Дарбане орам

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Дарбане орам
Panax trifolius - Dwarf Ginseng 2.jpg
Кхоъ гӀа долу дарбане орам (Panax trifolius),
кхуьу ораматан юкъара кеп
Ӏилманан классификаци
Дуьненаюкъара Ӏилманан цӀе

Panax L.

Дарбане орам (ций. 人參, 人参, : rénshēn, : жэньшэнь[1]; лат. Pánax[2]) («Дахаран орам») — дукха шерийн бецан орамат, Аралийнарш доьзалан тайпа. ЮкъайогӀу 12[3] Азехь а, Къилбаседа Америкехь кхуьу кеп.

Дика евза дарбанан орамат. Коьртаниг лелайо адаптоген санна а, юкъара тонус яран гӀирс санна а. Корейхь а, Цийхь а дарбане орам лелабо юургах тухуш а. Ламастийн цийн медицино чӀагӀдо, дарбане ораман препарато дахар а дахдо, къона а латтаво.

Яржар а, экологи а[нисъе | нисъе чухулара]

Тайпанан чӀогӀа екъна ареал ю, коьрта дакъа ду малхбален Азехь (Генара Малхбале, Ций, Тибет, Алтай), ткъа цхьа кеп (пхиъ гӀа долу дарбане орам) кхуьу Къилбаседа Америкин малхбузехь. Вьетнаман дарбане ораман ареал ю Вьетнаман Юккъера ломан кӀошт.

Ботаникан сурт[нисъе | нисъе чухулара]

ПхигӀадолу дарбане орам. Вудвилл Уильяман (инг. William Woodville) «Medical Botany» жайнара ботаникан сурт (1790—1794)
Дарбане ораман стом (Panax ginseng)

Орам дарбане ораман чӀукепара, урчакхкепара, геннаш долуш, бохалла 25 см кхаччалц, стоммалла 0,7—2,5 см, 2—5 даккхий геннашца (кӀезиг уьш доцуш), дохалла я спиралькепара хебна, экама, кагбалар нисса. Ораман «дегӀ» стомма, цилиндр санна ала мегар долуш, лакхахь дика гуш хӀозкепара стоммаллаш йолуш. Лакхарчу декъехь бу гатбелла, пурхнехьа хебна орам — «лаг». Орам боца, эгначу гӀодах бисина масех мо болуш, лакхахь бо «корта», иза бу шоръелла гӀодах йисинарг а, лакхара патар а (наггахь 2 я 3 патар). «Лаг» тӀиера наггахь дӀасабоьду цхьаъ я масех тӀекхиина орам. «Лаг» , «корта» а ца хила тарло. Орамийн бос тӀехулара а, хадийчи а можо-кӀай бу, керла каггийчи кӀай бу.

ПӀелгкепара чолхе еха гӀожмаш йолу дарбане ораман гӀаш тӀеттӀа доьду гӀодан боьххьехь, цуьнан локхалла 30—70 см ю.

Кегийра беда-баьццара зезагаш, геннара седарчий дагадохкуьйту, зазан цамзийн тӀехь гулдина четаре.

Зезаган формула: [4]

Дарбане ораман стом — юкъахь 2 чӀапа хӀу долу къегина-цӀиен лаг ду.

Ораман Ӏаткъаман хӀуманаш[нисъе | нисъе чухулара]

Дарбане орамца ду:

Дарбане ораман орамашкара пхи микроэлемент (цӀеста, эчиг, молибден, марганец, цинк) екъар Ӏаморо гайтина, вегетацин муьрехь уьш хаъал тӀекхетар.

Кхиор[нисъе | нисъе чухулара]

Висконсин штатехь дарбане орам лелор
ЦӀиен дарбане орам

Panax zingiberensis(цийн.), цийн Юньнань провинцехь кхуьуш болу, Дуьненаюкъара ЦӀиен жайнин чубаьккхина, кхин тайпанаш иштта Ӏалашдеш ду регионан тӀегӀанехь, хӀунда аьлча терго ца еш леладахь популяцин хӀу довр ду. Амма дарбане орам кхиабар шуьйра даьржина. Кхиош болу дарбане орамах «инсам» олу, иза корейхойн маттахь дарбане ораман цӀе ю. Корей — дуьххьара мохк бу, алссама дарбане орам кхио болабелла.

Дарбане орам буьйш лелабо Россехь (Приморьен мохк), Къилбаседа а, Къилба а Корейхь, Цийчохь, Японехь, Австралехь, АЦШхь, Канадехь, Вьетнамехь. Цийчохь билгалбаьлла 15 кепара дарбане орам. Дарбане орам кхиорехь коьрта меттигехь ю Къилба Корей, тӀаьхьа йогӀу Австрали а, АЦШ а.

Дарбане орамо чӀогӀа гӀелдо латта, цундела шозлагӀа иза бен мегар дац итт шо даьлчий бен. Иза ӀиндагӀа деза орамат ю, иза бахьнехь аренашна тӀехула рагӀуш до, цара 20-30 % мелхан зӀаьнарш бен чекх ца йовлуьйту. Ораматаш кхиайо диъ-ялх шарахь, нисса 6 шо даьлчи сапонинийн барам максимуме кхочу. Цул тӀаьхьа дарбане орам боькъу масех хьолац; йозаллин а, йоккхаллин а барамца, Ӏуьргаш хиларца а, ца хиларца а, серло чекхъяларца, кхин а кеп адамчух тера хиларца. Ламастаца къастайо дарбане ораман дикаллин йиъ тӀегӀа: «стигалниг» (инг. heaven), «лаьттаниг» (инг. earth), «диканиг» (инг. good), «хедийнарг» (инг. cut).

Оцу я кхечу тобане къастор хуьлу дуккха а параметрашца, масала, «стигалниг» орам 68 граммал кӀезиг хила йиш яц, Ӏуьргаш хила йиш яц, адамах тера хила беза, чекх серло йолуш хила беза, кхин дӀа а. Ораман мах чӀогӀа къаьсташ бу шен классе хьаьжжина: «стигалчун» гергара мел хуьлу, беза.

Цул тӀаьхьа орамаш буьлу, Ӏаьнарх боккхий, бакъабо. Цуо таро ло ораман пайден хӀуманаш дика кечъян. Орам байло шозза — диазза. Оцу кепара кечбина орамах олу цӀиен дарбане орам.

Вьетнаман Юккъера ломан кӀоштахь кхуьу дарбане орам Ngoc Linh (Нгок Линь), я Panax vietnamensis(ингалс.) Ha et Grushv. Вьетнаман Ӏилманчаша Генара малхбален Ӏилман центрера И. В. Грушвитскийца цхьаьна бийцина иза. Кхуззахь буьйш кхиош бу дарбане орам аренашкахь.

XX бӀешеран шолгӀачу декъехь биотехнологин кепара дарбане ораман хьесийн клеткийн культурех аьтту белира биомассам ян, шен органолептикан а, фармакологин хӀоттамца, хьолашца гергара йолу Ӏаламан аьргаллех. Цуо бира дарбане орам медицинан а, косметикан а лело атта.

Дарбане ораман цхьа дакъа контрабандаца ЦХР арабаккха гӀертар сацадо[6].

Дарбанехь лелор[нисъе | нисъе чухулара]

Медицинан Ӏалашонна лелабо дарбане орам (Panax ginseng) — лат. Radix Ginseng. Кхин а леладо пхи гӀа долу дарбане орам (Panax quinquefolium), тиекха дарбане орам (Panax repens). Уьш гурахь гулдина, пхи шо кхаьчна орамаш хила деза, латтан тӀехулара дакъа дӀа а доккхий латтах цӀандо. Акха кхуьу дарбане орам гулбо чӀогӀа кӀезиг барамехь. Аьргалла латторан хан 5 шо[5].

Дарбане орамо бо адаптогенан, дог цакерчийтаран, гӀорадаийтаран Ӏаткъам, юург яа дог доуьйту[7].

АТХ классификацица юкъабоьду юкъара гӀорадаийтаран препараташна (тоба Кеп:АТХ).

Дарбане ораман нана-орам тера бу адаман дегӀах
Сеулехь дарбане орам бохкар

Фармакодинамика[нисъе | нисъе чухулара]

Фармакологин жигаралла йоьзна ю юкъахь сапонинийн гликозидаш-гинсенозидаш (панаксозидаш A а, B а, панаквилон, панаксин), эфиран а, хьена а даьттанаш, стеролаш, пептидаш, витаминаш, минералаш хиларца.

Тойо центран нервийн система, ойбу артерийн Ӏаткъам, хьекъале а, физикан а къинхьегамалла. Охьадоккху цӀийнера холестерин а, глюкоза а, жигара боккху жаннаш тӀехуларчеран болх.

Лело магар а, цамагар а[нисъе | нисъе чухулара]

Дарбане орам гӀора доуьйту гӀирс санна пайден бу баккхийчарна хьекъалан а, физикан а балехь белахь, дегапхан гипотензи, неврозаш, неврастениш, гипотонийн тайпана нейроциркуляторан дистони (НЦД), тайп-тайпана этиологин астени, реконвалесценци цамгарш хиллехь.

Дарбане ораман препараташ ца мега лело, нагахь церан компоненташна гиперхаамалла елахь, дегапхан гипертензи, карзахвалар совдалар, наб яр, цӀий дийлар, хоршан синдром чӀагӀъелла уьнан цамгарш йолчу хенахь. Лелоран бехкаман доза ду берийн хан, доьзалах хилар, бетташ бохар. Оцу меттигашкахь оьшу лоьран хьехар. Оцу юкъа ца богӀу лахара температуран технологица (28 °C) кечбина дарбане орам — цуо кӀеда, амма шуьйра Ӏаткъам бо организман, цхьа аьлча санна бехкам а бац.

Арахецаран кепаш[нисъе | нисъе чухулара]

Дарбане орам арахоьцу коьртаниг ишттачу кепашкахь:

  • Ораматийн аьргалла — беакӀон я кхо са болу экъанаш, йохалла 10 см гергга, шораллехь 0,2—1,8 см, стоммаллехь 0,2—0,8 см, хуьлу юткъа, хьасакепара орамийн кисигаш. Бос кӀай-можа, хьожа ша-кепара, чам мерза а, вагош а, тӀаьхьуо кӀуон.
  • Настойка, чай, алкоголь доцу малар.
  • Капсулаш, таблеткаш.
  • ЦӀиен дарбане орам — хичубоьллина, лело кийча, кехат юкъа хьарчийна а, дечиган ботт чубоьллина а, эчиган банки чубоьллина. ЦӀиен олу цунах бос а, кечбаран хьесан а бахьнехь.
  • ЦӀиен дарбане ораман экстракт — юькъа хьена тӀуналла таьӀначу беса.
  • Дарбане орамаш — Ӏанарах баьхна лело кечбина дарбане орамаш.
  • Аьхьна орам — кегийра цестина дарбане ораман хӀур.

Кепаш[нисъе | нисъе чухулара]

1960 шарахь арахецна советийн марка

GRIN хаамашца хуьлу иштта кепара дарбане орам:[8]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. «Человек-корень» — от формы корня растения, напоминающего фигуру человека
  2. Латинское родовое имя происходит от имени Панацеи «всеисцеляющей», дочери бога-врача Асклепия
  3. Женьшень. The Plant List
  4. Барабанов Е. И. Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений. — М.: Издательский центр «Академия», 2006. — С. 312. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4
  5. 1 2 Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под(ТӀе цакхочу хьажорг) ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — М.: Высш. шк., 1990. — С. 187-188. — ISBN 5-06-000085-0
  6. Пограничники изъяли у граждан КНР около 120 корней дарбане орамя. Приморский край: ГТРК "Владивосток" - Вести (Приморье) (4 августа 2017 10:30). Теллина 2018 шеран 11 февралехь.
  7. Поиск по базе данных ЛС, опции поиска: МНН — Дарбане орамь, флаги «Искать в реестре зарегистрированных ЛС», «Искать ТКФС», «Показывать лекформы». Обращение лекарственных средств. ФГУ «Науч. центр экспертизы средств мед. применения» Росздравнадзора РФ (26.05.2009). — Типовая клинико-фармакологическая статья является подзаконным актом и не охраняется авторским правом согласно части четвёртой Гражданского кодекса Российской Федерации № 230-ФЗ от 18 декабря 2006 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2009 шеран 26 июлехь.
  8. Дарбане орам(ингалс.): хаамаш сайт тӀехь GRIN. (Хьаьжина 1 октябрехь 2018)
  9. Женьшень на agbina.com (Хьаьжина 18 октябрехь 2001)

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]

Викидошаман логотип
Викидошам чохь бу яззам «дарбане орам»