бахьан, Нохчийчоь гӀода йукъера лоцуш, лаьмнех аренаш хада йеш, Нохчий кхера бан дара. Грозный гӀап йуьгӀира, хӀаллак йина Кули-Юрт, Алхан-Чу, Жима-Чечан, Соьлжа-Юрт лаьттинчохь. Боккха Кавказан тӀом чаьккха баьлча 1870 шарахь цунна йелла гӀалийн статус. Хьалхар тӀом чеккха баьллачулла тӀаьхьа Ичкерийн Паччахь Яндарбиев, Зелимханс, Ичкерийн хьалхар паччахьан безаман «Джохар-гӀала» аьлла цӀе хийцира. 2005 шарахь Нохчийчохь гӀаскхаш хоттийна[2] долу Ӏедалан парламенто дийцаре диллира гӀалийна цӀе Ахьмад-гӀaла тилла ният хилар, амма Кадыров Ахьмат-кӀант Рамзанс иза тӀе ца лецира.[3]

ГӀап[нисъе | нисъе чухулара]

ГӀап йиллина 1818 шеран мангал бетта 22 чохь, хӀаллакх йина Кули-Юрт, Алхан-Чу, Жима-Чечан, Соьлжа-Юрт лаьттинчохь.[4] ГӀопан хаьржина меттиг бара ХьангӀаала Ӏинан уллехь. ГӀап йогӀар бахьан дара, нохчий ХьангӀаала Ӏинехула аренга долу ков къовлар. 5 эзар. гӀаскхийн сурхочо 4 баттахь йуьгӀира гӀап. И меттиг яра, Къилбаседа Кавказехь уггаре чолхе хьал лаьтташ, цундера тиллина йу гӀопан цӀе «Грозный» — буьрса. ГӀопан куц: нийса ялхкӀов, гондхьа 20 гӀулч шуьйра харш. ЯлхкӀовн хӀора маьӀаг чӀагӀо яра, шайна таьхьа лаьтташ яккхий тоьпаш йолуш.

  • 1825 шарахь гӀап чохь сурхойн декхарш кхочуш деш вара Тенгинскийн дошлойн тобан лахар эпсар Михаил Лермонтов.
  • 1850 шеран ардар баттахь гӀопе веар 32 шо долу ГӀаскхийн Империйн гӀента дайн тӀаьхьeнах волу Александр Николаевич. Иза варан сийна гӀопехь дуьгӀийра «ЦӀе койнаш».

ГӀала[нисъе | нисъе чухулара]

Къаьмнаш[нисъе | нисъе чухулара]

ГӀаскхийн Ӏедало 2002 шарахь нахбагар барехь биначу белхашца биргалла даьккхина:

Къам Терахьалла, адам.  %
нохчий 201 562 95,7
оьрсий 5 295 2,5
гӀалгӀай 2 129 1,0
гӀажарий 270 0,1
эрмалой 189 0,1
гӀумкий 158 0,1
суьйлий 110 0,1
украинаш 92 0,1
ногӀий 4 0,1
Берриге 210 720 100

Бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархойн дукхалла
1897[5] 1913[6] 1923[6] 1926[5] 1931[6] 1939[5] 1956[7] 1959[8] 1962[6] 1967[6]
16 000 35 800 49 200 97 000 148 900 172 000 226 000 242 068 280 000 331 000
1970[9] 1973[6] 1976[6] 1979[10] 1982[6] 1986[6] 1989[11] 1992[6] 1996[6] 2002[12]
341 259 363 000 368 000 375 326 384 000 399 000 399 688 387 500 182 700 210 720
2003[6] 2004[13] 2005[6] 2006[6] 2007[6] 2008[6] 2009 2010[14] 2011[6] 2012[15]
210 700 214 000 215 700 218 200 222 000 226 100 231 200 271 573 271 600 275 627
2013[16] 2014[17]
277 414 280 263

Политика[нисъе | нисъе чухулара]

Транспорт[нисъе | нисъе чухулара]

Керла Соьлжа-ГӀалан аэропорт хьайиллира 2006 шарахь. Цуьнан код GRV ю. Хьалхара кема (Москва — Грозный) деара 2007 шаран 5 октябрехь. ХӀинца кеманаш Нохчийчу хӀор дийнахь лелаш ду (Грозный-Авиа компани).

Спорт[нисъе | нисъе чухулара]

ФК Терек ю Соьлжа-ГӀалан футболан команда.

ГӀарабевлла бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Соьлжа-ГӀалахь бинарш[нисъе | нисъе чухулара]

Соьлжа-ГӀалахь белларш[нисъе | нисъе чухулара]

Галерея[нисъе | нисъе чухулара]

Соьлжа-ГӀалан сурташ
Aerial Grozny.jpg
GRVAirport1.jpg
Groznyborg.jpg
Evstafiev-chechnya-palace-gunman.jpg
Соьлжа-ГӀала Карта Соьлжа-ГӀалан аэропорт (GRV) Соьлжа-ГӀала ТӀом. 1995 шо

КӀоштанаш[нисъе | нисъе чухулара]

Город Грозный (городской округ).svg
  1. Заводской кIошт
  2. Ленинский кIошт
  3. Октябрьский кIошт
  4. Старопромысловский кIошт

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Грозный ГӀопан сурт
  2. Совместное постановление высших органов власти ЧРИ
  3. Парламент Чечни просит Путина переименовать Грозный в Ахмадкалу
  4. Я. З. Ахмадов, Э. Х. Хасмагомадов «История Чечни в XIX—XX веках»
  5. 1 2 3 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Архив йина хьалхара хьастачура 17 августехь 2013. Теллина 17 августехь 2013.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Народная энциклопедия «Мой город». Грозный. Архив йина хьалхара хьастачура 2 июлехь 2014. Теллина 2 июлехь 2014.
  7. Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. Архив йина хьалхара хьастачура 26 октябрехь 2013. Теллина 26 октябрехь 2013.
  8. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (оьр.). Демоскоп Weekly. Архив йина хьалхара хьастачура 28 апрелехь 2013. Теллина 25 сентябрехь 2013.
  9. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (оьр.). Демоскоп Weekly. Архив йина хьалхара хьастачура 28 апрелехь 2013. Теллина 25 сентябрехь 2013.
  10. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (оьр.). Демоскоп Weekly. Архив йина хьалхара хьастачура 28 апрелехь 2013. Теллина 25 сентябрехь 2013.
  11. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Архив йина хьалхара хьастачура 22 августехь 2011.
  12. Город Грозный (2002 год)
  13. 4.13. Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Архив йина хьалхара хьастачура 1 майхь 2014. Теллина 1 майхь 2014.
  14. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. Архив йина хьалхара хьастачура 9 майхь 2014. Теллина 9 майхь 2014.
  15. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Архив йина хьалхара хьастачура 31 майхь 2014. Теллина 31 майхь 2014.
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Архив йина хьалхара хьастачура 16 ноябрехь 2013. Теллина 16 ноябрехь 2013.
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Архив йина хьалхара хьастачура 2 августехь 2014. Теллина 2 августехь 2014.

Сайташ[нисъе | нисъе чухулара]