Иран

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци, лаха
Иран
гӀажар. جمهوری اسلامی ایران
Flag of Iran.svg Ирана герб
Байракх Герб
Девиз: «Независимость, Свобода, Исламская республика»
«اﺳﺘﻘﻼﻝ، ﺁﺯﺍﺩﻯ، جمهوری اسلامی»
«
Эстекля́ль, азади́, джомхури́йе эслами́»
Гимн: «سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ»
«
Сору́де мелли́йе Ира́н»
Iran (orthographic projection).svg
Кхоьллина 1 апрель 1979
(Исламан революци)
Кхоьллина 1 апрель 1979
(Исламан революци)
Официальни мотт гӀажарийн
Коьрта гӀала Тегеран
Яккхий гӀаланаш Тегеран, Мешхед, Кередж, Тебриз, Шираз, Исфахан, Ахваз
Лакхара куьгалхо
Президент
цхьалгӀа вице-президент
Али Хаменеи
Хасан Рухани
Эшаг Джахангири
Пачхьалкхан дин Islam symbol plane2 green.png ислам Шииташ
Бахархой
• Мах хадор (2013)
Адамийн луьсталла

79 853 900[1] адам.
42 адам./км²
ДЧС
  • Дерриг (2012)
  • Цхьан адаман цӀарах

997,4 млрд[2] $ (18-гӀ)
13100[2] $
АДКМ (2013) 0,742[3] (лакхара) (76-гl)
Ахча Иранан риал (IRR, код 364)
Интернет-доменаш .ir
Код ISO IR
Код МОК IRI
Телефонан код +98
Сахьтан асаш +3:30 (аьхккий — UTC+4:30), IRST

Координаташ: 32°29′46″ къ. ш. 54°17′42″ м. д. / 32.49611° с. ш. 54.29500° в. д. / 32.49611; 54.29500 (G) (O)

Иран (гӀажар. جمهوری اسلامی ایران)— къилб-малхбузехь Азихьар парсийн мохк бу.

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Малхбалехь АвгӀанистанаца а, Пакистанаца а, Малхбузехь Ӏиракъаца доза ду. Къилбсед-Малхбузехь Турцица а, Азербайджанац а, Эрмалойчоьца а, Къилбсед-Малхбалехь Туркмениац доза ду.

Къилбседехь Каспий-хӀорданца а, Къилб-Малхбузехь ГӀаьжарийн чукхет-хӀорданац а, Ӏоманан чукхет-хӀорданац, Къилб-Малхбалехь Ӏарбийн хӀорданац аре йолуш бу ГӀаьжарий-Мохк. Хьалх заман чохь дуьнахь дунен йовзаш хил ю Паьрсийн Пачхьалкх шен гуонахь къаьмнаш цхьан Пачхьалкх чу лаьцна хил мохк бу.

Яккхий гӀаланаш[нисъе | нисъе чухулара]

Бух болу яззам: Иранан гӀаланаш

Иранан 67,5 % бахархой Ӏаш бу гӀаланашкахь. 2030 шарахь гергачу хьесапехь 80 % Ӏаш хира бу. Йокха гӀала ю — Тегеран гӀалахь 8,7 млн адам Ӏаш ду[4] (14 млн в агломерации). Тегеранехь пачхьалкхан ахнал дукху промышленни ницкъаш бу, цу юкъахь ю — автомобильни, электронни, герзан, химин, кхача арахецар. Шен йоккхаллица шолгӀачу меттигехь ю — Мешхед, иза ю шиитий лараме гӀала.

Иранан административни екъаялар[нисъе | нисъе чухулара]

Blank-Map-Iran-With-Water-Bodies.PNG

Иранан коьрта административни дакъош ду останаш (гӀажар. استانostān; мн.ч. — استانﻫﺎ — ostānhā), цера чохь ю шахрестанаш (гӀажар. شهرستان), шахрестанийн чохь ю — бахшаш (гӀажар. بخش). Останан йокха гӀала дукху хьолехь коьрта гӀала хуьйла (гӀажар. مرکزmarkaz). ХӀора останан урхалла до губернаторс (остандарс — استاندار). Иранан ю 31 остан:

1. Тегеран
2. Кум
3. Центральный остан
4. Казвин
5. Гилян
6. Ардебиль
7. Зенджан
8. Восточный Азербайджан
9. Западный Азербайджан

10. Курдистан

11. Хамадан
12. Керманшах
13. Илам
14. Лурестан
15. Хузестан
16. Чехармехаль и Бахтиария
17. Кохгилуйе и Бойерахмед
18. Бушир
19. Фарс

20. Хормозган

21. Систан и Белуджистан
22. Керман
23. Йезд
24. Исфахан
25. Семнан
26. Мазендеран
27. Голестан
28. Северный Хорасан
29. Хорасан-Резави
30. Южный Хорасан

31. Альборз

1950 шоа кхачале Иран екъалуш яра 12 остан: Ардалян, Азербайджан, Белуджистан, Фарс, Гилян, Араки-Аджам, Хорасан, Хузестан, Керман, Ларестан, Лурестан и Мазендеран. 1950-м уьш кӀезиг йира 10, а тӀакха 1960 тӀера 1981 кхаччалц уьш дукху хиллира 28. 2004 шарахь Хорасан 3 остан йира, Тегеран 2010 шарахь 2 остан йира.

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Азин пачхьалкхаш
LocationAsia.png Азербайджан¹ · Эрмалойчоь · ОвхӀан-пачхьалкх · Бангладеш · Бахрейн · Бруней · Бутан · Малхбалехьара Тимор · Вьетнам · Гуьржех¹ · Мисар² · Израиль · Инди · Индонези ³ · Иордани · Ирак · Иран · Йемен² · Казахстан ¹ · Камбоджа · Катар · Кипр¹ · Киргизи · Китайн Халкъан Республика · Корейн Халкъан-Демократически Республика · Кувейт · Лаос · Ливан · Малайзи · Мальдиваш · Монголи · Мьянма · Непал · Ӏарбийн Цхьаьнакхетта Эмираташ · Оман · Пакистан · Росси4 · Саудийн Арави · Сингапур · Шеман Ӏарбийн Республика · Таджикистан · Таиланд · Туркмени · Турци4 · Узбекистан · Филиппинаш · Шри-Ланка · Къилбера Корей · Япони

Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш: Республика Абхази · Азад Кашмир · Ва Пачхьалкх · Вазиристан · Иракан Курдистан · Тайвань · Лаьмни-Карабах · Палестина (пачхьалкх) (Газа секторан а, Иордан хин малхбуза бердан а латта ) · Тамил-Илам ·Къилбаседан Кипрера Туркойн Пачхьалкх · Шан Пачхьалкх · Къилбера ХӀирийчоь


Йозуш йолу мехкаш: Акротири а, Декелиа а · Британин латта Индин океанехь (арх. Чагос) · Гонконг · Аомынь (Макао)


¹ Цхьа дакъа Европехь я еррига Азехь, дозане хьаьжина. ² Кхин Африкехь. ³ Кхин Океанехь. 4 Кхин Европехь.


Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). Архив йина хьалхара хьастачура 9 май 2013. Теллина 9 май 2013.
  2. 1 2 CIA - The World Factbook. Теллина 16 март 2013.
  3. Human Development Report 2013 (ингалс.). United Nations Development Programme (2013). Архив йина хьалхара хьастачура 13 август 2013.
  4. WebCite query result

1000HA.png