Дуьненан хьалхара тӀом

Дуьненан хьалхара тӀом
Дуьненан хьалхара тӀом
Терахь	1914 28 июль — 1918 11 ноябрь (4 шо, 3 бутт, 2 кӀира)
Меттиг	Европа, Африка, Гергара Малхбале (кӀеззига Цийчохь а, Тийна океанан гӀайренаш тӀаьхь)
Бахьна	Экономикин империализм, мехкан а, экономикин а къийсамаш, махлелоран дуьхьалонаш, милитаризм, автократи, ницкъийн баланс, Европин пачхьалкхийн бартхойн декхарш.
ЖамӀ	Антантан толам. Россин имперера Февралан а, Октябран а революцеш, Германин имперера Ноябран революци а. Россин, Германин, Хункаран, Австро-Мажаройчоьнан импереш йохар. Йерриг германин колонеш толамхоша шайна йукъахь йекъар. Версалан барт
МостагӀий
Антанта а, цуьнан бартхой а:; Серби; Россин импери (1917 кхаччалц); Оьрсийн пачхьалкх (1917 кхаччалц); Перенгийн мохк; Йоккха Британи; а, доминионаш а: • Австрали; • Британин ХӀинди; • Канада; • Керла Зеланди; • ЮАС Бисина декъашхой: • Черногори; ; • АЦШ (1917 дуьйна); • Бельги; • Итали паччахьалла (1915 дуьйна); • Японин импери; • Румыни (1916—07.05.1918, 10—11.11.1918); • Желтойчоь (1917 дуьйна); • Португали; • Цийчоь; • Сиам; • Сан-Марино; • Хьиджаз; • Мисар; кхин дерш а	Йуккъера пачхьалкхаш: Австро-Мажаройчоь; Германин импери; Хункар-мохк; Болгари (1915 дуьйна); Бартхой а, сателлиташ а: • Джебель-Шаммар; • Дарфуран султанат (1916 кхачале); • Болгарин гӀовттамхой Македонехь; • Ливин гӀовттамхой; • Азербайджан (1918); • Польшин паччахьалла(1916-1918)
БӀаьччаш
Р. Пуанкаре ; Ж. Клемансо ; Ж. Жоффр ; Йуьззина исписка Ф. Фош; Р. Нивель; А. Петен; Ю. Лиотэ; Л. д’Эспере; Ж. Галлиени †; Ш. Манжен; М. Монури; О. Дюбай; Н. де Кастельно; М. Саррай Николай Николаевич Жимахверг; Николай II †; А. В. Колчак; Георг V; Г. Асквит; Д. Ллойд Джордж; Йуьззина исписка Д. Хейг; Дж. Джеллико; Кристофер Крэдок †; Г. Китченер †; Л. Денстервиль Пётр I Карагеоргиевич; принц-регент Александр; Р. Путник †; Ж. Мишич; С. Степанович; П. Бойович; П. Юришич-Штурм; Альберт I; Никола I; Я. Вукотич; Виктор Эммануил III; {{байракх}} кепана цхьаа вариант ца йевза ТӀХӀН-1861-1946. Л. Кадорна; {{байракх}} кепана цхьаа вариант ца йевза ТӀХӀН-1861-1946. А. Диас; {{байракх}} кепана цхьаа вариант ца йевза ТӀХӀН-1861-1946. принц Луиджи; Фердинанд I; К. Презан; А. Авереску; Т. В. Вильсон; Дж. Першинг; П. Данглис; Окума Сигэнобу; Тэраути Масатакэ; Ян Христиан Смэтс; Юань Шикай; Ли Юаньхун; Дуань Цижуй; Фэн Гочжан; Вачиравуд; Хьусайн Камиль	Франц Иосиф I † → Карл I; Ф. фон Гётцендорф; А. фон Штрауссенбург; Вильгельм II; Э. фон Фалькенхайн; Пауль фон Гинденбург; Х. фон Мольтке (Младший) †; Р. Шеер; Э. Людендорф; Шпее, Максимилиан фон †; кронпринц Рупрехт ; Мехьмед V †; Мехьмед VI; Энвер-паша; Фердинанд I; В. Вазов; Н. Жеков; Г. Стоянов-Тодоров
Массон ницкъаш
Мобилизаци йина берриг тӀамехь: 12 000 000 стаг, 8 840 000 стаг 8 660 000 стаг, 5 615 000 стаг, 4 740 000 стаг, 1 234 000 стаг, 800 000 стаг 708 000 стаг, 380 000 стаг, 250 000 стаг, 50 000 стаг, Берриш: 43 277 000 стаг	Мобилизаци йина берриг тӀамехь: 13 250 000 стаг 7 800 000 стаг 3 000 000 стаг 1 200 000 стаг Берриш: 25 250 000 стаг.
Белларш
ТӀемлой белла: 5 953 372; ТӀемлошна чевнаш йина: 9 723 991; ТӀемлой тӀепаза байна: 4 000 676	ТӀемлой белла: 4 043 397; ТӀемлошна чевнаш йина: 8 465 286; ТӀемлой тӀепаза байна: 3 470 138
	Викиларми чохь медиафайлаш

Дуьне́нан хьа́лхара тӀом (йап.. Йапнойн-Девтойн тӀом , оьрс. ШолгӀа Даймехкан тӀом , итл. ДоьалгӀа маршойаккхаран тӀом , кхет. Империализман хьалхара тӀом , инг. Сийлахь болу тӀом) - дӀаболабелла 1914-чу шарахь мангалан беттан 28-чу дийнахь , ткъа чекхбаьлла 1918-чу шарахь лахьанан беттан 11-чу дийнахь.Цу тӀамехь дакъалаьцна цу хенахь хилла йолу 59 пачхьалкх йукъера 38 пачхьалкхо.Цу тӀамехь дӀакхелхина а , лаздина а , хӀусам доцуш а дисна эзарза эзаршкахь адам.

1914-гӀа шо тӀе ма кхаьчча Европа йеккъа йара шина тӀеман барта тӀе.Цхьаъ бара «Кхолха Барт» бохуш цӀе йахана лелаш , цуьнан чохь йара Германин импери а , Острих-Мажаройн импери а , Паччахьалла Итлойчоь а.Важа бертан цӀе йара «Антанта» , цу чохь йара Россин импери а , Британийн импери а , КхоалгӀа Галойн пачхьалкх а.Цу берташкахь долу девнан бехкана гӀоьртинахилар лаккхарчу тӀегӀане даьллера Боснехь Острих-Мажаройн Мехк-ден вешин кӀант Франц Фердинанд шен зудчуьнца Гаврило Принцип бохучо вийча Сараевехь.Паччахьалла Сербойчоь реза хиллера зуламхо схьалоцуш гӀо дан , амма церан цхьана хӀуман тӀехь барт ца хиллера - Сербойчоьно шайн махк чухецийта дезаш дара острихойн сур.И дар-дацар доьдуш лаьтташехь Оьрсийн империно ша сербашна дов эккхахь тӀехӀотта кийча хилар кхайкхадинера , ткъа 25-гӀачу мангалан беттан дийнахь Россехь сур тӀеман кийчалле даьккха аьлла сацам бинера.Хьалхара «тӀеман кечаман муьран» де хаьржина дара 26-гӀа мангалан беттан де.Цу дийнахь къайлаха адам суре кхойкхуш сур хьаладуза дезаш дара.Иза дара сербаша шайга острихойн сур чудаийта боху бехкам йухатохале а , и чу ца даийтина аьлла вукхара тӀом кхайкхале а , Германи йукъагӀертале а хьалхе.Цу бертийн къепо кху девне йукъаозийнера Германин импери а , Германин импери а , Галойчоь а (тӀаьххьара шиъ шайн мехкан дозанал дехьахь долу латтанашца).Лахьанан баттахь Германин Германин империно а , Ӏусманойн империно а , Острих-Мажаройн империно а , Паччахьалла Болгаройчоьно а кхоьллинера «Йуккъера пачхьалкхаш» аьлла барт , ткъа Итлойчоь дехьайаьллера «Антанта» чу оханан баттахь.

ТӀеман шерашкахь тӀамехь дакъалоцучу сурашка кхайкхина 70 эзарза эзарал сов стаг, царна йукъахь 60 эзарза эзарал Европера, царах велла 9 - 10 эзарза эзарал стаг. Машаре бахархойн эшамаш бу 7 - 12 эзарза эзар гергга стаг^[7]^[8]; 55 эзарза эзар стаг гергга чевнаш йина^[9]. И тӀом хила цхьа баккхий карчамийн дӀадолорхо , царна йукъахь 1917-чу шеран Россехь хилла Чиллин буржуазин а, Эсаран социалистийн а, 1918-чу шеран Германера Лахьанан карчам а^[10]. ТӀом бахьанехь йоха а йоьхха дӀайаьллера йиъ импери: Оьрсийн а , Острих-Мажаройн а, Ӏусманойн а , Германин а.

Декъашхой

ТӀом кхайкхоран хронологи
Терахь	Хьа кхайкхийна	Хьанна кхайкхийна
1914
28 июль	Австро-Мажаройчоь	Серби
1 август	Германи	Росси
3 август	Германи	Франци
4 август	Германи	Бельги
4 август	Британи	Германи
5 август	Черногори	Австро-Мажаройчоь
6 август	Австро-Мажаройчоь	Росси
6 август	Серби	Германи
9 август	Черногори	Германи
11 август	Франци	Австро-Мажаройчоь
12 август	Британи	Австро-Мажаройчоь
22 август	Австро-Мажаройчоь	Бельги
23 август	Япон	Германи
25 август	Япон	Австро-Мажаройчоь
1 ноябрь	Росси	Хункар-мохк
2 ноябрь	Серби	Хункар-мохк
3 ноябрь	Черногори	Хункар-мохк
5 ноябрь	Британи Франци	Хункар-мохк
1915
23 май	Итали	Австро-Мажаройчоь
3 июнь	Сан-Марино	Австро-Мажаройчоь
21 август	Итали	Хункар-мохк
14 октябрь	Болгарин паччахьалла	Серби
15 октябрь	Британи Черногори	Болгарин паччахьалла
16 октябрь	Франци	Болгарин паччахьалла
19 октябрь	Итали Росси	Болгарин паччахьалла
1916
9 март	Германи	Португали
15 март	Австро-Мажаройчоь	Португали
27 август	Румыни	Австро-Мажаройчоь
27 август	Итали	Германи
28 август	Германи	Румыни
30 август	Хункар-мохк	Румыни
1 сентябрь	Болгарин паччахьалла	Румыни
1917
6 апрель	АЦШ	Германи
7 апрель	Куба	Германи
10 апрель	Болгарин паччахьалла	АЦШ
13 апрель	Боливи	Германи
20 апрель	Хункар-мохк	АЦШ
2 июль	Желтойчоь	Германи Австро-Мажаройчоь Хункар-мохк Болгарин паччахьалла
22 июль	Сиам	Германи Австро-Мажаройчоь
4 август	Либери	Германи
14 август	Цийчоь	Германи Австро-Мажаройчоь
6 октябрь	Перу	Германи
7 октябрь	Уругвай	Германи
26 октябрь	Бразили	Германи
7 декабрь	АЦШ	Австро-Мажаройчоь
7 декабрь	Эквадор	Германи
10 декабрь	Панама	Австро-Мажаройчоь
16 декабрь	Куба	Австро-Мажаройчоь
1918
23 апрель	Гватемала	Германи
8 май	Никарагуа	Германи Австро-Мажаройчоь
23 май	Коста-Рика	Германи
12 июль	Гаити	Германи
19 июль	Гондурас	Германи
10 ноябрь	Румыни	Германи

Можачу басар тӀехь йаздинчо гойту дипломатин йукъаметтигаш йохар, ца гойту тӀом кхайкхабар.

Девнан хьалхара истори

Йаккхийчу пачхьалкхашна йукъахь барт ца хилар — Девтойн шуренан, Острих-Мажаройчоьнан, Итлойчоьнан а, Галойчоьнан а, Сийлахь Бриттойчоьнан, Россин — алсама долуш дара тӀом болабалале дуккха хьалха дуьйна.

1870-1871 шерашкахь немцоша толам баьккхина болу тӀом чекхбаьлча Къилбаседа немцойн Бартах Германин импери а кхуллуш Отто пон Бисмарка аьллера хӀара:

«Онда Девтойчоьнна лаьа ша паргӀат йитийта а , ша дуьненахь кхиийта а , цундела онда сур хилийта деза цо шегахь , хӀунда аьлча батта чохь урс долчунна цхьаа тӀекхета ваьхьар вац.Шайолу пачхьалкх , Галойчоь йоцург , вайх хьашт йу , цундела уьш ма-хуьллу вайна дуьхьал болу тӀеман берташ ца кхолла хьожур бу шайна йукъахь къовсам хилахь»

Амма и шен даржа мукъаваьлча Девтойчоьнан амал жим-жимма хийцалуш йара цуьнан керлачу куьйгалхошкахь шен пачхьалкхан керахь массо кепара олалла хилийта лаам хилла дера.Амма церан хьашташна новкъарло йора йаккхийн шуренаша , ала дашна , Бриттойн шурено.Девтойчоь , ша къона пачхьалкх хиларца , тӀаьхьайиснера дуьне декъарна , цундела и дозанал дехьара йолу тӀаьхьалонаш йоцуш йиснера.

1879-чу шарахь эсаран беттан 7-чу дийнахь чӀагӀам йазбо Острих-Мажаройчоьно а , Германес а Венехь , «Шалха барт» а кхуллуш.Цу бертан бехкам бара цхьа пачхьалкх кхечуьнца тӀаме йалахь цу сохьта цунна ма-хуьллу гӀо дан.Йуха кхо шо даьлча хӀутосург беттан 20-чу дийнахь царна Паччахьалла Итлойчоь вовшахкхеттачул тӀаьхьа бертан цӀе хийцало «Кхолха барт».Цу бартана дуьхьал Галойчоьно а , Оьрсийн империно а къобалбо 1894-чу шарахь кхолламан беттан 4-чу дийнахь Галойн-Оьрсийн барт , цунна тӀаьхьа боьду 1904-чу шарахь оханан беттан 8-чу дийнахь къобалбина болу Ингалсан-Галойн барт , ткъа цунна тӀаьхьа боьду тӀаьххьара барт - Ингалсан-Оьрсийн.И берташа латтаца доьзна долу хаттарш билгалдоккхур.КӀорга аьлча , Ингалсо а , Галойчоьно а Априкера латтанийн дозанаш тӀечӀагӀдо ; Россино а , Ингалсо а ШалгӀу-мохк кхаъ Ӏаткъамийн декъе боькъур : неврехь долу латтанаш оьрсийн Ӏаткъамехь дара , негӀехь долу латтанаш ингалсан Ӏаткъамехь , ткъа йуккъара латтанаш цхьаьнга а кхочуш дацара.Цу кхолабелла болу бертан цӀе хиллера «Антанта» , нохчийн маттахь и хир ду «Деган барт» санна

Шен агӀора, гуттаренна а цхьаьнаэшшара боцу кхерч хилла Европехь латтара Австро-Мажаройчоь. И дуккха а къаьмнаш деха импери гӀертара Берлинан конгрессехь кхаьчна, 1908 шарахь дӀалаьцна Босни а, Герцеговина а (хьажа: Боснийн кризис) латто. Цуьнца цхьаьна иза гӀертара, Балканашкахь берриг славянийн турсло хилла лаьтта, Россина дуьхьала латта. Шен агӀора къилба славянаш цхьаьнатохаран йукъ хила таро йара Сербин а, Россин бартхочун.

Билгалдахарш

↑ Nurullah Ardic. Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization in the Early 20th Century. — Routledge, 2012. — С. 200—201.
↑ Эмират Джебель-Шаммар
↑ Tucker, Spencer (2005), [[[:Кеп:Google books]] Encyclopedia of World War I], Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, p. 1074, ISBN 1-85109-420-2, ТӀекхачаран де: 2010 ш. 07 майхь {{citation}}: Проверьте значение |url= (справка)
↑ Сагитов Р. История независимого Дарфурского султаната (XIII в. – 1917 г.). Материалы III Всероссийской молодёжной научно-практической конференции
↑ Егорин А. З. История Ливии. XX век. — Институт востоковедения РАН, 1999. — С. 48—49. — ISBN 5-89282-122-6, ББК 63.3(5) (6Ли) Е 30.
1 2 Evans, David. Teach yourself, the First World War, Hodder Arnold, 2004. P. 188
↑ Keegan, John (1998), The First World War, Hutchinson, ISBN 0-09-180178-8, — page 8.
↑ Bade, Klaus J; Brown, Allison (tr.) (2003), Migration in European History, The making of Europe, Oxford: Blackwell, ISBN 0-631-18939-4, OCLC 52695573, — pp. 167—168
↑ Западный мир отмечает 90 лет со дня окончания Первой мировой войны
↑ Willmott, H.P. (2003), World War I, New York: Dorling Kindersley, ISBN 0-7894-9627-5, OCLC 52541937, — p. 307

[1] Nurullah Ardic. Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization in the Early 20th Century. — Routledge, 2012. — С. 200—201.

[2] Эмират Джебель-Шаммар

[encyc-ww1-3] Tucker, Spencer (2005), [[[:Кеп:Google books]] Encyclopedia of World War I], Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, p. 1074, ISBN 1-85109-420-2, ТӀекхачаран де: 2010 ш. 07 майхь {{citation}}: Проверьте значение |url= (справка)

[4] Сагитов Р. История независимого Дарфурского султаната (XIII в. – 1917 г.). Материалы III Всероссийской молодёжной научно-практической конференции

[libya-5] Егорин А. З. История Ливии. XX век. — Институт востоковедения РАН, 1999. — С. 48—49. — ISBN 5-89282-122-6, ББК 63.3(5) (6Ли) Е 30.

[Evans-6] 1 2 Evans, David. Teach yourself, the First World War, Hodder Arnold, 2004. P. 188

[Keegan-7] Keegan, John (1998), The First World War, Hutchinson, ISBN 0-09-180178-8, — page 8.

[BadeBrown-8] Bade, Klaus J; Brown, Allison (tr.) (2003), Migration in European History, The making of Europe, Oxford: Blackwell, ISBN 0-631-18939-4, OCLC 52695573, — pp. 167—168

[9] Западный мир отмечает 90 лет со дня окончания Первой мировой войны

[Willmott-10] Willmott, H.P. (2003), World War I, New York: Dorling Kindersley, ISBN 0-7894-9627-5, OCLC 52541937, — p. 307

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]