Нохчий

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци, лаха
Нохчий
Chechen.jpg
Вокха стаг
Шашена тиллина цIе

Нохчий

ХIинца дIасакхалхар а мел адам ду а

Бериге: 1,5 млн
Росси Росси: 1 431 360 (2010)[1]

Европан союз Европан союз: 130 000 (2009)[3]

Казахстан Казахстан: 31 431 (2009)[6]
Турци Турци: 70 000[7]
Иордани Иордани: 15 000[8]
Израиль Израиль: 6000 (2011)[9]
Азербайджан Азербайджан: 5000 (оценка 2009)[10]
Сири Сири: 3000 (2010)[11]
Украина Украина: 2877 (2001)[12]
Киргизи Киргизи: 1875 (2009)[13]
Гуьржех Гуьржех: 800 (2010) + 7110 кистой(2002)[14]
[15]
АЦШ АЦШ: 379 (2003)[16]
Канада Канада: 178 (2003)[16]

Но́хчий (оьрс. чече́нцы) — Къилбаседан Кавказан къам, нохчий бехаш бу Къилбаседан Кавказехь, дуккхах бериш Нохчийчохь. Кхин ДагIестанан Хасу-Эвлан, Аухан, Казбекан, Бабаюртан, Кизилюртан, Кизляран кlоштанашкахь[17], ГIалгIайчоьнан Соьлжан а Маьлхбекан кlоштанашкахь[18], Гуьржехан Ахметан кIоштанехь[19]. Берриге нохчий — 1 550 000 адам[20]. Антропологийца, Кавкасионан тайпан, Европиодхойн раси йукъа богIуш бу нохчий.

ЦIе[нисъе | нисъе чухулара]

Этимологи[нисъе | нисъе чухулара]

Кхечу къаьмнаш нохчех шайн маттахь цIе йоккху, масалла оьрсаш «чеченцы» олу, амма иза гIебартлоша олуш долу «шашан» тIера схьа догIуш ду. Цхьа долу хьосташ ма аллара, «чеченцы» алар Чечен тIера схьа даьлла.[21]

Нохчийн Iилманчаш оьрсийн маттар «чеченцы» Чечан юртах схьа даьлла хилар къобал ца до. Iаьрби Вагаповс боху, оьрсий Кавказе бахкалe дуккху хьалха лулар къаьмнаш олуш хилла нохчех «чеченцы».[22]

Шашех йоккху цIе[нисъе | нисъе чухулара]

Нохчий — (цхьаллийн терахьехь нохчо) Нохь пайхмаран (а.с.в.) тIаьхьенах, Нохьас (а.с.в.) бийцина мотт буьйцуш къам ду.[23] Таханлерчу дийнахь дуьнан Iилманчаш шеко йоцуш мукъарло а деш биргалла даьккхина ду Нохчийн къам а, къоман цIe нохчий шира хилар.[24] Масалла нахчаматьяне кепехь нохчий хьахийна бу VII бхьей шарахь «Эрмалойн географий» йукъахь.[25]

Нохчийн тукхумаш а тайпанаш[нисъе | нисъе чухулара]

1) Аьккхий тукхум;[нисъе | нисъе чухулара]

1. Аьккхий 2. Кевой, 3. Пулой, 4. ЗIогой, 5. Кхархой, 6. Пхьарчой, 7. Пхьарчахой, 8. Чlонтой, 9. Ноккхой, 10. Овршой, 11. Пордалой, 12. Жевой, 13. Ваьппий, 14. Шинрой, 15. Iаккой.

2) Аьрштхой тукхум;[нисъе | нисъе чухулара]

1. Буолой, 2. Йалхорой, 3. ВиелгIой, 4. Къолой, 5. Галай, 6. Мерджой, 7. ЦIечой, 8. Хьаьвхьарой, 9. ГIандалой, 10. Терхой, 11. Мужахой, 12. Iалха-Некъе, 13. Iандалой, 14. Белхарой, 15. Мужгахой, 16. ГIарчой, 17. Булгуч-Некъе, 18. Оьрг-Некъе, 19. Перг-Некъе, 20. Бока-Некъе, 21. ВиелгIа-Некъе.

3) Маьлхий тукхум;[нисъе | нисъе чухулара]

1. Iамхой, 2. БIаьетий, 3. БIаьстий, 4. БIаьнастхой, 5. Икалчхой, 6. Италчхой, 7. Куомалхой, 8. Кхуоруоттахой, 9. Мешиехой, 10. ТертгIой, 11. Сахьанахой, 12. ЖIархой, 13. КIаьганхой, 14. Юхеганхой, 15. ЧIархой, 16. Аьрхой, 17. Барчхой.

4) Нохчмахкахой тукхум;[нисъе | нисъе чухулара]

1. Iалларой, 2. Iаьлистанжхой, 3. Аьнакхаьллой, 4. Аьнганой, 5. Айткхаьллой, 6. Аьрсаной, 7. АьгIашбатой, 8. Беной, 9. Билтой, 10. БеллагIаттой, 11. Бийтарой, 12. Гендарганой, 13. Гуоной, 14. ГIордалой, 15. Даьттахой, 16. Зандакъой, 17. Ишхой, 18. Ихирхой, 19. Йалхой, 20. Курчалой, 21. Хорчой, 22. ЦIонтарой, 23. Ширдий, 24. Шоьной, 25. Саьсаной, Садой, 26. Сингалхой, 27. Тезакхаьллой, 28. Чартой, 29. Чаьрмой, 30. Энакхаллой, 31. Мелардой.

5) ТIаьрлой тукхум;[нисъе | нисъе чухулара]

1. БIавлой, 2. Гимрой, 3. Гизхой, 4. Кхенахой, 5. Моцкъарой, 6. Никъ-Арой, 7. Оьшний, 8. Саьнахой, 9. Шуьндий, 10. Аьлдапхьархой, 11. Мештарой, 12. Гуорой, 13. ГIеший, 14. Юьрдахой, 15. Тоьхой, 16. Идахой, 17. ЦIелтуккхумой, 18. Арстахой, 19. Желашкхой, 20. Бархой, 21. Боьшний, 22. Бешхой, 23. Гилшхой, 24. Жерахой, 25. ГIордлой 26.Оьттий.

6) ЧIаьнтий тукхум;[нисъе | нисъе чухулара]

1. Дишний, 2. Зумсой, 3, Кхокхтой 4. Хьачарой, 5. Хилдехьарой, 6. Чlаьнтий.7. Хазкхелой 8. Доьрхой

7) ЧIаьбарлой тукхум;[нисъе | нисъе чухулара]

1. Сирхой, 2. Ачалой, 3. Ригахой, 4. Чубаьхкинарой, 5. Къулой, 6. Арцхой, 7. Нижлой, 8. Богачарой, 9. Осхарой, 10. Чурейнмахкахой, 11. МакIажой, 12. Къоьзуной, 13. Ихорой, 14. Хой, 15. Хьаркъарой, 16. Куланхой, 18. Желошкхой, 19. Шимрой, 20. Цацакъой, 21. Ковхой, 22. Хьорсухой, 23. Орсой, 24. Буний,25. ЦIикарой, 26. Нохч-КIиелой, 27. ХIиндой, 28. Бассахой, 29. Буосой, 30. ЦIиндой, 31. КIоштой, 32. ЧIуной, 33. Меънахой, 34. ДIай, 35. Инзой, 36. Саьльбюрой, 37. Лаьшкарой, 38. Нуйхой, 39. Гулатхой, 40. Сиккхой, 41. Занастой, 42. Салой, 43. Зуьрхой, 44. Тундукъой.

8) Шарой тукхум;[нисъе | нисъе чухулара]

1. Шарой, 2. Шикъарой, 3. Хьакмадой, 4. Хуландой, 5. ХIимой, 6. ЖогIалдой, 7. Сандухой, 8. Кочехой, 9. Буттий, 10. Кебосой, 11. КIесалой, 12. Мозухой, 13. Серчихой, 14. Говалдой, 15. Дукархой, 16. Хьашалдой, 17. Чехилдой, 18. Жангулдой, 19. Босой, 20. Даной, 21. ЦIесий, 22. Икъарой, 23. Хихой, 24. Кхенхой, 25. Ча-арой, 26. Кирий.

9) Шуотой тукхум;[нисъе | нисъе чухулара]

1. Ваштархой, 2. Хьаккой, 3. Суоной, 4. Саьттой, 5. Пхьамтой, 6. ГIаьттой, 7. Дехастой, 8. КIелой, 9. Мускулхой, 10. Варандой, 11. Маьршой, 12. Нихлой, 13. Тумсой.

Тукхумашна юкъа догlуш доцу тайпанаш[нисъе | нисъе чухулара]

1. Башинги, 2. Гуохой, 3. Гучинги, 4. Зурзакъой, 5. МIайстой, 6. Мулкъой, 7. Нашхой, 8. Пешхой, 9. ЧIинхой.

Хьажа. кхин[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  3. Concern Grows Among Chechen Exiles
  4. ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран eu_cont йоза яздина дац
  5. 1 2 делегация из Австрии посетила президента Чечни Кадырова
  6. population statistics of eastern europe. Архив йина хьалхара хьастачура 1 июнь 2012.
  7. Kristiina Markkanen: Chechen refugee came to Finland via Baku and Istanbul (Englisch)
  8. Российские мусульмане заинтересованы в том, чтобы РФ приняли в ОИК, заявил Кадыров
  9. Чеченцы Израиля
  10. Беженцами в Азербайджане получена гуманитарная помощь
  11. Вайнах — чеченская фамилия! (Вести республики) | Грозный Информ
  12. Распределение населения по национальности и родному языку
  13. population statistics of eastern europe. Архив йина хьалхара хьастачура 1 июнь 2012.
  14. ООН в Грузии учит чеченцев разводить пчел
  15. Georgia_Census_2002
  16. 1 2 Доклад Норвежского совета по беженцам
  17. население дагестана
  18. население ингушетии
  19. население грузии
  20. Чечня Сегодня — Информационное Агентство Чеченской республики — Новости, обзоры, аналитика. Все о А. А. Кадырове. — Население и трудовые ресурсы
  21. Берже А. П. Чечня и чеченцы. — Тифлис, 1859 — С. 107; Лаудаев У. Чеченское племя // Сборник сведений о кавказских горцах. — Тифлис, 1872. — Вып. VI — С. 3; Пожидаев В. П. Горцы Северного Кавказа. — М., Л.: Гос. изд-во, 1926 — С. 15. Ошаев X. Д. В сердце Чечни. — Грозный: «Серло», 1928 — С. 6; Далгат Б. К. Родовой быт чеченцев и ингушей в прошлом // Известия Ингушского научно-исследовательского института краеведения. — Владикавказ, 1934. — Т. 4. № 2. — С. 4.
  22. Вагапов А. Сборник статей Арби Вагапова. Чеченец значит красивый. (сайт «Zhaina. Нахская библиотека»).
  23. ПОТОМКИ НОЯ: из прошлого в будущее. Сулейманов Джамбулат
  24. Ахмадов Ш. Б. Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерк и социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века). — Элиста: АПП «Джангар», 2002. — С. 56.
  25. Армянская география VII века по Р. Х. (приписывавшаяся Моисею Хоренскому). Азия. Пер. с др.-арм. и коммент. К. П. Патканова. — СПб., 1877.