Европехь меттанийн деза-де

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Европан орамера къаьмнийн меттанаш даржар гойту карта (ISO 639-1 а, ISO 639-2 а меттанийн кодаш)

Европехь меттанийн деза-де26 сентябрехь даздо Ӏида. Кхайкхийна Европан Кхеташоно (къобал дина Европан барто) Европан меттанийн шарахь — 2001 шеран 6 декабрехь[1]. Дийнан коьрта Ӏалашо — адаман дахарехь ишколашкахь а, царна арахьа а тайп-тайпана меттанаш Ӏамор къобал дар, цу тӀе европан меттанаш кхетам шуьйра маьӀна долуш ду Евробартан мехкийн-декъашхойн официалан меттанашка хьаьжча.

Ӏалашонаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Кегийра а, даккхийра а меттанаш Ӏалашбар а, кхиор а деклараци йеш ду Евросоюзан меттанийн политикан. Цуьнга кхачаран хьесапашна юкъахь дуьйцу цхьаннал сов кхечу мехкан мотт Ӏамор а, гӀеметтахӀоьттича а меттанаш Ӏамор дӀадахьар. Башха билгаладоккху кхечу мехкан масех мотт Ӏамо дезар.

Европехь меттанийн деза-ден коьрта Ӏалашонаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • меттанаш Ӏаморан проблеман терго яхийтар оьздангаллин а, меттанашна а юкъара уьйранийн тӀегӀа айбар Ӏалашо йолуш;
  • Европан меттанийн а, оьздангаллин а бес-бесара бахам гайтар;
  • адаман дерриг дахарехь тайп-тайпана ишколашкахь, уьш йоцучехь тайп-тайпана меттанаш Ӏамор а, карадерзор а къобал дар.

Билгалъяха мегар долу факташ[нисъе бӀаьра | нисъе]

Европан махкахь 225 автохтонан мотт бу, 2/3 декъал сов царех хӀинца я делла, я дӀадовла герга ду гуттаренна а хуьлу ассимиляци бахьнехь (масала, ирландхойн мотт а, кхин кельтийн меттанаш а).

Иштта, 2009 шарахь ЮНЕСКОс лерира Российн махка тӀиера 136 мотт бан кхерам болуш хилар[2].

Кхечу агӀора, Европан меттан сурт хаъал тоделла XX бӀешеран шолгӀачу декъехь дуьйна, оцу хенахь массашкахь экономикан а, политикан а миграцеш бахьнехь берриг аьлча санна европан мехкашкахь, дукхах дерг церан коьрта шахьаршкахь, хаза болабелира дуьненан дукха къаьмнийн меттанаш. Европан яккхийчех йолчу мегаполисехь (Москох), ткъа иштта Пиетарбухехь, хӀинца дукха бу украинийн, молдавийн, гӀиргӀазойн, узбекийн, таджикийн, ингалсан, французийн, цийн, вьетнаман, кхин дуккха а дуьненан меттанаш буьйцурш. Германехь хаало туркойн мотт хилар, Швецехь а, Францехь а —аьрбийн, Лондонехь тӀаьххьара талларца беха 336 мотт буьйцу къаьмнаш, царна юкъахь хӀинди, урду, тайп-тайпана африкан меттанаш, кхин дӀа а. Амма дукха хьолахь кхоалгӀачу мехкашкара мухажираш алсама бахкаро кегийрачу къаьмнийн автохтонан меттанийн хьал талхадо, хӀунда аьлча мухажираш Ӏамо гӀерта экономикан «гӀоле болу», дукха буьйцу мотт, ненан мотт цӀахь бен ца буьйцуш, кхин берш дӀа а тоьттуш. Иштта, Ирланде мухажираш бахкаро ирландийн мотт ингалсан меттан хьалха божабо, ткъа Финляндехь — шведийн финнийн меттан чоьтах.

ХӀинцалера Европан меттан статистика[нисъе бӀаьра | нисъе]

Уггаре баьржина Европан мотт (буьцучара лелориг шайн ненан мотт лорург) бу оьрсийн мотт географица а, мехкашца а (105 млн сов веха российн европан декъехь). 15 - 40 млн оьрсийн мотт буьйцурш, царна юкъахь ши мотт буьйцурш а, беха Украинехь (2001 шарахь хиллачу бахархой багарбаран белхан терхьашца - 30 % бахархой), 6 - 10 млн Белоруссехь (2001 шарахь хиллачу бахархой багарбаран белхан терхьашца - 58 %). Берриш схьаэцча оьрсийн мотт ненан мотт лору 150 миллион сов европахоша.

Цул тӀаьхьа богӀу немцойн мотт — 95 миллион стаг гергга, французийн мотт — 66 миллион, ингалсан мотт — 63 миллион, италихойн мотт — 60 миллион, испанийн мотт а, полякийн мотт а — 40 млн ший а, украиний мотт — 25-30 млн гергга.

ХӀокху заман тенденцеш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Европахоша лелош долу арахьара меттанех къастадо: ингалсан (38 %), немцойн (15 %), французийн (14 %), оьрсийн (7 %), испанийн мотт (5 %), италихойн мотт (3 %).

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]