Хьалха-Марта

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци, Лахар
ГIала
Хьалха-Марта[1]
Пачхьалкх
Регион
КӀошт
Координаташ
Йиллина
Дуьххьара хьахор
V-VI вв. д.н.э.
ГIала статус ю
1990 ш. дуьйна
Майда
Бахархой
54 248[2] адам (2014)
Къаьмнийн хӀоттам
нохчий
Динан хӀоттам
бусулманаш
Сахьтан аса
Телефонан код
+7 87145
Поштан индекс
366500
Автомобилан код
95
ОКАТО
96234501
Официалан сайт
Хьалха-Марта (Росси)
Locator Dot2.gif
Хьалха-Марта (Нохчийчоь)
Locator Dot2.gif
Хьалха-Марта (Хьалха-Мартанан кӀошт)
Locator Dot2.gif

Хьалха-Марта[1] — Нохчийн Республикан гӀала, Хьалха-Мартанан кӀоштан административни юкъ. Таханлерачу дийнахь гӀала лоруш ю. 2014 шарахь биначу талламо гойтина бахархой барам 54 248[2] адам.

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Юрт ю Рошни-хи[1] олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалан къилб-малхбузехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа Ӏалхан-Юрт эвла ю, къилбседа-малхбузехьа — ГихтIа а ШаIми-Юрт а эвланаш ю, къилбседа-малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла ю, къилб-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла ю, къилб-малхбузехьа — Рошни-Чу а Гихчу а эвланаш ю[3].

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

1917 шо кхачале[нисъе | нисъе чухулара]

Эвла кхоллаелла гергарчу хьесапехь XVIII бӀешарахь, и йиллина тайпанаш ду гендаргеной, беной, белгатой, энганой кхий дерш а.

Шамилан имаматехь Хьалха-Марта Жима Нохчийчоьнан юкъ яра.

СССР йолучу хенахь Хьалха-Марта цӀарахчу кӀоштан юкъ яра.

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Красноармейское аьлла хийцина.

1990 шарахь Хьалха-Мартан гӀала статус елира.

1810 шаран 3 майхь эвлан къилбаседехьа 10 километрехь Соьлжа хина йистехь, цунах Мартан хи кхеттачехь, Российн паччахьан эскаро Усть-Мартановский цӀе йолуш редут йина[4], маситта баттахь бен иза ца йитира.

XIX бӀешаран цхьалхачу юххьенца эвла маситтазза паччахьан эскаро йохийна 1822 шаран 1-5 февралехь Хьалха-Марта а, уллера ГӀойта а Греков, Николай Васильевич полковникас команда яларца йохийра. Эвланийн уллехь аманаташ схьаяьхира.

СССР йолчу хенахь[нисъе | нисъе чухулара]

Хьалхара нохчийн тӀом[нисъе | нисъе чухулара]

ШолгӀа нохчийн тӀом[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархойн дукхалла
1939[5] 1959[5] 1970[5] 1979[5] 1989[5] 1992[5] 1996[5] 2002[6] 2003[5] 2005[5]
13 400 11 700 24 300 27 900 32 900 38 000 38 600 39 982 40 000 43 300
2006[5] 2007[5] 2008[5] 2009[7] 2010[8] 2011[5] 2012[9] 2013[10] 2014[2]
46 100 47 500 48 700 50 628 49 070 49 100 51 363 52 744 54 248

Тайпанаш[нисъе | нисъе чухулара]

Хьалха-Марта гӀалахь дехаш долу тайпанаш:

  1. гендаргеной,
  2. белгlатой,
  3. чӀиннахой,
  4. нашхой,
  5. беной,
  6. нихалой,
  7. тӀерлой,
  8. шарой,
  9. пешхой,
  10. чӀаьнтий,
  11. хlимой,
  12. зумсой къин[1].

ГӀарабевлла бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

ГӀалара схьабаьлларш[нисъе | нисъе чухулара]

ГӀалахь бинарш[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. 1 2 3 4 Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006
  2. 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Архив йина хьалхара хьастан чура 2014 шаран 2 августехь. Теллина 2014 шаран 2 августехь.
  3. Нохчийчоьн карта
  4. Абузар Айдамиров. Хронология истории Чечено-Ингушетии. Грозный: «Книга», 1991
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Народная энциклопедия «Мой город». Урус-Мартан
  6. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архив йина хьалхара хьастан чура 2012 шаран 3 февралехь.
  7. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Архив йина хьалхара хьастан чура 2014 шаран 2 январехь. Теллина 2014 шаран 2 январехь.
  8. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. Архив йина хьалхара хьастан чура 2014 шаран 9 майхь. Теллина 2014 шаран 9 майхь.
  9. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Архив йина хьалхара хьастан чура 2014 шаран 31 майхь. Теллина 2014 шаран 31 майхь.
  10. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Архив йина хьалхара хьастан чура 2013 шаран 16 ноябрехь. Теллина 2013 шаран 16 ноябрехь.