Ишкол

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Сыктывкарера №18 йолу юккъера ишкол (Республика Коми). ГӀишло йина ишкол тайпана проектца

Ишко́л (схьадаьлла шира.-грек. σχολή, σχολά — садаӀар, дешарна хан яйар, ишкол) — юкъара дешар Ӏамо дешаран кхоллам. Шуьйрачу маьӀнехь дош лело мега муьлххачу а дешаран кхолламан (музыкан ишкол, исбаьхьаллин ишкол, спортан ишколДЮСШ, латаран говзаллин ишкол, кхин дӀа а)[1].

Термин схьаялар[нисъе | нисъе чухулара]

Дуьххьарлера грекийн σχολή дешан маьӀна «садаӀар, паргӀата хан яйар» дара, тӀаккха лело долийра «мукъа хан яйар» (масала Платона, мукъачу хенахь нах гулбой, хьоьхура шен зиеделларг а, хаарш а), цул тӀаьхьа — «дешарна хан яйар», «философийн къамел» (масала Плутархан). Нохчийн матте дош деина полякийн а пол. szkoła, оьрсийн а оьрс. школа меттанашкара.

Ишколан тайпанаш[нисъе | нисъе чухулара]

Ишколаш лерина ю:

Ӏаморан процесс[нисъе | нисъе чухулара]

Ишколан хан екъар[нисъе | нисъе чухулара]

Ишколан хан йоькъу кхаа декъе: хьехола, хийцар, «дахдар». Хьехола а, хийцар а тӀаьхьий-хьалхий йогуш хийцало масийттаза, ткъа «дахдаро» чекхдоккху дешаран де.

  • Хьехола — дешархойн Ӏамолашна декъна дешар.
  • Хийцар — шина хьехолашна юкъара садаӀар.
  • «Дахдар» (дуьззина дахдинчу дийнан тоба, ДДТ) — хьехолаш чекхъевллча дешархо ишколехь Ӏар (юург юу, хьехолаш кечъян таро а ю), нагахь бер цӀахь дита таро яцахь.
  • Элективаш (элективан курсаш), факультативаш (хуьлу коьрта дешарал тӀаьхьа).

Мах хадор[нисъе | нисъе чухулара]

Российн ишколашкахь мах хадабо пхеабаллан системица (1 тӀиера 5 тӀекхаччалц).

  • Кхачамбацаран мах «1» а, «2» а (официалан цӀе — кхачамбацаран).
  • Мах «3» (официалан цӀе — кхачаме я юккъера) бу минимум кхачаме мах, ца лору кхачам боллуш лакхара.
  • Мах «4» (официалан цӀе — дика) лору «юккъерчул лакхара».
  • Мах «5» (официалан цӀе — тӀех дика) лору баккхабала таро ерг.

Хаарийн тӀегӀа 3 балл а, кхин лакхара а елахь кхиам олу, цу юкъахь 4 балл а, кхин лакхара а елахь — хаарийн дикалла[2] олу (масала, официалан документашкахь: «классера кхиам — 80 %, хаарийн дикалла — 70 %» — тӀаккха 80 % дешархойн мах хадийна 3 балл а, лакхара а, царех 70 % — 4 балл а, лакхара а).

Наггахь хадийначу механ тӀетуху плюс я минус. Масала, мах 4+ (4 плюсаца) лакхара бу 4, амма лахара бу 5− (5 минусца), ткъа 5− лахара бу 5. ТӀаьхьа плюсаш, минусаш ца лору. Шеран доьалгӀачу декъан а, шеран а мах хадорехь плюсаш я минусаш ца хӀиттадо. Кхачамбацаран механ (1 я 2) плюсаш а, минусаш а практикехь цкъа а тӀе ца туху. Мах 1 хӀоттабо наггахь. Ахофициалан «бакъонаш» ю, официалан документашкахь (масала, классан журналаш тӀехь) плюсаш а, минусаш а ца лелош.

Цул сов кхетайо билгала яьккхина «дозанан мах хадоран» механика (шеран доьалгӀачу декъан а, эха шеран а, семестран а, триместран а) хӀиттийна болчу мехах. Дукха хьолахь и механизм чӀогӀа тера ю юккъера арифметикан бараман чоьтах тӀаьххьарчаьргахьа узуш. Дерриг цхьаьна тоьхчи дери дан деза, мах хадоран механизмаш формалан хилар а, мах хадорца хьехархочо дешархочун дешаран низам хилийтархьама Ӏаткъаман леладо.

Ю дифференцин мах хадоран система а (10-баллан, 12-баллан, 20-баллан). 20-баллан система коьрта ю Францин ишколашкахь, 12-баллан — Украинан ишколашкахь, ткъа 10-балланБелоруссин, Молдавин, Латвин, Литван, Гуьржийчоьнан, Эрмалойчоьнан ишколашкахь. Иштта ю элпийн а, кхин а дешаран мах хадоран системаш.

Керла хӀумнаш[нисъе | нисъе чухулара]

Электронан жайнаш юкъадахаран проект[нисъе | нисъе чухулара]

2013 шеран бӀаьста 75 ишколехь 60 денна эксперимент йира, цуьнца хьехархоша жамӀ дира, дешаран процессехь электронан жайнаш лелоран аьтту динамика ю аьлла. Амма билгалдаьккхира, проект тоян езар.
2015 шо кхачале йира масех мур тесташ, цуьнан жамӀашца закон тӀеийцира 2015 шеран 1 январь кхачале ерриг российн ишколаш декхарийлахь ю электронан верси йолу дешаран жайнаш тӀе дехьабовла безаш.

Электронан жайна Морскохан мэро Собянин Сергейс юкъаяьккхина «Электронан Дешаран Гуо» проектан дакъа ду[3]. И проект — тӀехь тайп-тайпана ойланаш ехкина, цхьааллин дешаран аре ю:

  • дешархочун планшет;
  • хьехархочун планшет;
  • интержигар у;
  • электронан дневник;
  • хааман система «Хилар а, даар а».

Тахана проект пилотан ю — 2015 шеран хаамашца оцу юкъахь дакъа лоцу 2500 дешархочо а, 60 хьехархочо а.
Электронан жайна «Электронан Дешаран Гуон» дакъа санна — конструктор ю, цуьнца хьехархочо цхьаьнатуху жайнин чулацам, интерактиван чулацам, тӀетоьхна материалаш. Кехатниг санна, иза бу шен долара гӀирс хӀора дешархочун. Интермашан гӀоьнца, электронан жайна автоматаца карладолу, ткъа сервер тӀехьажало тестийн а, контролан а белхийн жамӀаш[4].

«Технологи» Ӏамолехь хьалхара технологеш Ӏамор[нисъе | нисъе чухулара]

РФ ДешӀилмино 2017 ш. план ю ишколашкахь «технологи» Ӏамола хьехаран концепци кечъян, иза хьажийна хир ю хаамийн технологешца болчу балхе, оцу декъахь ю 3D-принтерш а. РФ ДешӀилминан юкъарчу дешаран декъан пачхьалкхан политикан департаментан директоро Зырянова Анастасияс ма-хаийттара, тахненна чӀагӀйина коьрта юкъара дешаран гергара дешаран программа — дешаран чулацам билгалбоккху документ[5][6].

ССРС ишколаш[нисъе | нисъе чухулара]

БархӀ шеран дешаран тешалла а, юккъерачу дешаран аттестат а, 1970-гӀа шераш чекхдовлуш.
ССРС яра ведомствин ССРС серлонан министраллан куьйга кӀела а йоцуш ССРС некъийн хаамийн министраллин ишколаш. Дешаран программа башхала йолуш яцара
В.М.Казаковн (1923—2001), бокситан Красная шапочка рудникан слесаран кхиина валаран аттестат, делла 1945 ш. Свердловскан областан Североуральскан № 1 йолчу белхалойн кегийрхойн юккъерачу ишколо

1918 шарахь Килс пачхьалкхех а, ишкол килсах а къасторан декретца юкъадаьккхина дуьненан дешаран хьесап. 1930 шарахь, Российн исторехь дуьххьара юкъадаьккхира массеран декхараллин маьхаза дешаран хьесап. Бахархойн доккхаха долчу декъан грамота ца хилар (1897 шарахь 2/3 дакъа грамота йоцурш пачхьалкхехь) дайархьама 1930-гӀа шо кхаччалц ССРС халкъан дешаран системехь болхбира грамота ца хилар дӀадаккхаран ишколаш[7].

ССРСхь кхоьллира, бахархойн дерриг чкъоьраш схьалоцу, юкъарадешаран ишколийн система. Яра юккъера юкъарадешаран ишколаш, болх бечу кегийрхойн ишколаш (суьйренан ишколаш, белхан кегийрхойн ишколаш).

1943 шарахь ССР Союзехь Москохан, Ленинградан, союзан республикийн коьрта шахьрийн, областан а, мехкан а центрийн, цхьа могӀа яккхий промышленностан яккъийн ворхӀ шеран, юккъера ишколашкахь юкъадаьккхира кӀентий а, йоӀрий а къаьстина Ӏамор, иза дӀадаьхьира 1954 шо кхаччалц.

Ишколашкахь хуьлура Ленинан комната, берийн а, кегийрхойн а кхолламийн хьалхара дакъош: лахарчу классашкахь октябрятийн седарчий, 4-гӀа классера 7-гӀа классе кхаччалц пионерийн тобанаш, лакхарчу классашкахь — комсомолийн кхолламаш. Дара стандартан ишколан духар, цуьнан куц шерашца хийцало.

Советийн шерашкахь а, хӀинцалера советийн хилла аренашкахь а шуьйра яьржина советийн ишкол уггаре дика ишкол ю дуьненахь аьлла[8].

ХӀинцалера ишкол тайп-тайпанчу мехкашкахь[нисъе | нисъе чухулара]

Россехь[нисъе | нисъе чухулара]

Хене хьаьжжина Россехь ишкол лаьттина 10—12 классах, уьш екъалора 4 тӀегӀане:

  • ишколал хьалхара,
  • лахара,
  • юккъера,
  • лакхара.

Ишкол чекхъяьккхина, экзаменаш дӀаелчи дешархошна «Кхиаран аттестат» ло.

Ишкол лаьтта пачхьалкхан (регионан я муниципалан бюджетан), нехан, юкъараллин цхьаьнакхетараллин, ткъа иштта динан конфессий чоьтах.

Ишколаш екъало:
дешаран тӀегӀанашца

  • юьхьнцарнаш,
  • юьззина йоцу юккъера (коьртанаш),
  • юккъера,
  • лакхара;

дешархой сте-боьршаллийца

дин агӀора

  • дуьненан
  • динан (конфессийн).

Юкъара юккъера дешаран кхолламашна юкъайогӀу:

Дукха хьолахь юкъарадешаран кхолламе дӀаоьцу 6 я 7 шо долуш; чекхйоккху 17 я 18 шо долуш. Юкъара дешаран стандартан ишколан программа лерина ю 10—12 классан а, оццул шерашна а.

Дешаран шо долало 1 сентябрехь, чекхдолу май чекхболуш. Дешаран шеран дохалла 35 кӀира хуьлу 5-8 а, 10 а классашкахь, 34 кӀира хуьлу 1-4, 9, 11 классашкахь. Дешаран шо доькъу шина кепара:

  • 4 декъе. ХӀора декъана юкъахь каникулаш ю («аьхкенан», «гуьйренан», «Ӏаьнан», «бӀаьстенан»).
  • 3 декъе. Дакъош декъна 5 блокан юкъахь цхьацца кӀиран каникулаш йолуш, III а, I а декъашна юкъахь аьхкенан каникулаш а йолуш.

Я ишколан программа екъало кхаа декъе, амма ца хуьлу 7 дийнан каникулаш, ткъа хуьлу каникулаш Пачхьалкхан стандартаца. Вариант ю, 5-6 кӀиран дешаран модулаш (мураш) хийцалуш кӀиран каникулашца. 2 иштта болу мур (модуль) кхаа декъах цхьа дакъа хуьлу.

10-11 классашкахь шо доькъу 2 декъе.

ХӀора дакъа чекхдолуш жамӀан мах хадабо массо а Ӏамош йолчу Ӏамолийна, ткъа хӀора шо чекхдолуш — шеран мах хадабо. Наггахь цхьаьна декъан мах хадош, эхашеран мах а хадабо. ТӀаьхьа ца кхуьу дешархо, аьлчи а шеран гӀуо мах хадийнарг, вита таро ю шолгӀачу шеран я цхьа класс охьаваккха.

ТӀаьххьара класс чекхйолуш, ткъа иштта 9 класс чекхйолуш (я 8-гӀа 10 шеран дешарехь), дешархоша дӀало экзаменаш Ӏамолийн цхьаьна декъана. Оцу экзаменийн жамӀашца а, шеран хадийна мах а кхиаран аттестат тӀехӀоттабо. Экзаменаш йоцучу Ӏамолийн мах аттестат тӀехӀоттабо шеран жамӀашца.

Декхар ду 9 класс чекхъяккхалца дешар. 10 а, 11 а классехь дешар массо а берийн декхар дац. 11-гӀа класс чекхъяьккхича дешархочун дуьззина юккъера дешар чекхдаккхаран тешалла ло (Российн Федерацехь — дуьззина юкъара дешаран аттестат). Аьттонца 9-гӀа класс чекхъяьккхина дешархочуш коьрта юкъара дешаран аттестат ло. 9-гӀа классан арахецархочо деша таро ю говзаллин дешаран меттигехь (ГТУ, ЮГТУ), цигахь, кхин а, таро ю деша юьззина юкъара дешаран программица, я юкъара лерина дешаран меттигехь (техникум, колледж, цхьа могӀа училищеш: медицинан, хьехархойн), цигахь чекхдаккха таро ю юкъара лерина дешар а, квалификаци а, дукхах дерг, техник я лахара инженер, воллушехь болх бан а бакъо ю. Иза доцуш цхьацца ЮГД а, ЛГД а кхолламаша схьаоьцу 8 а, 9 а классера дешархой говзаллин кечаман программашка. 9 класс чекхъяьккхича колледже, техникуме я училище дӀахӀоьттича хьалхарчу шарахь (ГТУ — цхьа шо ах шо) дешар кхочуш до 10-11 классан программица (юкъара йоккху цхьацца лерина ЮГД а, ЛГД говзаллаш, юьртан а, хьуьнан а бахамех хьакхалуш йолу). Цул сов, тидам бан беза, ЛГД говзалле «Хелхаран говзалла» дӀаоьцу 7 классан базица[9], говзалле «Балетан говзалла» 4 классан базица[10], ткъа «Пондар лакха Ӏамор» — 1 классехь дуьйна[11] (Ӏаморан хенаш хуьлу 4 шо 10 бутт тӀиера 10 шо 10 бутт кхаччалц, цу тӀе кхочуш йо юкъара а, юккъера а говзаллин дешаран программа). Лакхара дешаран меттиге дӀахӀотта оьшу юккъера дешар: юккъера (дуьззина) юкъара дешаран аттестат, я говзаллин-техникан училищен диплом, я техникуман диплом, ткъа иштта ЮПЭ жамӀаш.

Дукхах йолчу ишколашкахь тӀеэцна 5 дийнан белхан кӀира (мукъа денош — шот де, кӀиран де) я 6 дийнан (мукъа де — кӀиран де), хӀора дийнахь 4-8 Ӏамола (керлачу СанПиНаца, 5 сов хила йиш яц 1-4 классашкахь, 6 сов йиш яц 5-6 классашкахь, 7 сов хила йиш яц 7-11 классашкахь). Ишттачу системехь Ӏамолийн йохалла 45 минот хуьлу (йоца а хуьлу, амма, 35 минотал йоца хила йиш яц). Ӏамолаш йоькъу мукъа хенаш 5-20 минотехь хӀора а лаьтта. Классашкахь Ӏамор доцуш дешархоша цӀахь болх бо (уггаре кегийчу дешархошна цӀахь бан болх, хьехархочун лаамца, ца хила а тарло).

Юкъара дешаран системехь хила тарло иштта лерина юккъера ишколаш я шеш классаш (профилан хьалхара а, профилан а): цхьа могӀа Ӏамолаш кӀорггера Ӏамош — кхечу мехкан мотт, физикан-математикан, химин, инженерийн, биологин, иштта кхин а. Массеран хуьлучех къаьста говзаллин Ӏамолашна сов дешаран ницкъ тӀебахийтарца. ТӀаьххьарчу хенахь кхуьу дуьззинчу дийнан ишколийн маша, цигахь бераша деккъа юкъара дешар дешна ца Ӏа, цаьрца бо боккха чухоам болу урокера боцу белхаш, болх бо кружокаш, секцеш, кхин берийн сов тӀе дешаран цхьаьнакхетараллаш.

Юкъара дешаран ишколаш йоцуш, Россехь бу берийн сов тӀе дешаран кхолламашмузыкан, исбаьхьаллин, спортан, иштта кхин а, церан Ӏалашо юкъара дешар дац, уьш хьажийна бу берийн кхолламаллин потенциал кхиоран Ӏалашонна, цаьрга харжийта дахаран некъ, говзалла.

2005—2010 шерашкахь РФ ишколийн барам охьабаьлла 12377 ишколан[12].

Дешаран реформа[нисъе | нисъе чухулара]

2010 шеран 8 майхь Россехь президента куьг яздина № 83 йолу Федералан законан, цуьнца 2011 шеран 1 январехь дуьйна, ишколийн доккхаха долчу декъана пачхьалкхан ахча далар сацийна. 2012 шеран 29 декабрехь тӀеэцна «РФ дешарех» цӀе йолу Федералан закон, леладаьлла долу 2013 шеран 1 сентябрехь дуьйна. Оцу законаца ишколаша шешша чӀагӀйо штаташ, йоькъу белхан алапан фонд, дешархошна мехах дешар Ӏамадо[13]. Цуьнан тӀаьхье, Москохахь тӀекхетта хьехархочун алапан юккъера барам. 2010 шарахь иза дара баттахь 39,2 эз. сом, ткъа 2013 – 64,1. 2014 шо чекхдолуш иза кхечира 70,2 эзар соьме. Москохара хьехархочун юккъера алапа 2010 шерера дуьйна тӀекхетта 79 %[14][15].

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Толковый словарь русского языка / Д. Н. Ушаков. — М.: Гос. ин-т «Сов. энцикл.»; ОГИЗ; Гос. изд-во иностр. и нац. слов, 1940. — Т. 4.
  2. Важные знания в школьные времена для успешного саморазвития Henrik Edberg / BigIdeas — интересные переведенные статьи из англоязычного интернета
  3. О формировании федерального перечня рекомендуемых учебников / Министерство образования и науки Российской федерации. — М., 2015.
  4. uchebnik.mos.ru / Департамент образования города Москвы. — М., 2015.
  5. Работа с 3D-принтерами может появиться в школьной программе по технологии к 2017 г
  6. Российских школьников научат работать с 3D-принтерами
  7. Грамотность. БСЭ, 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1972. — т.7.
  8. Российская ишкол - по-прежнему лучшая в мире?. tass-ural.ru. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 21 августехь. Теллина 2011 шеран 10 мартехь.
  9. Министерство образования и науки Российской Федерации, Приказ от 17 января 2011 г. № 36
  10. Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального
  11. Об утверждении и введении в действие федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального образования по
  12. За пять лет в России закрыли 10 тысяч сельских школ. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 14 октябрехь.
  13. Андрей Ольштынский Реформа общего образования — «социальная бомба» замедленного действия. Эхо Москвы (2 декабря 2013).
  14. Средняя зарплата учителей в Москве достигла 70 тысяч рублей. Интерфакс (3 февраля 2015).
  15. Собянин: Средняя зарплата учителей в Москве выросла до 70 тыс. рублей. Деловая газета Взгляд (29 мая 2015).