Хох (орамат)

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Хох
Allium sativum 001.JPG
Саьрмасекх.
Тайпанан кеп.
Ораматан хатӀ
Ӏилманан классификаци
Дуьненаюкъара Ӏилманан цӀе

Allium L., 1753

Синонимаш
Тайпанкеп
Кепаш
Хьажа текст

Хох (лат. Allium) — Спаржазезагдерш (Asparagales) (хьалха лииличарна юкъахь яра) могӀанера Амариллисан (Amaryllidaceae) доьзалера Хохийн (Alliaceae) бухара доьзалера, шина шеран а, дуккха шерийн а бецан ораматийн тайпа.

Тайпанахь, The Plant List сайтан терахьашца, 900 сов кеп[3] ю, уьш кхуьу Къилбаседа эхиг тӀехь. Тайпанан векалш кхуьу байнаш тӀехь, аренашкахь, хьаннашкахь.

Ораматийн систематика еш доккха дакъа лаьцна Регель Эдуарда, цуо хьалха гайтина йоцу 250 кеп тӀехь йолу шиъ монографии зорба тоьхна (1875, 1887)[4].

ЦӀе[нисъе | нисъе чухулара]

Линней Карла елла Ӏилманера латинан цӀе — лат. allium — схьаяьлла саьрмасекхан цӀарах, ткъа иза, шен рогӀехь, йихкина хила тарло кельтийн дашца allкӀуо; кхин верси — схьайолу лат. halareхьожа ян.

Ботаникан сурт[нисъе | нисъе чухулара]

Кегийра зазанаш кене гулдина

ЧӀогӀа хохан (я саьрмасекхан) хьожа а, чам а болу дукхашерийн (культуран кепаш наггахь шина шеран) хохан коьртийн я кхиина баланза хохан коьртийн бецан ораматаш.

Тайпанан векалийн хуьлу чӀапа-горгала тӀехула цӀегӀуо, кӀайн я шекъа бесара чкъор долу хохан корта.

ГӀаш асанан я доьхкан кепара, орам тӀиера хьаладогӀу, зурмакепара, гӀад стомма, 1 м гергга лекха, дуьйсина.

Зазанаш кегийра, ирча, лаьтта дехачу гӀад тӀехь, четар кепара, къуона долуш бот чохь, цхьайолчу кепийн 40 см диаметр йолуш. Зазан улле паргӀата я дукха-кӀезга тӀеттӀалеттачу гӀашшах, 6—7 пхенах лаьтта, кхиина даьлчи а охьа ца дужу, хийцалуш а, ца луш а хуьлу. Дургал 6 ю, уьш тӀеттӀалетта ю шайна юкъахь а, зазан улленан а. Дургалш тӀелетта ю тӀехьа. ЧӀениг кхоъ я цхьаъ бен болуш, ялх я шортта хӀун патаршца. БӀогӀамалг заза долалуче тӀелетта бу. Заза долу июнехь-августехь.

ХӀу са болуш а, гоьрга а хуьлу. ТӀедолу августехь-сентябрехь.

Химин хӀоттам[нисъе | нисъе чухулара]

Хохан коьртаца ду азот долу хӀуманаш (2,5 % кхаччалц), тайп-тайпана шекарш (10—11 %) (глюкоза, фруктоза, сахароза, мальтоза), полисахаридаш инулин, фитин, флавоноидаш, кверцетин а, цуьнан глюкозидаш а, даьттанаш, тайп-тайпана ферменташ, туьхнаш кальций а, фосфор а, фитонцидаш, лимонан а, Ӏежан а мусталлаш, А витаминаш A (3,75 мг%), B1 (60 мг%), B2 (50 мг%), PP (0,20 мг%), C (10,5—33 мг%), ткъа иштта чӀогӀа хьожа йолу эфиран даьтта, цара Ӏийжадо бӀаьргийн мазан чкъор а, маара а.

БӀаьргаш Ӏийжор а, хох цостуш бӀаьрхи далар а хуьлу хохан коьртан клеткашца юкъахь сульфоксидийн тобанаш а, ферменташ а йолу аминомусталлаш долудера. Клеткийн цхьаалла а, церан структуран элементаш а йохийча, аминомусталлаш ферментийн Ӏаткъамца, уьш вовшешца уьйръян юьйлаелчи хуьлу 1-пропенсульфенан мусталла, ткъа иза шен рогӀехь ферменташца уьйр тесчи хуьлу хӀаваэ йолу зӀе — 1-сульфинилпропан. БӀаьргийн мазан чкъоьран тӀекхетчи цуо зӀе тосу бӀаьхишца, цуьнан жамӀ хуьлу кӀеззиг барам саьнгалан мусталла, цуо Ӏийжадойту бӀаьргаш[5][6].

Бахамехь иэшар а, лелор а[нисъе | нисъе чухулара]

BBC Gardeners' World гайтамехь хаьржина культуран аллиумаш

Чоман а, хьожан а хьал бахьнехь цхьадолу кепара хохаш дукха хенахь дуьйна культуре дерзийна, амма дукха меттигашкахь бахархоша леладо акха кепаш а. Уьш ду: Тамашийна хох (Allium paradoxum), ГӀамаран хох (Allium sabulosum), Шнитт-хох (Allium schoenoprasum), Тархийн хох (Allium saxatile) кхин а. Амма башха шуьйра лелабо шуьйра гӀадерг Толам бахьа хох (Allium victorialis) а, хьонка (ченан хох Allium ursinum), дукха хьолахь цхьаьнатуху цхьана цӀарца «хьонка», ткъа иштта гергара культурерчарна Алтайн хох (Allium altaicum), Ошанинан хох (Allium oschaninii), Пскеман хох (Allium pskemense)[7]. XX бӀешеран юккъехь Россехь шуьйра девзаш дара иштта дуу кепаш Са болу хох (Allium angulosum), Гоьрга хох (Allium rotundum), Хасбешан хох (Allium oleraceum), Гоьрга корта болу хох (Allium sphaerocephalon)[8]. Байкалдехьехь Стеллеран хох а, Къанло хох а дӀа а буьллий буу аьрга болуш, туьха тесна, бакъийна. Юккъера Азехь лелайбо кхин а хохан кортош а, Шуран бесара хохан, Вавиловн хохан гӀаш а. Ломан Туркменехь кхуьу Боккха хохан гӀашца витамин C эвсаре ду (5330 мг% кхаччалц). Тянь-Шань а, Памир-Алай а лаьмнийн альпийн байнаш тӀехь болу Федченкон хох; меттигерчу бахархоша лелабо аьрга бууш а, далнаш чубуллуш а. Баа мега хохан корта а, гӀаш а айсина хохан. Кавказехь буу ТаьӀнашекъанбесара хох, Гоьрга хох, Гоьрга корта болу хох сортийн сийна хох[9].

Кхин кепара хохаш леладо декоративан ораматаш санна. Царна юкъахь уггаре хаза бу Боккха хох (Allium giganteum) а, Христофан хох (Allium christophii)[7] а. ЧӀогӀа декоративан бу цӀиен зезагашца болу Ламбеза хох (Allium oreophilum), сира-сийна хьийзина гӀаш долу Шубертан хох (Allium schubertii), ГӀад долу хох (Allium stipitatum)[9].

Байдашкахь хох дика бац, хӀунда аьлчи и биинчу дийнатан шура гӀуо хьожа йолуш хуьлу.

Тайп-тайпана кепара ду хохаш — дарбанан, басаран, моз доккху[10], цхьадерш леладо халкъан медицинехь, масала, юккъераазин каратаван хох а, Суворовн хох а лелабо пехаш лазачарна[9], ткъа иштта фармацевтикехь а, косметологехь а[11].

Хаамаш бу тайпанан цхьацца ораматаш дӀевше хиларх[10].

Экологии[нисъе | нисъе чухулара]

Адаман бахамера белхийн Ӏаткъам бахьнехь кхуьу меттиг хийцаро а, хох юургах тохаро а, Ӏаламехь хох болу меттигаш лагӀъелла. Иштта, Байн хох (Allium caespitosum) ССРС ЦӀиен жайни чу язбира, бисина ССРС хиллачу махкахь, бисина хила тарло, Цийчуьра дозанера кӀошташкахь, Ӏаьржа Иртышан тогӀенехь. Лоха хох (Allium pumilum) Российн а, Республика Алтайн а ЦӀиен жайнин чу даьхна, и орамат ца карийнера цкъа бен Укок акъари тӀехь, тарло, хӀинцале хӀудайна хила мега[12].

Хохийн тайпанаш[нисъе | нисъе чухулара]

Тайпанехь ю дукха а, кӀезиг а 1000 сов кеп[3].

Хохаш декъа таро ю дууш долчарна а, декоративан а, делахь а цхадерш царех шинне а категори юкъадоьду.

Из съедобных хохов наиболее известны следующие виды:

Декоративан хохаш (аллиумаш)

Сорташ[нисъе | нисъе чухулара]

  • 'Mount Everest'. Даккхий кӀайн зезагаш а, еха тоьпаш йолу декоративан хох, хьалаболу 120 см. ГӀаш сийна лаьтта ехачу хенахь. 15 см диаметр йолу гоьрга четарш, лаьтта иттаннаш кӀайн седакепара зезагех. Дуткъа жаз юкъахь къегина билгалйолу баьццара чӀениг. Хедийна зазанаш леладо зезаган курсаш еш[13].
  • 'Purple Sensation'. Шуьйра евза гибридан тайпа декоративан хохан бешан кеп. Зезагаш таьӀна-цӀие, кедакепара. Оцу сортан векалш хийцало, хӀунда аьлчи кхуьу хӀушца. Локхалла 70 см гергга, гӀад кӀеззига сенаш болуш, гӀаш 4 см шуьйра[13].

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Об условности указания класса однодольных в качестве вышестоящего таксона для описываемой в данной статье группы растений см. раздел «Системы APG» статьи «Однодольные».
  2. Тайпанан хаамаш Allium(ингалс.) терахьийн базехь Index Nominum Genericorum Ораматийн таксономин дуьненаюкъара ассоциаци (IAPT).
  3. 1 2 Список видов рода Лук (Allium) (ингалс.). The Plant List. Теллина 2014 шеран 6 сентябрехь.
  4. Eric Block Garlic and Other Alliums: The Lore and the Science. — Royal Society of Chemistry, 2010. — 480 p. — ISBN 1849731802
  5. Почему мы плачем, когда режем лук?, Статья в научно-популярном журнале «Химия и жизнь -XXI век» № 2, 2015 г. Викторова Л.
  6. Why does chopping onion make you cry, 30.08.2017 г. «The times of India».
  7. 1 2 Введенский, 1935.
  8. Дикие съедобные растения / Под ред. М. И. Бурского. — М: Центр. тип. НКО СССР им. Кл. Ворошилова, 1941. — С. 35—38. — 40 с.
  9. 1 2 3 Губанов И. А., кхин а. ССРС акхакхуьу пайден ораматаш / жоьп. ред. Т. А. Работнов. — (Географан а, новкъахочун а справочникаш-билгалдоккхурш).
  10. 1 2 Губанов И. А., кхин а. ССРС акхакхуьу пайден ораматаш / жоьп. ред. Т. А. Работнов. — (Географан а, новкъахочун а справочникаш-билгалдоккхурш).
  11. Изучение органолептических и раздражающих свойств нативных экстрактов лука и чеснока, подвергшихся десульфуризации оригинальным способом | EUROLAB | Научные статьи. www.eurolab.ua. Теллина 2017 шеран 9 февралехь.
  12. Белоусова Л.С., Денисова Л.В. Редкие растения мира. — М.: Лесная промышленность, 1983. — С. 95. — 344 с.
  13. 1 2 Ханнеке Ван Дейк, Минеке Курпершок Хоховичные растения. — М.: Лабиринт Пресс, 2003. — 336 с. — ISBN 5-9287-0446-1

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

  • Введенский А. И. Род 267. Хох — Allium L. // Lua гӀалат: expandTemplate: template "бсокр" does not exist.. — Л. : Изд-во АН СССР, 1935. — Т. 4 / ред. тома В. Л. Комаров. — С. 112—113. — 760, XXX с. — 5175 экз.
  • Сороколетова Е., Сорокопудова О. Декоративные хохи // Цветоводство : журнал. — 2009. — Май — июнь. — № 3. — С. 12—14.

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]