Меланези

ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Меланези латтар
Меланезин карта

Мелане́зи (желт.-шира. μέλας «Ӏаьржа» а, νῆσος «гӀайре») — бахархоша йа полинезин, йа микронезин меттанаш ца буьйцу, кхин тӀе хӀуӀаьржа а болу Тийна океанан гӀайренийн тобанаш. Меланези лаьтта Австралин къилбаседа-малхбалехьа.

  • Майда: 940 000 км²
  • Бахархой: 6 500 000 стаг

Меланезин йукъахь йу лахара гӀайренийн тобанаш:

Меланезин пачхьалкхаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Папуа — Керла Гвиней[нисйе бӀаьра | нисйе]

Папуа — Керла Гвиней — Океанера пачхьалкх, лаьтта Тийна океанан къилба-малхбузен декъехь, дӀалоцу Керла Гвинейн малхбален дакъа, Бисмаркан архипелаг, Сулейманан гӀайренийн къилбаседа дакъа (Бугенвиль гӀ-ш, Бука), Д’Антркасто гӀайренаш. Майда — 462 840 км². Бахархой — 6 млн гергга стаг (2009), коьртаниг папуасаш а, меланезихой а. ГӀалийн бахархой — 15,2 % (1991).

Официалан меттанаш — ингалсан, ток-писин, хири-моту. Бахархойн доккхаха долу дакъа — керстанаш, биснарш меттигера ламастан динаш лелош бу. Административан-мехкан бекъабалар: 22 провинци. Коьрта шахьар — Порт-Морсби. Йукъайоьду Къаьмнийн доттагӀаллин. Пачхьалкхан корта — паччахь-аьзни, векал ву инарла-губернатор. Закононашкхолларан меже — Къоман парламент.

Сулейманан ГӀайренаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Сулейманан ГӀайренаш. Коьрта шахьар — Хониара (Гуадалканал гӀайрен тӀехь, 30,5 эз. ст., 1985). Дохалла — 1550 км. Майда — 29,8 эз. км². Уггаре лекха лам — Попоманасеу корта Гуадалканал тӀехь – 2335 метр лекха[1]. Бахархой — 478 эз. ст. (2005). Официалан мотт — ингалсан, лелабо пиджин а, меттигера меттанаш а. 7 июлехь даздо Маршонан де. ГӀайренаш тӀе охьахевшина Керла Гвинейн бахархой. Экспорт: копра, чӀара, дечиг, какао-кхоьш, пальмин даьтта. ГӀайренаш дӀадиллина 1568 шарахь Менданья де Нейрас, къилбаседа дакъа — 1768 шарахь дӀадиллина Луи Антуан де Бугенвила. 1885 шарахь дуьйна гӀайренаш лаьттира йоцачу хенахь Германин урхаллехь, 1893 шарахь гӀайренаш схьадехира Йоккха Британис, Бугенвиль а, Бука а гӀайренаш доцург. И гӀайренаш Дуьненан шолгӀа тӀом чекхбаьлча Австралин кхечира. 1978 шарахь Сулейманан ГӀайренашна маршо йелира.

Республика Вануату[нисйе бӀаьра | нисйе]

Республика ВануатуКерла Гебридаш архипелаг, йукъадогӀу 80 гӀайре. Уггаре лекха меттиг — 1879 м Эспириту-Санто гӀайрен тӀехь. Бахархой — 243 эз. (2009). Коьрта шахьар — Порт-Вила (бахархой − 24 эз. ст.). Официалан меттанаш — бислама, ингалсан, французийн. Дин — протестанталла. И гӀайренаш дуьххьара гина европахо П. де Кирос ву, царна цӀе йелла Кук Джеймса XVIII бӀешарахь. 1887 шарахь дуьйна — цхьаьна долахо йу Франци а, Йоккха Британи а, 1980 шарахь дуьйна маьрша республика.

Фиджи[нисйе бӀаьра | нисйе]

Фиджи — иштта цӀе йолчу гӀайренаш тӀера пачхьалкх. Уггаре доккха ши гӀайре — Вити-Леву а, Вануа-Леву а, 300 гергга кегийра гӀайренаш а ду цигахь. Бахархой — 849 эз. стаг (2009). Коьрта шахьар — Сува (85 эз. вахархо). Официалан мотт — фиджихойн, ингалсан, фиджин хӀинди. ГӀайренаш карийна Тасман Абельна 1643 шарахь. Уггаре лекха меттиг — Томаниви (1323 м). 1970 шарахь Фиджин маршо йелла, амма йукъайоьдура Британин ДоттагӀаллин. 1987 шарахь арабевлла ДоттагӀаллин йукъара, амма цул тӀаьхьа йухабирзира цунна йукъа. Маршонан де даздо 10 октябрехь. Экспорт: шекар, копра, деши, дечиг, чӀара, духар. Сийлалла а йу — Сувера Фиджин музей — цуо гойту этнографи а, археологи а.

Керла Каледония[нисйе бӀаьра | нисйе]

Керла КаледониФранцин башха административан-мехкан кхоллам, Керла Каледони гӀайре доцуш йукъадоьду кхин а цхьа могӀа кегийра гӀайренаш. ГӀайренаш карийна 1774 шарахь. Уггаре лекха меттиг — Панье (1628 м). Бахархой — 230 эз. ст. (2010). Адм. йукъ — Нумеа. Этносан хӀоттам — меланезихой (канакаш) а, французаш а. Официалан мотт — французийн, даьржина кхин а гибридан меттанаш. Дин — католикалла а, протестанталла а. Экономикин бух — ламанан маьӀданан промышленность (никеля, кобальт, хром даккхар). 95 % къоман са ло никелан а, никелан маьӀданийн а экспорто. Билгалдаккхар: гибридан меттанаш — пиджин-ингалс, бич-ла-мар, ток-писин (пачхьалкхан мотт Папуа Керла Гвинейн) а, кхин а — лаьтта ингалсан, испанхойн, французийн ийначу дешех, йа ингалсан (йа кхечу меттан) лексика йу, амма цхьанатоьхна меттигерачу меланезин грамматикица.

Геологи[нисйе бӀаьра | нисйе]

Меланезин гӀайренаш тӀапламанан а, материкан а схьадаларан тайпана ду. Хи кӀезигчохь шортта маржанан рифаш ду. ХӀиттина кристаллан, метаморфин, охьахевшинчу породех (андезиташ). Дерриг аьлча санна гӀайренаш лаьмнаш долуш ду (локхалла 5029 м Керла Гвиней гӀайрен тӀехь); даккхий гӀайренаш тӀехь — бердайистан чутаӀенаш йу. Меланези — керла заманан тӀапломаллин а, сих-сиха мохкбегоран а кӀошт йу.

Климат[нисйе бӀаьра | нисйе]

Климат экваторан а, субэкваторан а йу, къилба гӀайренаш тӀехь — тропикин. Беттан йуккъера температурин барам 25 - 28 °C. Мох хьоькху лаьмнийн басешкахь шеран йочанаш 7000—9000 мм йу. Меланезин дисина декъехь 1000—2000 мм йу.

Йуьртан бахам[нисйе бӀаьра | нисйе]

Меланезехь коьртаниг кокосан пальманийн, каучуконосийн, шекаран эрзан, какаон, къаьхьон плантацеш йу. Даьржина хьаштахойн латталелор (дуга, хьаьжкӀа, таро, маниок, ямс). Кхиина даьхнийлелор а, чӀаралацар а. Хьун хьокху, маржанаш гулдо.

Хьажа кхин а[нисйе бӀаьра | нисйе]

Хьажоргаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Билгалдахарш[нисйе бӀаьра | нисйе]

  1. Mount Popomanaseu, Solomon Islands (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Peakbagger.com. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 23 июнехь. Теллина 2012 шеран 6 майхь.