Канберра

ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
ГIала
Канберра
инг. Canberra
Сурт
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
35°18′10″ къ. ш. 149°08′30″ м. д.HGЯO
Пачхьалкх АвстралиFlag of Australia.svg Австрали
Статус Коьрта-гIала
Мохк Австралин коьрта гӀалин мохк
Коьрта министр Кэтти Галлахер
Истори а, географи а
Йиллина 1913 шарахь
Майда 471,78 км²
ХӀордан сизал локхалла 597 м
Климатан тайпа Субтропикин муссонийн (Cfb)
Сахьтан аса UTC+10, аьхке UTC+11
Бахархой
Бахархой 431 380[1] стаг (2020, мах хадийна)
Луьсталла 842 стаг/км²
Агломераци 432 141 (2016)
Официалан мотт ингалсан
Идентификаторан терахьаш
Телефонан код 0251, 0252, 0261, 0262
Поштан индекс 2600–2617

act.gov.au (ингалс.)
Картин тӀехь
Канберра картан тӀехь
Канберра

Канбе́рра[2] (инг. Canberra, олу [ˈkænbᵊrə]йа [ˈkænbɛrə][3]) — Австралин коьрта шахьар, мехкан уггаре йаккхийчех чоьхьара гӀала. Канберрин бахархой гӀала-спутникца Куинбианаца цхьаьна хуьлу 432 141 стаг (2016)[4]. ГӀала Австралин коьрта гӀалин мехкан административан йукъ йу, цунна йукъа йогӀу кхин а жима йуьртабахаман зона а, къоман Намаджи парк. Канберрин 250 км къилбаседа-малхбалехьа лаьтта Сидней, ткъа 450 км къилба-малхбузехьа — Мельбурн.

1908 шарахь хӀинцалера Канберрин мохк хаьржира Австалин Бертан хин йолу коьрта шахьар йогӀа, иза компромисс йара коьрта шахьран статус къуьйсучу шин гӀалин, Сиднейн а, Мельбурнан а йукъахь. ГӀишлошйаран бух буьллуш уггаре дика дизайнан дуьненайукъара къовсам дӀабаьхьанчул тӀаьхьа, иза болийра 1913 шарахь, схьаийцира Чикагора архитекторийн Гриффин Уолтера Берлин а, Гриффин Мэрион Махонин а план. Канберрин дизайнан бух хилира гӀала-бешан концепци, цуьнца Ӏалашо йара Ӏаламан ораматийн шуьйра зонаш йахкар, иза бахьнехь австралихоша коьрта шахьран цӀе тиллира «bush capital» (Кеп:Trf). ГӀала йоккха хиларна а, кхиарна а Дуьненан хьалхара тӀамо а Йоккха депрессино а новкъарло йина йолушехь, Дуьненан шолгӀа тӀамал тӀаьхьа Канберра къегина гӀала хила йолайелира.

Австралин правительствон резиденци а йолуш, Канберра — Австралин парламент, Лакхара суд, дуккха а министраллаш, агенталлаш лаьтта меттиг йу. ГӀалахь кхин а йу пачхьалкхан маьӀна долу йукъараллин а, оьздангаллин а урхаллаш, масала Австралин къоман галерей а, Австралин къоман музей а. Федералан правительство доккха дакъа лоцу гӀалин валови сурсаташна, иза йу уггаре йоккхачехь Канберрера белхан меттигаш латториг.

Этимологи[нисйе бӀаьра | нисйе]

«Canberra» дош схьадолу нгабри олучу меттигера тайпанан диалектера, иза йукъадоьду нгуннавал олучу доьзалан тобанна, ма-дарра аьлча — «Kanbarra» дашах, иза гочдан мега нгуннавалийн ширачу маттара, «гуламан меттиг» санна[5]. И цӀе, гуш ду, лелайора корробори, йа австралин бухара бахархойн Ӏадатан гулам билгалбоккхуш, и гулам бора нгуннавал тайпин шеран заманан кхелха хан тӀекхаьчча, цигахь дуура Agrotis infusa тайпана полларчийн нӀаьний, церан кхалхаран некъ иштта чекхболура хӀора бӀаьста оцу кӀоштахула[5].

Географи[нисйе бӀаьра | нисйе]

Австралин коьрта гӀалин махкахь Канберра латтар. ГӀалин ворхӀ гуо билгалбаьккхина можачу басца: Къилбаседа Канберра, Къилба Канберра, Уоден-Велли, Белконнен, Уэстон-Крик, Таггеранонг, Гангалин.

Канберро дӀалоцу 814,2 км² майда[6], лаьтта Бриндабелла (инг. Brindabella Ranges) лаьмнашна гена йоццуш, Австралин малхбален бердйистан 150 км гергга. ГӀала лаьтта шунаш болчу аренашкахь 550 - 700 м лакхахь. Уггаре лекха меттиг — Маджура лам (инг. Mount Majura, 888 м)[7][8]. Кхечу лаьмнех билгалдовлу Тейлор лаьмнаш (инг. Mt Taylor), Эйнсли лаьмнаш (инг. Mt Ainslie), Магга-Магга лаьмнаш (инг. Mt Mugga Mugga), Блэк-Маунтин лаьмнаш (инг. Black Mountain). Канберрин гуобаьккхина хьаннаш йу, цигахь ийна меттигаш йу эвкалиптийн саваннаш, бай-аренаш, хьаннийн кӀошташ, уьшалаш, йекъа эвкалиптийн хьаннаш.

Портехула чекхдолу Молонгло эрк, иза цхьаьна агӀора къевлина чӀинг йоьттина, Канберрин йуккъехь лаьтта Берли-Гриффин Ӏам чура хин тӀегӀа цхьаьнаэшшара латторхьама[9]. Къилбаседа-малхбузен декъехь Молонгло кхета Маррамбиджи (инг. Murrumbidgee) эрках, иза охьадоьду къилбаседамалхбузен агӀора Керла Къилбан Уэльсера Ясс гӀалин агӀорхьа[10]. Австралин коьрта гӀалин мехкан дозанехь Оукс-Истейт эвлана гена доццуш Молонгло эрках кхета Куеанбеян эрк (инг. Queanbeyan River). Молонгло а, Маррамбиджи а эркех кхета масех шовда а, масала, Джеррабомберра (инг. Jerrabomberra Creek) а, Ярралумла (инг. Yarralumla Creek) а. Ши шовда, Джинниндерра (инг. Ginninderra) а, Таггеранонг (инг. Tuggeranong) а, дӀакъевлина чӀингашца, цара кхуллу Ӏаьмнаш Джинниндерра (инг. Ginninderra) а, Таггеранонг (инг. Tuggeranong)[11][12][13]. Берли-Гриффин Ӏам баккхале Канберрин мохк гуттаренна а хи тӀедолуш бара[14][15].


Климат[нисйе бӀаьра | нисйе]

Канберрин климат
Гайтам Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек.
Юьззина максимум, °C 41,4 42,2 37,5 32,6 24,5 20,1 19,7 24,0 28,6 32,7 38,9 39,2
Юккъера максимум, °C 28,0 27,1 24,5 20,0 15,6 12,2 11,3 13,0 16,2 19,4 22,7 26,1
Юккъера температура, °C 20,6 20,1 17,6 13,4 9,4 6,6 5,6 7,0 9,7 12,8 15,7 18,7
Юккъера минимум, °C 13,2 13,1 10,7 6,7 3,2 1,0 −0,1 1,0 3,2 6,1 8,7 11,3
Юьззина минимум, °C 1,3 3,0 −1,1 −3,7 −7,5 −8,5 −10 −8,5 −6,4 −3,3 −1,8 1,1
Йочанан норма, мм 59,3 56,1 50,8 46,0 44,7 41,1 41,3 46,6 52,3 62,7 64,2 52,5
Хьост: =Австралин метеорологин бюро

Истори[нисйе бӀаьра | нисйе]

Транспорт[нисйе бӀаьра | нисйе]

Канберрин автобус ACTION № 892 — Renault PR100-2 Ansair (MkII) корпусца
Канберрин йукъ Таггеранонгца йоьхку ладаме транспортан пхенийн Таггеранонг некъ лакхара гар
Дуьненайукъара аэропортан терминал
Канберрин цӀерпоштнекъан вокзал

Канберрехь дӀасалеларан коьрта гӀирс бу автомобиль[16]. Хьалха лелийна гӀалайилларан политико дика болх бина йолчу некъийн системина, иза къастало некъан чкъоьран лакхара дикаллица. Канберрин гуонаш вовшахтесна дикачу некъашца, леларан сихаллин доза тоьхна 80—100 км/сахьт[17][18]. Гуонийн дукхаха йолу кӀошташ йихкина тӀедогӀучу некъашца.

ГӀаланаш-вежарий[нисйе бӀаьра | нисйе]

Канберра гӀала-ваша йу лахарчу гӀаланийн:

Билгалдахарш[нисйе бӀаьра | нисйе]

  1. Regional population, 2019-20 (ингалс.). Australian Bureau of Statistics. Теллина 2021 шеран 10 октябрехь.
  2. БЭС, статья «Канберра». М.: «Большая Российская энциклопедия»
  3. Macquarie ABC Dictionary. — The Macquarie Library, 2003. — С. 144. — ISBN 1-876429-37-2.
  4. The population of the Australian Capital Territory.
  5. 1 2 Place Names. 1932–1982: National Library of Australia (1964, 13 май). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 27 мартехь. Теллина 2011 шеран 22 февралехь.
  6. Planning Data Statistics. ACT Planning & Land Authority (2009, 21 июль). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2008 шеран 2 августехь. Теллина 2010 шеран 13 майхь.
  7. Lady luck or lucky lady? (2002, 19 июль). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 3 мартехь.
  8. Canberra Nature Park: Mt Majura Nature Reserve. ACT Government Territory and Municipal Services (2004). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 26 мартехь. Теллина 2010 шеран 13 майхь.
  9. Sparke, 1988, pp. 131—132.
  10. Gibbney, 1988, inside cover.
  11. Sparke, 1988, pp. 181—182.
  12. Lake Ginninderra. ACT Government Territory and Municipal Services. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 28 июнехь. Теллина 2013 шеран 17 сентябрехь.
  13. Williams, 2006, p. 260.
  14. Sparke, 1988, pp. 4—7, 13-14.
  15. Scrivener Dam(бил-боцу.). — National Capital Authority(ингалс.). — С. 1—2. Архивированная копия. Теллина 2014 шеран 7 майхь.
  16. Canberra's transport system (PDF). Parliament of Australia. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 7 февралехь. Теллина 2010 шеран 23 апрелехь.
  17. Survey shows speeding at disputed camera site. Chief Minister's Department (2007, 17 июль). Теллина 2010 шеран 23 апрелехь.
  18. Speeding(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Australian Federal Police (2008, 20 май). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2009 шеран 12 ноябрехь. Теллина 2010 шеран 23 апрелехь.
  19. 1 2 Canberra's international relationships. Chief Minister's Department. Теллина 2019 шеран 13 майхь.

Литература[нисйе бӀаьра | нисйе]

  • The Australian Capital Territory, Canberra the National Capital: Fifty years of Development. — Australian Bureau of Statistics. Архивировано 4 июнехь 2011 года.
  • Lake Burley Griffin, Canberra: Policy Plan. — Canberra: National Capital Development Commission, 1988. — ISBN 0-642-13957-1.
  • The Penguin Australia Road Atlas. — Ringwood, Victoria: Penguin Books Australia, 2000. — ISBN 0-670-88980-6.
  • UBD Canberra. — North Ryde, New South Wales: Universal Publishers, 2007. — ISBN 0-7319-1882-7.
  • Alan Fitzgerald. Canberra in Two Centuries: A Pictorial History. — Torrens, Australian Capital Territory: Clareville Press, 1987. — ISBN 0-909278-02-4.
  • Jim Gibbney. Canberra 1913–1953. — Canberra: Australian Government Publishing Service, 1988. — ISBN 0-644-08060-4.
  • Lyall Gillespie. Canberra 1820–1913. — Canberra: Australian Government Publishing Service, 1991. — ISBN 0-644-08060-4.
  • Greg Growden. Jack Fingleton: The Man Who Stood Up To Bradman. — Crows Nest, New South Wales: Allen & Unwin, 2008. — ISBN 978-1-74175-548-0.
  • Eric Sparke. Canberra 1954–1980. — Canberra: Australian Government Publishing Service, 1988. — ISBN 0-644-08060-4.
  • Justine Vaisutis. Australia. — Footscray, Victoria: Lonely Planet, 2009. — ISBN 1-74179-160-X.
  • Lionel Wigmore. Canberra: History of Australia's National Capital. — Canberra: Dalton Publishing Company, 1971. — ISBN 0-909906-06-8.
  • Dudley Williams. The Biology of Temporary Waters(ингалс.). — Oxford: Oxford University Press, 2006. — ISBN 0-19-852811-6.

Хьажоргаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Кеп:Австралин коьрта гӀаланаш

Билгалдахарш[нисйе бӀаьра | нисйе]