Российн социал-демократин белхалойн парти

ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Российн социал-демократин белхалойн парти (РСДБП)
Российская социал-демократическая рабочая партия
Socialist red flag.svg
Лидер: Ю. О. Мартов (меньшевикийн фракци)
В. И. Ленин (большевикийн парти)
Кхолларан терахь: 1898 1 март[1]
Идеологи: марксизм
социализм
коммунизм
Адамаш: партин декъашхой категорехь (0 стаг)
Commons-logo.svg Медиафайлаш Викилармехь

Российн социал-демократин белхалойн парти (РСДБП) — кхоьллина 1898 шеран 1 мартехь Российн имперехь Минскерачу гуламехь.

Урхаллин меженаш
  • Лакхара меже — Российн социал-демократин белхалойн партин гулам, Российн социал-демократин белхалойн партин конференци;
  • Демократин Белхалойн Партин кхочушдархо (1903—1905), Российн социал-демократин белхалойн партин Центран Комитетан Оьрсийн Бюро (1905—1917), Российн социал-демократин белхалойн партин Центран Комитетан Политикин Бюро (1917);
  • Меттигера кхолламан лакхара меже — Российн социал-демократин белхалойн партин меттигера конференци;
  • Меттигера кхолламан кхочушдаран меже — Российн социал-демократин белхалойн партин меттигера комитет.

Истори[нисйе бӀаьра | нисйе]

1883 шарахь Г. В. Плехановс, 1879 шарахь йоьхна «Латта а, маршо а» халкъахойн тӀома кӀелара «Ӏаьржа декъаран юкъахь» хиллачу декъахошца а, мухажираш-революционерашца цхьаьна, Женевехь кхоьллира российн хьалхара марксистийн кхоллам — тоба «Къинхьегам маьршабаккхар». 1894 шо чекхдолуш — 1895 шо долалуш Плехановс кховдийна кхоьллира «Оьрсийн социал-демократийн барт дозанал арахьа». 1880-гӀа шерашна юккъехь Российн империн махкахь гучубовлу хьалхара социал-демократин гуонаш: Д. Благоевн «Оьрсийн социал-демократийн парти» (1883—1887), П. В. Точисского «Петарбухан пхьерийн доттагӀалла» (1885—1888), Н. Е. Федосеевн тоба (1887—1889), М. И. Брусневн «Социал-демократин юкъаралла» (1889—1892). Оцу гуонийн декъахоша Ӏамайора марксистийн литература а, белхалошна юкъахь хьехамаш а бора; гуонийн декъахошна Ӏедало таӀзар дора, дӀаоьхуьйтура уьш набахте, арабахара, амма хӀаллакбина гуонийн меттана керланаш кхоллалора[2].

1887 шарахь Киевхь хилира киевн социал-демократин «белхалой гӀуллакх» тобанан а, Петарбухан, Москохан социал-демократийн а кхеташо. Оццу 1887 шарахь жуьгтийн Къилбаседа-Малхбузан а, Вислинйистера а мехкийн социал-демократин тобанаш цхьаьнакхийтира «Литван, Польшин, Российн Ерриг Юкъара Жуьгтийн Белхалойн Барте», я «Бунд».

1895 шарахь Петарбухан социал-демократин тобанах кхоллабелира «Белхалойн класс маьршаяккхаран къовсаман барт» — Российн марксистийн партин хӀу, оцу гӀуллакхехь доккха дакъа дара В. И. Ульяновн (Ленинан)[3].

Хьалхара (Минскан) гулам[нисйе бӀаьра | нисйе]

1898 шеран 1 - 3 мартехь Российн тайп-тайпана марксистийн кхолламийн 9 векало къайлаха Минскехь бира кхолламан гулам, цуо цхьаьнатоха езара дуккха а социал-демократин тобанаш цхьаьна парти[4]. Цигахь дакъалецира: «Белхалойн класс маьршаяккхаран бертан» 4 стаг — Степан Радченко, Александр Ванновский, Павел Тучапский, Казимир Петрусевич, Бундан 3 стаг — Шмуэл Кац, А. Кремер, А. Мутник, «Киевн Белхалойн газетан» 2 стаг — Б. Эйдельман а, Н. Вигдорчик а.

Гуламо кхайкхира Российн социал-демократин белхалойн парти кхоллар, тӀеийцира Струве Петра яздина «Российн социал-демократин белхалойн партин манифест». Партин официалан меже хилира «Белхалойн газет»[5]. Амма дукха хан ялале берриг аьлча санна гуламан векалш, коьртехь хаьржина Центран Комитетца (А. И. Кремер, С. И. Радченко, Б. Л. Эйдельман) лийцира полицис, тӀаккха гуламе цхьаьна ца тохаелира екъаелла тобанаш цхьаьна парте.

1900 шеран декабрехь кхоьллира «Су» газет. Редакцин юкъабахара: П. Б. Аксельрод, В. И. Засулич, В. И. Ленин, Ю. О. Мартов, Г. В. Плеханов, А. Н. Потресов. Газетехь, уггаре хьалха лерина долу белхалошна, зорба тухура пропагандин а, агитацин а материалаш, белхалойн шайн бакъонаш къийсаран хаамаш; цуо ловзийра йоккха роль парти когахӀоттарехь[5].

Троцкийн «Тхан политикин хьовсарш» жайнин тӀера РСДБП ЦК штамп (1904)

ШолгӀа (Брюсселан) гулам[нисйе бӀаьра | нисйе]

1903 шеран июлехь гуламе хаьржина векалш гулбелира Брюсселехь, амма полицис гулам дӀа ца беллийтира, векалийн дийзира Лондоне дехьабовла. Верриг вара 57 векал, царех 43 гуламан декъахо, 14 дагаваларан кхаж болуш[6]. Гуламехь бекъабелира большевикийн а, меньшевикийн а тобанашка. Гуламехь тӀеийцира партин программа. 1903 шеран 1 ноябрехь Ленин аравелира «Су» газетан редакцин юкъара, хӀунда аьлча газет меньшевикийн карадахара.

1905 шеран революци[нисйе бӀаьра | нисйе]

КхоалгӀа (Лондонан) гулам[нисйе бӀаьра | нисйе]

1905 шеран 12—27 апрелехь (25 апрель — 10 май керлачу хотӀаца) Лондонехь Российн революци йолаяларан хьолашкахь хилира III гулам, цигахь социал-демократаша жигара дакъалецира. Гуламе ца баьхкира большевикийн фракцин векалш бен. Цигахь вара 24 векал сацаман а, 14 дагаваларан кхаж болуш. Гуламехь тӀеийцира герзашца гӀаттаман резолюци а, кхин ладаме сацамаш а. Сацам бира «Пролетарий» газет дан. Меньшевикаш шайн конференци йира Женевехь.

Революцин хиламашкахь РСДБП дакъалацар[нисйе бӀаьра | нисйе]

Социал-демократаша Одессехь кегарий бира, уьш буьйлабелира 10 июнехь, бахбелира цхьана кӀиранна. ХӀаллакйина, ягийра Одессин порт. ГӀирманан социал-демократин берто а, Севастополан РСДБП тӀеман кхолламо а кечбира гӀаттам ӀаьржахӀордан флотехь, амма флотан юкъара гӀаттам бохийра цӀеххьана болабеллачу бронлело «Эла Потёмкин-Таврийн» кеман тӀера гӀаттамо.

КЭП[нисйе бӀаьра | нисйе]

Гражданийн тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа 1921 шеран февралехь — Кронштадтан гӀаттам хила бутт болуш — «Социалистийн хаамчо» шен хьалхарчу лоьмарехь яздира, «Советийн Россехь къоьллин мур бу». Рожан реза бацарша дӀалецира бахархойн дерриг чкъоьраш.

1921 шо долалу петроградан белхалоша, 1918 шарахь дуьйна гина йоцу, митингаш хӀиттийра урамашкахь, ткъа фабрикашкахь а, заводашкахь а дӀайоьлхура массийн забастовкаш. Белхалой карзахбуьйлура Москохахь, Киевхь, Тулехь, кхечу гӀаланашкахь. Белхалошна оьшура бепиг, маьрша махлелор, коммунистийн ячейкаш заводашкахь хӀаллакъяр, гуламийн а, дешан а маршо. И хиламаш пропагандин лелийра РСДБПс.

Кронштадтан гӀаттамо дизийтира Ленинан КЭП кхайкхо. Оцу хенахь РСДБП ЦК агӀо сецна яра лецарш бахьнехь, Кронштадтех долу гӀуллакхо ЦК тайп-тайпана ойланаш кхоьллира, оцу хьокъехь болу кхайкхам гӀуон хилира. «Социалистийн хаамчехь» кийсигаш бен зорба ца туьйхира, амма Петроградан комитетан прокламаци редакцис къобал а йина, ерриг зорбане яхийтира. Прокламацис дӀахьедора Кронштадтан дуьхьала болу тӀом сацабе бохуш.

РСДБПс правительстве дӀахьебина экономикин хийцамаш, дӀакхайкхийра КЭПан хьалха VIII Ерригроссийе Советийн гуламехь 1920 шеран декабрехь, Ленина дӀатеттира уьш. Кронштадтан гӀаттамал тӀаьхьа иза реза хилира дукхаха болчу оцу хийцамашна, уьш юкъабахара керла экономикин политикин официалан системин. Амма КЭПо тӀеэцна реалан кепехь а, иза кӀезиг тера бара РСДБПс кховдийначух. ТӀеман коммунизмех юхадовлар цабевлла а дара, доггаха а дацара, меттигера Ӏедалаша дукха хьолахь саботаж йора цунна, ткъа Ленина, шен партин могӀарш мусбаларца, кхайкхадора КЭПан чеккхе тӀекхочу бохуш, юха, иза юкъаяьккхина ладаме а, ехачу заманан а. Кхин дӀа КЭПан зиеделлачо тешийра меньшевикаш, иза тӀеман коммунизмал дикка гӀоле хилар, амма ах хилар, осала а, тоам боцуш а хилар.

Амма КЭПан йолу РСДБПн коьрта оппозици яра политикин асанца. Реформаш ян езара политикин террор а, цхьаьна партин диктатура а дӀаяьккхаран базин тӀехь. Политикин хийцамаш боцуш КЭП хуьлийла дацара еха, бовра цуьнан берриг мах. 1921 шеран 30 мартехь Мартовс С. Д. Щупакега яздинчу кехат тӀехь боху, «Ленина лелайо, цӀена зубатов политика: экономикехь юхавалар политикин диктатура а латтош».

Хьажа кхин а[нисйе бӀаьра | нисйе]

Билгалдахарш[нисйе бӀаьра | нисйе]

  1. БРЭ.
  2. История России, 1994, с. 169—170.
  3. Российская социал-демократическая рабочая партия (большевиков) // Великая Октябрьская социалистическая революция: энциклопедия. 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1987. — 639 с. — С. 440—442.
  4. История международного коммунистического движения, 2016, с. 137.
  5. 1 2 История России, 1994, с. 190.
  6. Делегаты II съезда РСДБП 17.7—10.8 (30.7—23.8).1903(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2019 шеран 31 июлехь. Теллина 2009 шеран 18 февралехь.

Литература[нисйе бӀаьра | нисйе]

Хьажоргаш[нисйе бӀаьра | нисйе]