Нохчийн мотт

Хlара гlирс Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци, лаха
Нохчийн мотт
Ша-шена тиллина цlе:

нохчийн

Мехкаш:

[нохчийчоь,цуьличоь[Росси]]

Рейтинг:

1 200 000

категори:

Иберо-Кавказан мотт

Йоза:

кирилица

ГОСТ 7.75–97:

чеч 785

ISO 639-1:

ce

ISO 639-2:

che

ISO 639-3:

che

Кхин: Проект:Лингвистика

Нохчийн Мотт (латинан йоз. Noxçiyn mott / نوٓخچیین موٓتت lарбойн йоз.) — нохчийн къомо буьйцуш болу мотт бу. Нохчийн мотт Кавказан меттанаш юкъе богlуш бу, дуьнен тlехь тахан 2 миллион кхочуш адмаш буьйцуш бу.

Нохчийчоьнан коьрта мотт бу, иштта Суьлий маьхкахь литуратурный меттанашех цхьаъ бу. ГIалгIайчохь, Гуьржийчохь буьйцуш бу. Дуккха lилмахоша, меттанаш таллархоша дуьнен тlехь уггаре шира мотт бу аьлла билгалла баьккхина бу. Нохчийн, Европан, азийн lилмахой шай дийцарехь чlагl деш бу, Нохчийн мотт Нохь (а.с.в.) пайхамара бийцина мотт хилар. Нохчийн мотт шен чохь цlен 45 яздаран йоза долуш бу. Хьалха заман чохь Нохчийн мотт шен яздаран йоза долуш хилла мотт бу. Нохчийн маттахь хlора кlирнахь ара хецуш ду "Даймохк" олуш газета Нохчийчохь, Хасуй-Аьвлан кlоштехь (Дагистанехь) "Нийсо" олуш газет ду. Нохчийн маттахь Маршо Радио ю, кхиъ Телегарш ю.Нохчийн мотт баьржина бу - Нохчийчохь, Гlалгlайчохь, Суьлийчохь, Гуржеха, Туркойчохь, Йорданехь, Рассиехь.

Тахан лера Нохчийн Аьлпанаш ду кириллицан тlехь лелош, шен чохь 45 йоза долаш.Кхин дlа долу кириллицан (ё, э, ы, щ) аьлпанаш лелош дац Нохчийн мотт чохь.

Дакхий аьлпанаш
A Аь Б В Г Гl Д Е З Ж И Й К Кl Кх Къ Л Р М Н О Оь П Пl С Ш Т Тl У Уь Ф Хl X Ц Цl Ч Чl Я Яь Ю Юь Ъ Ь l
Жимий аьлпанаш
a аь б в г гl д е з ж и й к кl кх къ л р м н о оь п пl c ш т тl y ф хl x хь ц цl ч чl я яь ю юь ъ ь I
Хьажа ишта. Нохчийн меттан нийсаяздаран дошам. Нохчийн элапаш

Нохчийн меттан нийсаяздаран дошам[нисъе | нисъе чухулара]

Тlедожаран
(саттам)
Хlинцалера
Хиндерг
атта
Хиндерг
хало
Хlинц
хилларг
Хьалхо
динарг
Дlаяхан хан
хиланза
Дlаяхан хан
гинарг
Хьалхо
хилларг
ала олу олур олур ду эли аьлла олура элира аьллиэра
аха оху охур охур ду эхи аьхна охура эхира аьхниэра
лаха лоху лохур лохур ду лехи лехна лохура лехира лехниэра
мала молу молур молур ду мели мелла молура мелира меллиэра
таса тосу тосур тосур ду теси тесна тосура тесира тесниэра
диэша доьшу доьшур доьшур ду дийши диэшна доьшура дийшира диэшниэра
диеха доьху доьхур доьхур ду дийхи диэхна доьхура дийхира диэхниэра
иэца оьцу оьцур оьцур ду ийци иэцна оьцура ийцира иэцниэра
хьиэкъа хьоькъу хьоькъур хьоькъур ду хьийкъи хьиэкъна хьоькъура хьийкъира хьиэкъниэра
дига дуьгу дуьгур дуьгур ду диги динга дуьгура дигира дигниэра
дижа дуьжу дуьжур дуьжур ду дижи дижна дуьжура дижира дижниэра
дийца дуьйцу дуьйцур дуьйцур ду дийци дийцина дуьцура дийцири дийциниэра
тилла туьллу туьллур туьллур ду тилли тиллина туьллура тиллира тиллиниэра
дуогIа дугIу дугIур дугIур ду дуьйгIи доьгIна дугIура дуьгIира доьгIниэра
туоха туху тухур тухур ду туьйхи тоьхна тухура туьйхира тоьхниэра
кхолла кхуллу кхуллур кхуллур ду кхоьлли кхоьллина кхуллура кхоьллира кхоьлланиэра
дохка духку духкур духкур ду доьхки доьхкина духкура доьхкира доьхканиэра
дуза дузу дузур дузур ду дуьзи дуьзина дузура дуьзира дуьзниэра
дуста дусту дустур дустур ду дуьсти дуьстина дустура дуьстира дуьстиниэра
дула дул дулур дулур ду дуьйли дуьйлина дуьйлура дуьйлира дуьйлиниэра
дуса дусу дусур дусур ду дуьйси дуьйсина дуьйсура дуьйсира дуьйсиниэра
нийса аларца дош гайтар:
Ша.терхь Дукх.терхь
I тоба. ву ду
II тоба. йу ду
III тоба. ду ду
IV тоба. йу йу
V тоба. бу бу
VI тоба. бу ду
I Товжар II Товжар
Ша.терхь Дукх.терхь Ша.терхь Дукх.терхь
Цlаран. бедар бедар-ш бода бода-ш
Кхуллуш. бедар-ан бедар-ийн бода-н-ан бода-нийн
Дийриг. бедар-о бедар-ш-а бода-н-о бода-ш-а
Луш. бедар-на бедар-ш-на бода-н-на бода-ш-на
Кхуллуш. бедар-ца бедар-ш-ца бода-н-ца бода-ш-ца
Хlуман. бедар-ах бедар-ш-ех бода-н-ах бода-н-ех
Тердар. бедар-ал бедар-ел бода-н-ал бода-н-ел
Хийцалуш. бедар-е бедар-шка бода-н-е бода-ш-ка
III Товжар IV Товжар
Ша.терхь Дукх.терхь Ша.терхь Дукх.терхь
Цlаран. гIайба гIайбе-ш ахархо ахархо-й
Кхуллуш. гIайб-ин гIайб-ийн ахархо-чу-н ахархо-йн
Дийриг. гIайб-о гIайб-ша ахархо-ч-о ахархо-ш-а
Луш. гIайб-ина гIайб-е-ш-на ахархо-чун-на ахархо-ш-на
Кхуллуш. гIайб-и-ца гIайб-е-ш-ца ахархо-чуьн-ца ахархо-ш-ца
Хlуман. гIайб-ах гIайб-е-х ахархо-чу-х ахархо-й-х
Тердар. гIайб-ал гIайб-е-л ахархо-чу-л ахархо-й-л
Хийцалуш. гIайб-е гIайб-е-ш-ка ахархо-чуьн-га ахархо-ш-ка

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

Дагардар
Цlаран. цхьаъ шиъ кхоъ пхиъ
Кхуллуш. цхьаннан шиннан кхааннан пхеаннан
Дийриг. цхьамма шимма кхаамма пхеамма
Луш. цхьанна шинна кхаанна пхеанна
Кхуллуш. цхьаьнца шинца кхаанца пхеанца
Хlуман. цхьаннах шиннах кхааннах пхеаннах
Тердар. цхьаннал шиннал кхааннал пхеаннал
Хийцалуш. цхьанга шинга кхаанга пхеанга

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

итт: ткъа: бIе: эзар:
Цlаран. итт ткъа бIе эзар
Кхуллуш. иттаннан ткъаннан бIеннан эзарнан
Дийриг. иттамма ткъамма бIемма эзарно
Луш. иттанна ткъанна бIенна эзарна
Кхуллуш. иттанца ткъанца бIенца эзарнаца
Хlуман. иттаннах ткъаннах бIеннах эзарнах
Тердар. иттаннал ткъаннал бIеннал эзарнал
Хийцалуш. иттанга ткъанга бIенга эзаранга

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

ши говр: диъ бер:
Цlаран. ши говр диъ бер
Кхуллуш. ши говран диъ беран
Дийриг. ши говро диъ беро
Луш. ши говрана диъ берана
Кхуллуш. ши говраца диъ бераца
Хlуман. ши говрах диъ берах
Тердар. ши говрал диъ берал
Хийцалуш. ши говре диъ бере

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

лгIа // -алгIа:
цхьалгIа цхьайгталгIа
шолгIа шитталгIа
кхоалгIа кхоитталгIа
доьалгIа деитталгIа
пхоьалгIа пхийтталгIа
йолхалгIa ялхийтталгIа
ворхIалгIа вуърхIийтталгIа
борхIалгIа берхIийтталгIа
уьссалгIа ткъесналгIа
уьтталгIа ткъолгIа

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

Ша.терхь Дукх.терхь
Цlаран. пхоьалгIаниг пхоьалгIанаш
Кхуллуш. пхоьалгIачун пхоьалгIачийн
Дийриг. пхоьалгIачо пхоьалгIачуша
Луш. пхоьалгIачунна пхоьалгIачушна
Кхуллуш. пхоьалгIачуьнца пхоьалгIачушца
Хlуман. пхоьалгIачух пхоьалгIачех
Тердар. пхоьалгIачух пхоьалгIачел
Хийцалуш. пхоьалгIачуьнга пхоьалгIачушка

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

Ша.терхь
Цlаран. со хьо и//иза
Кхуллуш. сан хьан цуьнан
Дийриг. ас ахь цо
Луш. суна хьуна цунна
Кхуллуш. соьца хьоца цуьнна
Хlуман. сох хьох цунах
Тердар. сол хьол цул
Хийцалуш. соьга хьоьга цуьнга
Дукх.терхь
Цlаран. вай тхо шу уьш//уьзаш
Кхуллуш. вайн тхан шун церан
Дийриг. вай оха аша цара
Луш. вайна тхуна шуна царна
Кхуллуш. вайца тхоьца шуьца цаьрца
Хlуман. вайх тхох шух царах
Тердар. вайл тхол шул царал
Хийцалуш. вайга тхоьга шуьга цаьрга

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

Т1етовжуш хатарна ц1ерметтадош
Цlаран. мила хIун маса
Кхуллуш. хьенан стенан масаннан
Дийриг. хьа сте масамма
Луш. хьанна стенна масанна
Кхуллуш. хьаьнца стенца масанца
Хlуман. хьанах стенах масаннах
Тердар. хьанал стенал масаннал
Хийцалуш. хьанга стенга масанга

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

Ша.терхь Дукх.терхь
Цlаран. хIара хIорш
Кхуллуш. хIокхуьнан // кхуьнан хIокхеран // кхеран
Дийриг. хIокхо // кхо хIокхар // кхара
Луш. хIокхунна // кхунна хIокхарна // кхарна
Кхуллуш. хIокхуьнца // кхуьнца хIокхаьрца // кхаьрца
Хlуман. хIокхунах // кхунах хIокхарах // кхарах
Тердар. хIокхул // кхул хIокхарал // кхарал
Хийцалуш. хIокхуьнга // кхуьнга хIокхаьрга // кхаьрга

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

Ша.терхь
Цlаран. со-суо хьо-хьуо и(иза)-ша
Кхуллуш. сан-сайн хьан-хьайн цуьнан-шен
Дийриг. аса-айса хьуна-хьайна цо-ша
Луш. суна-сайна ахьа-айхьа цунна-шена
Кхуллуш. соьца-сайца хоьца-хьаца цуьнца-шеца
Хlуман. сох-сайх хьох-хьайх цунах-шех
Тердар. сол-сайл хьол-хьайл цул-шел
Хийцалуш. соьга-сайга хьоьга-хьайга цуьнга-шега
Дукх.терхь
Цlаран. вай-ваьш тхо-тхаьш шу-шаьш уьш-шаьш
Кхуллуш. вайн-вешан тхан-тхайн шун-шайн церан-шайн
Дийриг. вай-ваьш оха-тхаьш аша-шаьш цара-шаьш
Луш. вайна-ваьшна тхуна-тхаьшна шуна-шайна царна-шайна
Кхуллуш. вайца-ваьшца тхоьца-тхайца шуьца-шайца цаьрца-шайца
Хlуман. вайх-ваьшха тхох-тхайх шух-шайх царах-шайх
Тердар. вайл-ваьшла тхол-тхайл шул-шайл царал-шайл
Хийцалуш. вайга-ваьшка тхоьга-тхайга шуьга-шайга цаьрга-шайга

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

Чохь садолу хlуманаш
I тайп. мужского рода II тайп. женского рода
Ша.терхь. в-ахана й-ахана
в-ух-в-ирзина й-ух-й-ирзина
Дукх.терхь. б-ахана б-ахана
б-ух-б-ирзина б-ух-б-ирзина
Далор долучух хийцамца
III тайп. lалам а хlумнаш IV тайп. lалам а хlумнаш
Ша.терхь. цо говр йуьгу цо тIулг б-ахьа
Дукх.терхь. цо говраш й-уьгу цо тIулгаш д-ахьа

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

Dolśderg Hinderg atta Hinderg hala H̗inc hillarg Hillarg Dolşderg h́alha hillarg
хаза — 'услышь' хеза хезар хезар ду хези хезна хэзниэра
Iайта — 'позволь оставаться, сидеть' Iойту Iойтур Iойтур ду Iайти Iайтина Iайтаниэра
ловза — 'играй' ловзу ловзур ловзур ду левзи левзина левзиниэра
гуо — 'увидь' гуо гур гур ду ги гина гиниэра
зе — 'испытай' зоь зоьр зоьр ду зи зийна зийниэра

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

Ch́alǵ hat́ derg Masseh hat́ derg Guş dolu yuq́ara çulacamca derg
лалла — 'угони (одного)' лелла — 'гоняй (одного)' аха — 'паши'
лаца — 'поймай', 'схвати' лиэца — 'схватывай' ата — 'кроши'
лара — 'сочти' лиера — 'считай' даха — 'живи'
хада — 'порвись' хиэда — 'рвись' qin — и др.
лахка — 'угони (многих)' лехка — 'гоняй (многих)'
такха — 'поползи' тиекха — 'ползай'
харца — 'переверни' хиерца — 'перевертывай'
хатта — 'приласкай' хьеста — 'ласкай'
хахка — 'поскачи' хехка — 'скачи'
къахка — 'испугайся' къехка — 'пугайся'
хьарча — 'обвейся' хьерча — 'обвивайся'
хьакха — 'протри', 'смажь' хьиекха — 'протирай', 'мажь'
хьажа — 'посмотри' хьиежа — 'посматривай'
татта — 'толкни' тиэтта — 'толкай'
лаха — 'ищи' лиэха — 'разыскивай'
хьаха — 'помажь' хьиеха — 'мажь'
хьаста — 'приласкай' хьеста — 'ласкай'

Кхин дlа[нисъе | нисъе чухулара]

Cxhalin terah́ Duqqhalin terah́
Цlаран. леста гIа кхоьхьург кхоьхьурш
Кхуллуш. лестачу гIан кхоьхьучун кхоьхьучийн
Дийриг. лестачу гIано кхоьхьучо кхоьхьучуша
Луш. лестачу гIанна кхоьхьучунна кхоьхьучушна
Кхуллуш. лестачу гIаца кхоьхьучуьнца кхоьхьучушца
Хlуман. лестачу гIах кхоьхьучух кхоьхьучех
Тердар. лестачу гIанал кхоьхьучул кхоьхьучел
Хийцалуш. лестачу гIане кхоьхьучуьнга кхоьхьучушка
Dozuş hilar Dozuş cahilar
Şa terah́ Duqqa terah́
Цlаран. лестин гIа кхеьхьнарг кхаьхьнарш
Кхуллуш. лестинчу гIан кхехьначун кхехьначийн
Дийриг. лестинчу гIано кхехьначо кхехьначаша
Луш. лестинчу гIана кхехьначунна кхехьначашна
Кхуллуш. лестинчу гIаца кхехьначуьнца кхехьначашца
Хlуман. лестинчу гIах кхехьначух кхехьначех
Тердар. лестинчу гIанал кхехьначул кхехьначийл
Хийцалуш. лестинчу гIане кхехьначуьнга кхехьначашка

Дожараш[нисъе | нисъе чухулара]

Нохчийн элапаш
А Аь Б В Г ГІ
Д Е Ё Ж З И
Й К Кх Къ КІ Л
М Н О Оь П ПІ
Р С Т ТІ У Уь
Ф Х Хь ХІ Ц ЦІ
Ч ЧІ Ш Щ ъ ь
Э Ю Юь Я Яь І


нохчийн цӀе Оьрсийн цIе Ингалсан цIе Кеп 1 Кеп 2
ЦIерниг дожар Именительный падеж Nominative case Со ХIун
Доланиг дожар Родительный падеж Genitive case Сан Стенан
Лург дожар Дательный падеж Dative case Суна Стенна
Дийриг дожар Эргативный падеж Ergative case Ас Стен
Коьчалниг дожар Творительный падеж Instrumental case Соьца Стенца
Хlуманийн дожар Вещественный падеж Substantive case Сох Стенах
Дустург дожар Сравнительный падеж Comparitive case Сол Стенал
Меттигера дожар Местный падеж Locative case Соьга Стенга

Нохчийн меттан шатайпанара аьзнашший, элпашший[нисъе | нисъе чухулара]

ДIаеша. TIepa схьаязде цкъа хьалха мукъазчу шалхачу элпаца дIадолалуш долу дешнаш, тIаккха мукъачу шалхачу элпаца дIадолалуш дерш.

ЮьхькIам, пIелг, къолам, яьсса, хьоза, чIара, аьхка, цIазам, xIoa, уьйриг, гIала, тIоьрмиг, оьпа, кIора.

Барта дийца, нагахь санна шаьш яздина дешнаш алфавитан рогIехь яздинехь, уьш муха нислур дара.

Муьлхачу шалхачу элпаша ши аз билгалдо?[нисъе | нисъе чухулара]

Нохчийн меттан ша-тайпанара аьзнаш ду. Уьш йозанехь шалхачу элпашца билгалдо: аь, гI, кх, къ, кI, оь, пI, тI, уь, xI, цI, чI. Юь, яь элпаша ши аз билгалдо: юь – йуь, яь – йаь.

Дерриге а нохчийн маттахь шалха элп пхийтта ду: пхиъ мукъа элп (аь, оь, уь, юь, яь) итт мукъаза элп (гI, кх, къ, кI, пI, тI, хь, xI, цI, чI).

Деха а, доца а мукъа аьзнаш[нисъе | нисъе чухулара]

Дукхахьолахь дешан муьлхачу дешдекъехь хуьлу деха мукъа аз?

Цкъа хьалха дешан хьалхарчу декъера мукъаниг деха а олуш, тIаккха доца а олуш, дIадеша дешнаш. Дийца, и дешдакъа тайп-тайпана аьлча, дешан маьIна хийцалой. Адам, бажа, вета, гура, гIала, гIopa, духар, мара, муха, неца, са, уче, хьуна, шера.

Нохчийн йозанехь а, о, у (ю), э (е) аьзнийн деха хилар билгал ца доккху. Церан деха я доца хилар маьIница къаьста.

И, уь, (юь) деха хезаш хилахь, царна тIехьа и яздо: Дийнахь, туьйра, юьйш.

Доккхачу элпаца язйо: 1) долахь цIерш: Тоита, Хьава, Зайнап, Айза, Анзор, Хеда, Зарган, Марем, Ахьмад, Мохьмад, Алма-Ата, Терк, Орга, Казбек;

2) бехкаман цIерш: зорбан, канийган, кхолламан, хIума кхуллучу меттиган цIерш; зорбанаш: «Пачхьалкх», «Теркайист», «Даймохк», яззамаш: «Кхолламан сизаш», «Зеламха», «Маца девза доттагIалла», зорба «СтелаIад», м а с а л а; 1. Зарганий, Маремий, Луизассий кест-кеста доьшу «Даймохк» зорба, «Теркайист», «Республика» цIерш йолу зорбанаш а, «СтелаIад» зорба а. 2. Яхас йийшира «Зеламха» а, «Маца девза доттагIалла» а цIерш болу яззамаш. 3. Турпалхоша: Нурадилов Ханпашас а, Висаитов Мовлада а, Дачиев Хансолтас а, Идрисов Абу-Хьаьжас а, Магамедмирзоев Хаважис а, Бейбулатов Ирбайхана а Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIамехь шайгара Iаламат даккхий хьуьнарш а, майралла а, турпалалла а гайтира. 4. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Кхолламехь (ООН-ехь) дийцаре дан юкъадаьхна дуккха а мехала гIуллакхаш дара. 5. ГIараваьллачу даштухучу Нурадилов Ханпашина цо тIамехь гайтинчу хьуьнаршна а, майраллина а, турпалаллина а елира ЦIечу Седанан совгIат а, турпалхочун Дашо седа а белира, цунна Турпалхочун сийлаллин цIе а елира.

3) предложенин хьалхара дош: Мархех халла чекхъюьйлучу маьлхан зIаьнарша таьIно къегадора киса санна кIайн долу башлаьмнийн кортош. (М.С.)

4) тIадаман а, хаттаран а, айдаран хьаьркашна а, могIанийн чаккхенгахь дукхатIадамашна а тIехьа йолочу могIанийн хьалхара дош. Мел хаза ю бIаьстенан Iуьйре! Хьалххе Iуьйранна хуьлуш болчу дегIана аьхначу, могашаллина пайдечу мохан керла, шийла хIуо дара, дегI дайдеш хаалуш. Юьрта йистехула охьадоьдучу чехкачу хин гIовгIа яра хезаш. Керташкарчу бошмашкахь екачу алкханчийн шакарш а яра хезаш… Сийначу баца юкъахь хаза гора цIечу дарин а, баьццарчу хуьтан а, чилланан а басахь зезагаш.

5) нагахь хаттаран я айдаран хьаьркаца ма-дарра къамел чекхдолуш хилахь, куьгдена дош жимачу элпаца доладо, хIунда аьлча и ерриге а предложени, и чолхе могIанаш, шеца куьгденан дешнаш доцуш, кхочушхилла чекхъяьлла цахиларна, масала: «Ткъа бIаьрхиш хIунда ду, Аминат?» – гIийла велакъежира Ханпаша. «Турпал Масхадов, тIаьххьара Ханпаша маца вайра хьуна?» – хаьттира Турпалхочо подполковника Висаитов Мовлада. «Висита, гIуо вай!» – шавуьгург мохь туьйхира сирла-боьмаша месаш йолчу йоIа.

6) пачхьалкхийн урхаллийн хьукматийн цIерш, м а с а л а: Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Юкъаралла, Нохчийн Пачхьалкхан Баьчийн Чоь, Нохчийн Пачхьалкхан Дешаран куьйгал до чоьнаш, Нохчийн Пачхьалкхан Халкъан Гулам.

7) совгIатийн цIерш доккхачу элпаца язйо, ткъа цу цIершкахь хуьлуш долу совгIат, дарж боху дешнаш кегийчу элпашца яздо, масала: Къинхьегаман ЦIечу Байракхан совгIат, ЦIечу Седанан совгIат, Даймехкан тIеман хьалхарчу даржан совгIат, «Сий» цIе йолу совгIат;

8) сийлахь-доккхачу историйн гIулаккха цIеран хьалхара ши дош доккхачу элпаца яздо, масала: Сийлахь-боккха Даймехкан тIом;

9) пачхьалкхан лакхарчу урхали меженан цIершкахь, цхьана элпах лаьттачу чолхе-дацдинчу дешнашкахь дерриге а элпаш даккхий яздо, царна юккъе тIадамаш а ца дохку, масала: ООН, ООН-нан Коьрта хьадалча, амма: кIоштан, кIоштанан халкъан дешаран дакъа. Уьш кегийчу элпашца яздо.

Юххедиллар[нисъе | нисъе чухулара]

Юххедиллар къастаман ша-тайпа форма ю. Иза цІердашах кхолладелла. Юххедилларо гойту адамийн говзалла, тайпа, корматалла, гергарло, къам. Кхетамза (адамех лаьцна долу дешнаш доцуш) долчу дешнийн долахь йолу цІе гайта тарло 1. Масала: йоІ-Іилманча, кІант-бено, лор Малика, хи Соьлжа. Сайн Даймохк – турпал-нана безамца хестош, иллеш дохур ду аса.

Юххедиллар ша билгалдечу дашна хьалха а, тІехьа а лаьтташ хила тарло. Масала: Шела-гІала (дуста: гІала Шела). Зорба «Даймохк», Муса-хьехархо. Юххедиллар зорбаийн, исбаьхьа кхоллам кхин. дІ. кхин цІерш елахь, уьш даккхийчу элпашца яздо, кавычкаш юккъе а оьцу. Масала: зорба «Орга», зорба «Васт», яззам «Лаьмнашкахь ткъес». Юххедиллар долаххьий, юкъарий хІуманийн цІерах лаьтташ делахь (адам доцчу кхечу хІуманийн цІерш) долахь долу дош юххедиллар лору. Масала: Толстой-Юрт, зорба «СтелаІад». Юкъара цІе юххедиллар лору, нагахь санна цуьнца адамийн цІе (доьзалцIе) елахь. Масала: кІант Рустам, нус Элина, марда Муса, марнана Іайнаъ. Юххедилларехь долахь цІе хьалхара елахь, царна юккъе юьллу: Казань-гІала, Терк-хи (дуста: хи Терк, гІала Казань), Назрань-гІала. Юххедилларехь ший а дош юкъара делахь, царна юккъе дефис юьллу: йоІ-хьехархо, нийсархой-мехкарий, кІант-белхало, седарчий-дуьненаш, зударий-къин-хьегамхой. БІаьргаш-седарчий цкъа дІадовш, юха серладовлуш ловза дуьйлало.

Дешнийн цхьаьнакхетарш[нисъе | нисъе чухулара]

Дешнийн цхьаьнакхетаршца дийцарехь хІоттадо: Іаьнан мур, берийн ловзарш, лайн мижаргаш, шера ша, ГІура-Дада, шийла мох, гІорийна хиш, кІайн ло, чехка салазаш.

Билгалдаьхначу цІердешнашца даладе юххедилларш, къовларшна юккъехь долу маьІна долуш. Оьшуш йолу хьаьркаш хІиттайо. Тхан доьшучехь дешархочо (къам) дика йийшира дагахь яздархочуьнан (доьзалцIе) йозан кхоллам (цІе.) Бераша-дешархоша даима а доьшу зорбан (цІе), кхин (цІе).

Ялае шайн дагара хьалхарчу могIрехь хІокху юххедилларшца: нах-турпалхой, хи Соьлжа, зуда-ламанхо, да Элмарза.

Дийца, хІунда ца лору вай юххедилларш хІара цхьаьналела цІердешнаш: кад-Іайг, тай-маха, текх-цаца, да-нана, де-буьйса (дуста: кад а, Іайг а, тай а, маха а…).

Хьажа. кхин[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]

ДIадеша. Дийца, муьлха аьзнаш билгалдо дешнийн юьххьерчу элпаша.[нисъе | нисъе чухулара]

ахка — аьхка — аьхкенан
оза — оьзда — оьздангалла
урс — уьрсо — уьстагI
юрт — юьртан — юьртара
ялта — яьлла — яьшка

XIoкxy йозан юкъара масалш даладе дешан чаккхенга н яздаран бакъонна. TIepa схьаязде дийцаран шолгIа дакъа. Мукъачу шалхачу элпашна кIел сиз хьакха.

Мукъа шалха элпаш аь, оь, уь, яь, юь дашна юьххьехь а, юккъехь а долуш, кхоккха дош дIаязде. Дийца, муьлхачу шалхачу элпаша шишша аз билгалдо а, уьш муьлхарнаш ду а.

ДIадеша шишша дош. Дийца, муьлхачу озо хуьйцу дешан маьIна.

Га – гIа, ка – кха, ка – къа, ка – кIа, тай – тIай, хаа – хаьа, хотта – хIотта, це – цIе, чара – чIара.

Цкъа цхьаллин терахьехь, тIаккха дукхаллин терахьехь цIерниг а, доланиг а дожаршкахь дIаязде цIердешнаш пхьагал, Iуьйре, канига, хьехархо.

Кеп:

ЦI. Дечиг — Ворда — Ваша — Дешархо
Дл. Дечиган — Ворданан — Вешин — Дешархочун
ЦI. Дечигаш — Ворданаш — Вежарий — Дешархой
Дл. Дечигийн — Ворданийн — Вежарийн — Дешархойн

ХIокху лахарчу доланиг дожаран цхьаллин а, дукхаллин а терахьашкарчу цIердешнийн чаккхенашца доггIу цIердешнаш даладе.

Дл. — ан, — нан, — ин, — чун.
Дл. — нийн, — ийн, — йн.
Кеп; дл. — коран, — гуьйренан, — бамбин, — нохчочун
Дл. —корийн, — гуьйренийн, — бамбийн, — нохчийн.

Нохчийн меттан нийсаяздаран дошам

Дешхьалхе
ХIара нийсаяздаран декъехь ненан меттан хазна алсам юкъалоцуш болу дуьххьарлера мехала болх лара мегар ду, хIунда аьлча вайн маттахь кхул хьалха хилларш кегий орфографически словараш яра. Кху нийсаяздаран словара юкъа ялийна исбаьхьаллин литературехь, публицистикехь, халкъан барта кхоллараллехь, юкъараллин дахарехь шуьйра пайдаоьцуш йолу лексика (ненан меттан керла а, оьрсийн маттера вайн матте тIеэцна а долу литературни меттан дешнаш). Дошам вайн маттахь дошам бу. Оьрсийн маттера вайн матте тIеэцначу билгалдешнийн суффиксаш ларъяр-хийцар а, нохчийн меттан доланиг дожар хIоттор а церан маьIнийн башхаллашка хьаьжжина хила деза, церан маьIнаш а ца дохош, масала: 1) грамматически классаш, грамматически талларш, 2) грамматикан дакъош, 3) районни комитет (райком), 4) районан бахам, мохк, латта, 5) орфографически таллар, 8) орфографин дакъош а, принципаш а, 9) морфологически таллар, 10) морфологин дакъош, 11) литературни мотт, 12) литературан декхарш, 13) Иштта маьIница нийса хила деза дешан схьа- яьлла форма ялор а, масала: юьртара хьехархо (сельский учитель), белхалойн класс (рабочий класс), совхозан белхало (рабочий совхоза), центральни а, республикански а, областной а, районни а газеташ (центральные, республиканские, областные и районные газеты), республикан бахам, исторически кхиар (ткъа историн кхиар аьлча, кхин маьIна

ду).

Дошам тIехь дешнийн доланиг дожар кIезиг гайтина, хIунда аьлча хIинццалц схьа

вайнехан меттанийн орфографически словараш тIехь шина а терахьан цIерниг, цхьаллин терахьан дийриг бен, кхидолу дожарш ца далийна. Кху тIехь гойтуш ерг меттан дешнийн хазна (лексика) ю, нийсаяздарна некъ луш. дахарехь цу меттан хазнех хIорамма а пайдаоьцу, шен белхан а, гIуллакхан а хьашташка а, церан башхаллашка а хьаьжжина. Билгалъечу ойланашка а, маьIнашка а, предложенехь дешнийн уьйре а хьаьжжина хир ю церан форманаш а. Цундела словара тIехь дешнийн дерриге дожарш ца гойту. Мотт адамийн дахаран а, юкъараллин а, ойлаяран а, кхетаман а, хьекъалан а, Iилманан а, культуран а, искусствон а уггаре а сийлахь-йоккха хазна ю. Цундела меттан дешнаш, гулдина дIахIиттийна, шегахь лардеш йолу словарь йоккха хазна ю. И хазна кIорггера дика Iамо а, сий деш ларъян а еза. ХIора дийнахь словарах пайдаэцаро а, саццаза меттан сийлахь-йоккха хазна (дешнаш) Iаморо а боккха аьтто бо бартан а, йозанан а къамел кхио а, маттана шарвала а, меттан а, хьекъалан а хазна кIорггера дика йовза а. Иза хаа а, мало йоцуш къахьега а деза. Вайн республикехь лексикографин болх тIаьхь-тIаьхьа алсамболуш, толуш, кхуьуш бу. Цунна тоьшалла до керл-керла арахоьцучу тайп-тайпанчу словараша.

Вайн меттан дешнийн хазна гулъеш, словараш язъеш, дика гIуллакх дина Iилманан

белхахоша: А. Г. Мациевс, Хь. Г. Гугиевс, И. Ю. Алироевс, А. Т. Карасаевс, кхечара а. Цу балхана хераваьлла со а ца Iийна. Халкъана юкъахь эрна олуш ца хилла халкъан хьекъале башха кица: «Хьанал, беркате къинхьегам адаман шолгIа нана ю». Нанас бераш кхаба а кхобу, кхетош кхиа а до, ткъа хьаналчу, беркатечу къинхьегамо адамаш кхаба а кхобу, ирсе а до, кхетош кхиа а до, царна дахар дика а довзуьйту. Сийлахь-воккхачу пролетарски яздархочо А. М. Горькийс дуккха а шераш хьалха, хьаналчу къинхьегаман мехалла а, маьIна а билгалдеш, кху кепара яздина: «Адамийн уггаре а йоккха хазна ю къахьега хаар». Воккхачу яздархочун цу хьекъалечу дешнаша йовзуьйту адамийн дахаран ца хилча ца торуш йолу хьекъале а, оьзда а Iалашо — къахьега хаар. Адамийн дахаран Iалашо хьекъале а, нийса а, оьзда а хила еза.

Дошам хIоттийна нийсаяздаран керлачу бакъонийн буха тIехь. Дошама юкъа ца

ялийна нийсаяздар карадерзорна новкъарло ян тарлуш йолу ца оьшу, совнаха форманаш, нийсаяздар шардан аьтто ца бен долу дешнаш. Лингвистически (грамматически) терминаш, къобалйина, магийна йолу керланаш, ялийна. Нийсаяздаран бакъонаш а, лингвистически терминологи а, словара тIера хала дешнаш довзийтаран материал а ненан мотт дика Iамо гIо деш хир ю. Дошама тIехь, маьIнаш билгал а дохуш, дицлуш лаьтта хала дешнаш довзийтина. Къаъсттина хала хеташ долчу дешнийн маьIнаш ненан маттахь довзийтарца цхьаьна, царах кхетар кхин а дика хилийтархьама, уьш оьрсийн матте а дерзийна, масала: 1) зарзар (ю) — хаза эшарш локху, боьмаша-сира бос болу олхазар (соловей); 2) ткъов (ю) — догIа а, ло а ийна йолу йочуна (дождь с мокрым снегом); 3) ткъарш (бу) — ткъов бахьанехь лаьттахь хIуттуш йолу, догIа а, ло а ийна кочалла (слякоть, распутица на земле), шаткъа (бу).

  • ЦIердешнашкахь классийн гайтамаш хуьлуш белахьара, классаш билгалъечохь вай

беккъа классийн гайтамаш билгалбохур бара: в, й, б, д. ЦIердешнийн классаш къестош, вай цаьрца классаш гойтуш а, къестош а долу хандешнаш олу, масала:

1) да ву — дай бу (1-ра класс)
2) йиша ю — йижарий бу (2-гIа класс)
3) говр ю — говраш ю (3-гIа класс)
4) кор ду — кораш ду (4-гIа класс)
5) бахам бу — бахамаш бу (5-гIа класс)
6) сту бу — стерчий ду (6-гIа класс).
  • Дошама тIехь вай билгалйохурш цIердешнийн и классаш ю. Иштта и бахьанаш долуш,

вай словара тIехь беккъа классийн гайтамаш ца луш, цIердешнийн классаш билгалъяьхна. Иза иштта хила а деза, хIунда аьлча коьртаниг, вайна оьшург словара тIехь цIердешнийн классаш билгалъяхар ду. ЦIердешнашкахь хуьлуш а боцу классийн гайтамаш бац вай билгалбаха безарш, церан бакъонца йолу грамматически классаш ю. Цу кеппара, цIердешнашкахь классийн гайтамаш бац, церан грамматически классаш ю. Классийн гайтамаш шайгахь болуш а, чIагIбелла бисна а, цIердешнаш сов кIезиг ду; масала: воI ву, йоI ю, вовхатар ву, йовхатар ю, ваша ву, йиша ю, юкъ ю, букъ бу, дукъ ду, юх ю, бух бу. дешнаш яздина, нийсаяздарехь дустар дало таро а, кхета аьтто а нисбеш. Масала: Маца? — кхушара (хенан куцдош), муьлхачу шарахь? — кху шарахь, цу шарахь, хIокху шарахь, оцу шарахь, дIадаханчу (стохкалерчу) шарахь. дешнийн цу цхьаьнакхетаршкахь кху, хIокху, цу, оцу, дIадаханчу (стохкалерчу) бохучу дешнех къастамаш хуьлу. Иштта орфографин семантически (маьIнин) принципан гIоьнца къасто дезаш хуьлу хIара дешнаш: мила? — дукхаваха (цIердош), мел ваха? — дукха ваха хьо (дукха—бараман куцдош, ваха — хандош, хьо — цIерметдош). Кхиссина, кхийсина цхьаъ ду, моьтту. Иза кху кепара талла йиш ю: левси (кховса — кховсу, кхевсина, кховсур ю (цхьаллин кеп)—левси кхийса—кхуьйсу, кхийсина, кхуьйсур ю (дукхазаллин кеп); гIорза кхосса—кхуссу, кхоьссина, кхуссур ю (цхьаллин кеп) — гIорзанаш кхисса — кхуьссу, кхиссина, кхуьссур ю (дукхазаллин кеп) — кхин маьIна ду. Сийналла сийна хилар, сийна бос хилар ду, ткъа соьналла (зелень) гIабуц (ораматаш) ю. Цу декъехь хасстоьмаш а лору (наьрсаш, хохаш, хорсамаш и дI. кх. а). Оьздалла оьзда хилар ду, ткъа оьздангалла оьздачу гIиллакх-амалх леррина йоккхуш йолу цIе ю; луралла чIир ю (мостагIалла), ткъа луьралла луьра хилар ду. Зийна теллина бохург ду, ткъа Зина йоьIан цIе ю. Тидам бича, и дешнаш а, церан маьIнаш а, яздар а вовшех къаьсташ ду. уьш вовшех къасто хаа деза. ХIора хандош, грамматически класс къастош, кху кепара ала йиш ю: стаге: вухаверза, зудчуьнга: юхаерза, бере: духадерза, старе, атте, уьстагIе: бухаберза. Цу массо дашна а юкъара маьIна далош, кху кепара ала а мега: юхавала, юхаяла, юхадала, юхабала, хIунда аьлча, юха боху дош (дешхьалхе) юх бохучу цIердашах хилла: юхавала, вухавала бохург кIегарвала бохург ду (иза цуьнан синоним ю). Цу кеппара, юха бохург вукху классашна а юкъара ду. Юкъа боху дешхьалхе я дештIаьхье юкъ бохучу цIердашах хилла: шаршу юкъа йилла. Цо иза юкъайиллина.

Цхьаллин а, дукхаллин а — шина а терахьан хандешнийн цхьаллин, дукхазаллин

кепаш нийса язъян хаийтархьама а, кхета атта хилийта а, словара тIехь гайтина кху кепара дешнаш: хьажа, хьожу, хьаьжна (цхьаъ цкъа) хьежа, хьоьжу, хьежна (цхьаъ дуккхазза а) хьовса, хьовсу, хьаьвсина (дуккха а берш цкъа) хьийса, хьуьйсу, хьийсина (дуккха а берш дуккхазза а) лалла, лоллу, лаьллина (цхьа говр цкъа) лелла, лоьллу, лиллина (цхьа говр дуккхазза а) лахка, лохку, лаьхкина (дуккха а говраш цкъа) лехка, лоьхку, лихкина (дуккха а говраш дуккхазза а). уьш вай кхузахь гайтина царах пайдаэца хаийта. уьш деа кепара хийцалуш долу хандешнаш ду. Церан тидам бича, уьш хийца а, ала а, нийса яздан а Iемар ду. уьш къаьсташ ду подлежащин дожар гойтучу деакепарчу хандешнех. дукхаллин терахь, дукхаллин кеп бохург цхьаъ дац. дуккха а цхьанатайпанара хIуманаш билгалйийриг дукхаллин терахь ду: говраш, эсий, книгаш. Цхьаллин кепан а, иштта дукхаллин кепан а хила тарло чаккхенашка хьаьжжина цхьаллин а, дукхаллин а терахь, масала: сайниг — сайнаш (цхьаллин кепан цхьаллин а, дукхаллин а терахь), тхайниг — тхайнаш, вайниг—вайнаш (дукхаллин кепан цхьаллин а, дукхаллин а терахь).

Чулацам[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

ISBN 5-7666-0192-1

Хьажа. кхин[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажораш[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажа. кхин[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]

Кавказан меттанаш
Абазойн | Абхазхойн | ГIалгIайн | ЖIайхойн | Нохчийн | Тадыгийн