Дуьненан хьалхара тӀом

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Дуьненан хьалхара тӀом
WWImontage.jpg
Терахь 1914 28 июль1918 11 ноябрь (4 шо, 3 бутт, 2 кӀира)
Меттиг Европа, Африка, Гергара Малхбале (кӀеззига Цийчохь а, Тийна океанан гӀайренаш тӀаьхь)
Бахьна Экономикан империализм, мехкан а, экономикан а къийсамаш, махлелоран дуьхьалонаш, милитаризм, автократи, ницкъийн баланс, Европан пачхьалкхийн бартхойн декхарш.
ЖамӀ Антантан толам. Российн имперера Февралан а, Октябран а революцеш, Германийн имперера Ноябран революци а. Российн, Германийн, Ӏусманан, Австро-Мажарчоьнан импереш йохар. Ерриг германийн колонеш толамхоша шайна юкъахь екъар. Версалан барт
МостагӀий

Антанта а, цуьнан бартхой а:
Серби Серби
Российн империFlag of Russia.svg Российн импери (1917 кхаччалц)
Российн республикаFlag of Russia.svg Российн республика (1917 кхаччалц)
Французийн кхоалгӀа Республика Франци
Британин импери Йоккха Британи

Юккъера пачхьалкхаш:

БӀаьччаш

Французийн кхоалгӀа Республика Р. Пуанкаре
Французийн кхоалгӀа Республика Ж. Клемансо
Французийн кхоалгӀа Республика Ж. Жоффр

Росси Николай Николаевич Жимахверг
Российн импери Николай II 
Verhovny Pravitel flag.png А. В. Колчак
Royal Standard of the United Kingdom.svg Георг V
Британин импери Г. Асквит
Британин импери Д. Ллойд Джордж

Серби Пётр I Карагеоргиевич
Серби принц-регент Александр
Серби Р. Путник 
Серби Ж. Мишич
Серби С. Степанович
Серби П. Бойович
Серби П. Юришич-Штурм
Бельги

| Альберт I
Royal Standard of HM, the King Nikola I of Montenegro.svg Никола I
Ӏаьржаламанчоь Я. Вукотич
Royal Standard of Italy (1880–1946).svg Виктор Эммануил III
Итали Л. Кадорна
Итали А. Диас
Итали принц Луиджи
Royal standard of Romania (King, 1881 model).svg Фердинанд I
Румыни К. Презан
Румыни А. Авереску
Flag of the President of the United States (1916-1945).svg Т. В. Вильсон
Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ Дж. Першинг
Греци П. Данглис
Японин импери Окума Сигэнобу
Японин импери Тэраути Масатакэ
Къилба-Африкан Союз Ян Христиан Смэтс
Цийн Халкъан Республика Цийн Халкъан Республика Юань Шикай
Цийн Халкъан Республика Ли Юаньхун
Цийн Халкъан Республика Дуань Цижуй
Цийн Халкъан Республика Фэн Гочжан
Сиам Вачиравуд
Мисар Хьусайн Камиль

Австро-Мажарчоь Франц Иосиф I Австро-Мажарчоь Карл I
Австро-Мажарчоь Ф. фон Гётцендорф
Австро-Мажарчоь А. фон Штрауссенбург
Kaiserstandarte.svg Вильгельм II
War Ensign of Germany (1903–1919).svg Э. фон Фалькенхайн
War Ensign of Germany (1903–1919).svg Пауль фон Гинденбург
War Ensign of Germany (1903–1919).svg Х. фон Мольтке (Младший) 
Kommandierender Admiral.svg Р. Шеер
War Ensign of Germany (1903–1919).svg Э. Людендорф
War Ensign of Germany (1903–1919).svg Шпее, Максимилиан фон 
War Ensign of Germany (1903–1919).svg Flag of Bavaria (striped).svg кронпринц Рупрехт
Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg Мехьмед V 
Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg Мехьмед VI
Ӏусманан импери Энвер-паша
Tsar of Bulgaria standard.svg Фердинанд I
КхоалгӀа Болгарин паччахьалла В. Вазов
КхоалгӀа Болгарин паччахьалла Н. Жеков
КхоалгӀа Болгарин паччахьалла Г. Стоянов-Тодоров

Массон ницкъаш

Мобилизаци йина берриг тӀамехь:

Российн импери 12 000 000 стаг,

Британин импери 8 840 000 стаг

Французийн кхоалгӀа Республика 8 660 000 стаг,

Итали 5 615 000 стаг,

Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ 4 740 000 стаг,

Румыни 1 234 000 стаг,

Японин импери 800 000 стаг

Серби 708 000 стаг,

Бельги

| 380 000 стаг,

Греци 250 000 стаг,

Ӏаьржаламанчоь 50 000 стаг,

Берриш: 43 277 000 стаг

Мобилизаци йина берриг тӀамехь:

Германийн импери 13 250 000 стаг

Австро-Мажарчоь 7 800 000 стаг

Ӏусманан импери 3 000 000 стаг

КхоалгӀа Болгарин паччахьалла 1 200 000 стаг Берриш: 25 250 000 стаг.

Белларш

ТӀемлой белла: 5 953 372
ТӀемлошна чевнаш йина: 9 723 991
ТӀемлой тӀепаза байна: 4 000 676[6]

ТӀемлой белла: 4 043 397
ТӀемлошна чевнаш йина: 8 465 286
ТӀемлой тӀепаза байна: 3 470 138[6]

Commons-logo.svg Аудио, суьрташ, видео Викилармехь

Дуьне́нан хьа́лхара тӀом (28 июль 191411 ноябрь 1918) — адамаллин исторера уггаре шуьйрамасштабан тӀеман конфликтех цхьаъ.

ТӀом боло формалан бахьана хилира Сараевора хиламаш, цигахь 1914 шеран 28 июнехь ткъаясса шо долу боснера сербо, студента Принцип Гаврилос вийра австрийн эрцгерцог Франц Фердинанд а, цуьнан зуда Хотек София а.

Дуьненан хьалхарчу тӀеман пачхьалкхаш-декъашхой екъаелира шина дуьхь-дуьхьалчу лагеран:

ТӀеман шерашкахь тӀамехь дакъалоцучу эскаршка кхайкхина 70 миллион сов стаг, царна юкъахь 60 миллион Европера, царех велла 9 - 10 миллион стаг. Гражданийн бахархошна юкъара иэшамийн 7 - 12 миллион гергга стаг[7][8]; 55 млн стаг гергга чевнаш йина[9]. ТӀемах детонатор хилира цхьа могӀа яккхий революцешна, царна юкъахь 1917 шеран Россера Февралан буржуазин а, Октябран социалистийн а, 1918 шеран Германера Ноябран а[10]. ТӀом бахьнехь дуьнен тӀиера йиъ импери: Российн, Австро-Мажарчоьн, Ӏусманан, Германийн.

Декъашхой[нисъе бӀаьра | нисъе]

ТӀом кхайкхоран хронологи
Терахь Хьа кхайкхийна Хьанна кхайкхийна
1914
28 июль Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь Серби Серби
1 август Германи Германи Росси Росси
3 август Германи Германи Франци Франци
4 август Германи Германи Бельги Бельги
Йоккха Британи Британи Германи Германи
5 август Ӏаьржаламанчоь Черногори Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
6 август Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь Росси Росси
Серби Серби Германи Германи
9 август Ӏаьржаламанчоь Черногори Германи Германи
11 август Франци Франци Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
12 август Британин импери Британи Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
22 август Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь Бельги Бельги
23 август Японин импери Япон Германи Германи
25 август Японин импери Япон Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
1 ноябрь Росси Росси Ӏусманан импери Ӏусманан импери
2 ноябрь Серби Серби Ӏусманан импери Ӏусманан импери
3 ноябрь Ӏаьржаламанчоь Черногори Ӏусманан импери Ӏусманан импери
5 ноябрь Йоккха Британи Британи
Франци Франци
Ӏусманан импери Ӏусманан импери
1915
23 май Итали Итали Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
3 июнь Сан-Марино Сан-Марино Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
21 август Итали Итали Ӏусманан импери Ӏусманан импери
14 октябрь БолгариБолгарин паччахьалла Серби Серби
15 октябрь Йоккха Британи Британи
Ӏаьржаламанчоь Черногори
Болгари Болгарин паччахьалла
16 октябрь Франци Франци Болгари Болгарин паччахьалла
19 октябрь Итали Итали
Росси Росси
Болгари Болгарин паччахьалла
1916
9 март Германи Германи Португали Португали
15 март Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь Португали Португали
27 август Румыни Румыни Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
Итали Итали Германи Германи
28 август Германи Германи Румыни Румыни
30 август Ӏусманан импери Ӏусманан импери Румыни Румыни
1 сентябрь Болгари Болгарин паччахьалла Румыни Румыни
1917
6 апрель Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ АЦШ Германи Германи
7 апрель Куба Куба Германи Германи
10 апрель Болгари Болгарин паччахьалла Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ АЦШ
13 апрель Боливи Боливи Германи Германи
20 апрель Ӏусманан импери Ӏусманан импери Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ АЦШ
2 июль Греци Греци Германи Германи
Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
Ӏусманан импери Ӏусманан импери
Болгари Болгарин паччахьалла
22 июль Таиланд Сиам Германи Германи
Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
4 август Либери Либери Германи Германи
14 август Flag of China (1912–1928).svg Цийчоь Германи Германи
Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
6 октябрь Перу Перу Германи Германи
7 октябрь Уругвай Уругвай Германи Германи
26 октябрь Бразили Бразили Германи Германи
7 декабрь Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ АЦШ Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
7 декабрь Эквадор Эквадор Германи Германи
10 декабрь Панама Панама Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
16 декабрь Куба Куба Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
1918
23 апрель Гватемала Гватемала Германи Германи
8 май Никарагуа Никарагуа Германи Германи
Австро-Мажарчоь Австро-Мажарчоь
23 май Коста-Рика Коста-Рика Германи Германи
12 июль Гаити Республика Гаити Германи Германи
19 июль Гондурас Гондурас Германи Германи
10 ноябрь Румыни Румыни Германи Германи

Девнан хьалхара истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

1914 шеран Европера тӀеман альянсаш

Яккхийчу пачхьалкхашна юкъахь барт ца хилар — Германин, Австро-Мажарчоьн, Италин, Францин, Йоккха Британин, Российн — алсама долуш дара тӀом болабалале дуккха хьалха дуьйна.

1870—1871 шерийн франко-пруссийн тӀамехь толам баьккхинчул тӀаьхьа Къилбаседагерманийн бартах марталлин Германийн импери еш, канцлер Бисмарка кхайкхийра шен пачхьалкх политикан а, экономикан а олалла лоьхуш яц Европехь аьлла.

Онда Германин лаьа, ша паргӀата юьтийла, дуьненахь кхуьийла, цундела онда эскар хила деза, цхьа а баттахь тур дерг тӀелата ца вахьийта… Массо пачхьалкхашна, Франци йоцучунна, тхо оьшу, шайга ма-тохало, са тухур ду тхуна дуьхьала коалици ца еш, вовшашца къовсам болун дела[11].

1880-гӀа шерашна юккъехь экономикан а, тӀеман а агӀора чӀагӀъелла, Германис хийцира арахьара политикан хьалхенаш. Мохк юкъабахана ца Ӏийра Европан къовсамна, амма кхевдира дуьненан экспансе. Германи дуьне колонешна декъаран «тӀехьайисина хиларо», цуьнан капитал хӀордал дехьара махлелоран базаршка ца кхочура, царна монополи йинера ширачу колонеш йолчу пачхьалкхаш. Юха дуьне Германин а, германийн капиталан а пайденна декъа, юкъадаьккхира чӀагӀдарш сиха кхуьучу Германин бахархошна баха меттиг ца тоар, сурсаташ къелур хилар.

Оцу хабарех схьадолура, и бала листа Германин оьшу хӀаллакъян Франци а, Ингалс а хьалха шайна юкъахь колонеш екъна пачхьалкхаш йолун дела, ткъа кхин а Росси, 1891 шарахь Российс а, Францис а тӀеман барт бира «Деган барт» цӀе а тиллина (фр. Entente Cordiale — Антанта. 1907 шарахь цунах кхийтира Ингалс.

Шен агӀора, гуттаренна а цхьаьнаэшшара боцу кхерч хилла Европехь латтара Австро-Мажарчоь. И дуккха а къаьмнаш деха импери гӀертара Берлинан конгрессехь кхаьчна, 1908 шарахь дӀалаьцна Босни а, Герцеговина а (хьажа: Боснийн кризис) латто. Цуьнца цхьаьна иза гӀертара, Балканашкахь берриг славянийн турсло хилла лаьтта, Российна дуьхьала латта. Шен агӀора къилба славянаш цхьаьнатохаран юкъ хила таро яра Сербин а, Российн бартхочун.

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. Nurullah Ardic Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization in the Early 20th Century. — Routledge, 2012. — С. 200—201.
  2. Эмират Джебель-Шаммар
  3. Tucker, Spencer (2005), «Encyclopedia of World War I» ([[:Кеп:Google books:«Encyclopedia of World War I»|Кеп:Google books]]), Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, с. 1074, ISBN 1-85109-420-2, <Кеп:Google books>. Проверено 7 майхь 2010. 
  4. Сагитов Р. История независимого Дарфурского султаната (XIII в. – 1917 г.). Материалы III Всероссийской молодёжной научно-практической конференции
  5. Егорин А. З. История Ливии. XX век. — Институт востоковедения РАН, 1999. — С. 48—49. — ISBN 5-89282-122-6, ББК 63.3(5) (6Ли) Е 30
  6. 1 2 Evans, David. Teach yourself, the First World War, Hodder Arnold, 2004. P. 188
  7. Keegan, John (1998), «The First World War» ([[::«The First World War»|]]), Hutchinson, ISBN 0-09-180178-8 , — page 8.
  8. Bade, Klaus J & Brown, Allison (tr.) (2003), «Migration in European History» ([[::«Migration in European History»|]]), The making of Europe, Oxford: Blackwell, ISBN 0-631-18939-4, OCLC 52695573 , — pp. 167—168
  9. Западный мир отмечает 90 лет со дня окончания Первой мировой войны
  10. Willmott, H.P. (2003), «World War I» ([[::«World War I»|]]), New York: Dorling Kindersley, ISBN 0-7894-9627-5, OCLC 52541937 , — p. 307
  11. Martin Kitchen. The Cambridge Illustrated History of Germany. — Cambridge University Press, 1996. ISBN 0-521-45341-0