1905—1907 шерашкара революци Россехь

ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
1905—1907 шерашкара революци Россехь
Якобстадера гайтам. 1905 шеран гуьйре
Якобстадера гайтам. 1905 шеран гуьйре
Меттиг
Меттигаш
Терахь 9 (22) январь 19053 (16) июнь  1907
Бахьна Латтан къоьлла; белхалойн бакъонаш йохаяр; болчу гражданийн маршонан тӀегӀанан реза ца хилар; либералийн а, социалистийн а партийн болх; контрреформаш. Императоран абсолютан монархи, къоман юкъара векалийн меже а, конституци а ца хилар.
Коьрта Ӏалашо Белхан хьолаш тодар; ахархойн пайденна латташ юхадекъар; мехкан либерализаци; гражданийн маршо шоръяр;
ЖамӀ Парламент кхоллар; КхоалгӀа июнан харцам, паччахьан бакъонашна доза тохар; уггаре кхиина реформаш дӀаяхьа хьажийна йолу Ӏедалийн барамера-реакцин политика; мелла а латтан бала дӀабаккхар[1][2], белхалойн баланаш дисар[1], къаьмнийн гӀуллакх дисар[3][4].
Вовшахтохархой Социалистийн-революционерийн партия, РСДБП, Маршаяккхаран барт, СДКПиЛ, Польшин социалистийн парти, Литван, Польшин, Российн юкъара жуьгтийн белхалойн барт, Латышийн хьуьнан вежарий, Латвин социал-демократин белхалойн парти, Белоруссин социалистийн громада, Финляндин жигара дуьхьало яран парти, Поалей Цион, «Бепиг а, паргӀато а», обаргаш, кхин берш
ДӀаяхьаран ницкъаш белхалой, ахархой, интеллигенци, эскаран цхьацца дакъош
Декъахойн барам 140 эзар — 2 миллион
МостагӀий Эскаран дакъоша; императоран Николай II-гӀачуьн агӀончаша, тайп-тайпан черносотенцийн кхолламаша.
Кхелхина 9000
Чов йина 8000
Лецна хаамаш бац
Commons-logo.svg Медиафайлаш Викилармехь

1905 шеран оьрсийн революци, я Хьалхара оьрсийн революци, — 1905 шеран январера 1907 шеран июнь кхаччалц болчу муьрехь Российн имперехь хилла хиламаш.

Адам политикин лозунгашца алссама гӀаттаран бахьна хилира «КӀиранан дийнан ций Ӏанор» — 1905 шеран 9 (22) январехь Петарбухехь императоран эскарша коьртехь мозгӀар Гапон Георгий волу белхалойн машарен демонстрацин тоьпаш тохар (96 вийна, 333 човйина, царех тӀаьхьа вела кхин а 34 стаг, — Полицин департаментан директоро А. А. Лопухина хаам бина 9 январан хиламех чоьхьарчу гӀуллакхийн министран А. Г. Булыгине шен февралан докладехь)[5].

Оцу муьрехь стачкин болам шуьйра баьржира, эскарехь а, флотехь а карзаха бовларш а, гӀаттамаш а хилира, иза бахьнехь монархин дуьхьала массаш евлира. Николай II-гӀачун 1905 шеран 6 августан «Пачхьалкхан Дума кхолларах» манифестаца, [6] кхоьллира Пачхьалкхан Дума паччахь волчохь законаш дийцаре доху меже санна. Амма карзахдийларш ца совцура.

ГӀаттаман жамӀ хилира конституцин хийцамаш — 1905 шеран 17 октябран манифест, цуо совгӀат дира гражданийн маршонца: стагах куьйгаш ца Ӏиттар, эхь-бехкенан маршо, дешан маршо, гуламийн маршо, ассоциацийн маршо. Манифестаца йира Пачхьалкхан кхеташонах а, Пачхьалкхан думех лаьтта Парламент.

Революцин тӀаьххье реакци хилира: 1907 шеран 3 (16) июнан «КхоалгӀа июнан харцам». Йоцучу хенахь, цхьан баттахь, кхоьллира правительство, цунах дукхах болчара олу «Хьалхара хана йолу»

Иза йолуш хийцира Пачхьалкхан думе харжаман бакъонаш паччахьегахьа болу депутаташ совбахархьама; меттигера Ӏедалша 1905 шеран 17 октябран манифестехь юьйцу маршонаш тергал ца йора, дукхаха болчу мехкан бахархойн уггаре ладамениг юьртабахамах дерг дара, иза кхочуш ца дира.

Иштта, Хьалхара оьрсийн революци кхоьллина социалан дуьйлина хьал, дуьззина мадина дацара, цуо некъ биллира тӀаьхьа 1917 шарахь революцин гӀаттамна.

Революцин бахьнаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Промышленность йожаро, ахча лелар дохаро, ялта ца кхиаро, Оьрсийн-туркойн тӀом болуш тӀекхетта доккха пачхьалкхан декхаро Ӏедалан меженаш хийца еза хьал хӀоттийра. Натуралан бахаман ладамаллин мур чекхбалар, промышленностан хьесапийн прогрессан жигара кепан, XIX бӀешахь оьшура радикалан керла хӀуманаш администрированехь а, бакъонехь а. ГӀопаллин бакъо дӀаяккхарца а, бахамаш предприятешца хийцарца а оьшура законашдахаран Ӏедалан керла институт. Ӏедалан реза ца хилар доьзна дара кхин а тӀеман аьтту ца хиларца а (оьрсийн-японин тӀом), мехкан доккхаха долу декъехь дахаран тӀегӀа лахара хиларца, къоьллица, ткъа кхин а гражданийн маршонан тӀегӀанах тоам цабарца: яцара дешан а, зорбанан а маршо, законехь цхьабосса хилар, стагах хьакхавала цамагар.

Ахархолла[нисйе бӀаьра | нисйе]

Ахархой уггаре доккъа чкъор дара Российн имперехь — берриг бахархойх 77 % гергга[7]. 1860—1900 шерашкахь бахархой сиха тӀекхетаро, цхьанна кхочу лаьттан дакъа охьадаьккхира 1,7 – 2-зза[8][9][10], ткъа оцу хенахь ялтин юккъера барам 1,34-зза бен тӀе ца кхеттера[11]. Оцу дисбалансан жамӀ хилира гуттуренна а бужу ахархойн цхьаьна синна кхочу бепиган барам бара, цуьнца доьзна, берриш ахархой эцча экономикин хьал талхар.

Цул сов, Европехь баккхий экономикин хийцамаш хилира, цуьнан бахьна дара цига дораха америкин буьртиган ялта кхачар. Цуо Российн доккха зулам дира, хӀунда аьлча ялта коьрта экспортан сурсат дара.

Стага муха гойтур бу, кхиор бу шен къинхьегам, шена хууш хилча, ша лелош долу латта цхьа хан яьлчи кхечуьнца хуьйцур хилча (юкъаралла), цуьнан къинхьегаман «стоьмаш» законашца а доцуш доькъур хилча весетан бакъонца, Ӏадатца[12][13][14]. Иза жоьпаллехь вара кхечу стага охьа ца йехкина налогех… иза дӀасаваха йиш йоцуш, шениг дита йиш йоцуш вара, цӀа дукха хьолехь олхазаран бенал къиен дара, паспорт дацара, иза далар хьаькаман ламе хьаьжжина дара[15], цхьаьна дешца аьлча, цуьнан Ӏар-вахар цхьаьна агӀора хьайбанчух тера дара, башхалла яра хьайбанан дас шен даьхний кхобура, хӀунда аьлча иза цуьнан бахам болун дела, ткъа Российн пачхьалкхан и беркат сов долуш дара, ткъа сов хӀуман мах ца хуьлу[16].

1880-гӀа шераш чекхдовлуш бепиган жигара экспорте курс йина российн правительство, хилира ахархойн даарийн сурсатийн хьал талхийна кхин цхьа фактор. Финансийн министро Вышнеградскийс аратеттина, «ДӀадуур дац, амма ара-м доккхур ду» боху лозунго, гойтура правительство хӀуъу а дина а бепиган экспорт ян гӀертар, цу тӀе чохь ялта ца кхиача а. Иза дара 1891—1892 шеран мацаллин цхьа бахьна. 1891 шеран мацаллин тӀера юьртан бахаман къоьлла тӀаьхь-тӀаьхьа лорура яхъелла а, Юккъера Российн экономикин кӀорга цамнар а[17].

Ахархойн лаам бацара айа шен белхах хуьлу эвсаралла. Бахьнаш охьадехкира Виттес шен дагалецамашкахь иштта:

Демографин агӀора тӀекхета бахархой бахьнехь, гуттара а жима хуьлу лаьттан декъан барамо («латта ца тоар») далийра 1905 шеран революцехь российн ахархойн юкъара латта дехаран лозунгашка, мехкадайшкара схьа а даьккхина латта декъар.

Революцин юьхьиг[нисйе бӀаьра | нисйе]

Г. А. Гапон «Оьрсийн фабрикийн-заводийн белхалойн гуламехь». Булла Карлан сурт

1904 шо чекхдолуш махкахь ирбелира политикин къовсам. П. Д. Святополк-Мирскийн правительствос кхайкхийна юкъараллех тешаран курсо жигарабаьккхира оппозицин болх[18]. ХӀетахь оппозицин коьрта ролехь яра либералан «Маьршадахаран барт»[19]. Сентябрехь «Маьршадахаран бертан» а, революцин партийн а векалш гулбелира Парижан конференцехь, цигахь дийца даьккхира паччахьан Ӏедалца цхьаьна дов латтор[20]. Конференцин жамӀашца тактикин барт бира, цуьнан формула яра: «цхьацца тӀе а лата, цхьанне етта а етта»[21]. Ноябрехь Петарбухехь «Маьршонан берто» кховдорца, ткъа резолюци хӀоттийнера Земски гуламо[22], тӀедуьллура халкъан вакилат а, политкин маршонаш а[23]. Гуламо метах яьккхира земски петицийн кампанеш, цара тӀедуьллура чинхойн Ӏедална доза тохар, юкъаралле пачхьалкхан урхалле кхайкхар[23]. Правительство цензура лагӀъяр бахьнехь земски петицийн тексташ зорбане кхочура, уьш массара йийцаре йохура[24]. Революцин партеш гӀолоцура либералашна, студентийн гайтамаш хӀиттабора.

Ибаьхьаллин литературехь сурт гайтар[нисйе бӀаьра | нисйе]

Иллюстрацеш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Хьажа кхин а[нисйе бӀаьра | нисйе]

Билгалдахарш[нисйе бӀаьра | нисйе]

  1. 1 2 Итоги революции 1905—1907 годов // Всемирная история в 10 томах. — М.: Госполитиздат; Соцэкгиз; Мысль, 1955—1965.
  2. 1. Аграрный вопрос в России в начале 20 в. Политика самодержавия. xserver.ru. Теллина 2014 шеран 24 октябрехь.
  3. Национальный вопрос в России в начале XX века (1900-1918 гг.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). ido.tsu.ru. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 24 октябрехь. Теллина 2014 шеран 24 октябрехь.
  4. Лызлова Татьяна Сергеевна Национальный вопрос в России в начале XX века и создание еврейских национальных партий. sibac.info. Теллина 2014 шеран 24 октябрехь.
  5. Дела № 4 ч. 1 департамента полиции (четвертого делопроизводства) за 1905 год Доклад директора Департамента полиции Лопухина министру внутренних дел о событиях 9-го января..
  6. Высочайший манифест от 6 августа 1905 г.
  7. «Распределение населения по сословиям и состояниям» с сайта Демоскоп.ру: численность крестьян — 96,9 млн человек, общее население империи — 125,6 млн человек, доля крестьян — 77 %
  8. с 4,8-5,1 десятин на душу мужского населения до 2,6-2,8 десятин, Пушкарёв С. Г. Россия в XIX веке (1801—1914). — Нью-Йорк: Издательство имени Чехова, 1956.
  9. Фёдоров В. А. История России 1861—1917. Социально-экономическое развитие пореформенной России. Изменения в землевладении и землепользовании Архивацийина 28 апрелехь 2012 шеран.
  10. «The size of landholdings allotted by the commune to each member has shrunk, in comparison with 1860 (the figure fo the latter year being taken for 100), to 54.2 per cent.»Милюков П. Н. Russia and its crisis (1905). — Chicago: University of Chicago Press, 1905. — С. 436.
  11. с 29 пудов на десятину в 1861—1870 до 39 — в 1891—1900. / Кондратьев Н. Д. Рынок хлебов и его регулирование во время войны и революции. — М.: Наука, 1991. — 487 с. — С. 89.
  12. Реформой 1861 года об отмене крепостного права большинство имущественных отношений крестьян регулировалось волостными судами, действовавшими на основании обычного права, то есть сложившихся в крестьянской среде традиций и обычаев. Нормы общегражданского законодательства, то есть нормативное право, в отношении крестьян практически не применялись. К концу XIX в. неустойчивость и неопределенность имущественных отношений, основанных на обычном праве, стала объектом критики со стороны как буржуазно-либеральных изданий, так и части правительства
  13. к. ю. н. Горин А. Г. Обычное право России в начале XX в.: Правительственная политика // Правоведение. — 1989. — № 1. — С. 43—49.
  14. «Волостные суды решали дела не по общегосударственным законам, но по крестьянскому „обычному праву“; между тем, право это никогда не было кодифицировано и отличалось неполнотой, неясностью и разнообразием, что открывало широкие двери судейскому усмотрению и произволу. Невежественные и малограмотные судьи с трудом разбирались в делах, и главную роль в волостном суде играл его делопроизводитель, волостной писарь, — в результате чего дела в волостном суде нередко решались за взятку (деньгами или водкой). Неудивительно, что авторитет волостных судов стоял очень низко, и что они приобрели у крестьянского населения дурную славу» / Пушкарёв С. Г. Россия в XIX веке (1801—1914). — Нью-Йорк: Издательство имени Чехова, 1956.
  15. «В получении паспорта эти лица бывших податных состояний (мещане, ремесленники и крестьяне) были поставлены в зависимость от мещанских и крестьянских обществ. При наличности недоимок паспортные книжки выдавались им не иначе, как с согласия обществ. А неотделённым членам крестьянских семейств для получения и возобновления вида надо было ещё заручаться согласием хозяина крестьянского двора» / Елистратов А. И. Административное право. — М.: Типография И. Д. Сытина, 1911. Архивацийина 7 январехь 2012 шеран.
  16. Витте С. Ю. Воспоминания. — М.: Издательство социально-экономической литературы, 1960. — С. 454.
  17. Т. Шанин. Революция как момент истины. Россия 1905-1907 гг. - 1917-1922 гг. — М.: Весь Мир, 1997. — С. 36. — ISBN ISBN 5-7777-0039-X.
  18. А. И. Спиридович. Записки жандарма. — Харьков: «Пролетарий», 1928. — 205 с.
  19. Р. Пайпс. Струве. Биография. — М.: Изд-во Моск. школы полит. исследований, 2001. — Т. 1, Струве: левый либерал. — 549 с.
  20. Д. Б. Павлов. Русско-японская война 1904—1905 гг. Секретные операции на суше и на море. — М.: «Материк», 2004. — 464 с.
  21. В. М. Чернов. Перед бурей. Воспоминания. — М.: «Международные отношения», 1993. — 408 с.
  22. Постановление Земского съезда 1904 года // И. П. Белоконский. Земское движение. — СПб., 1914. — С. 221—222.
  23. 1 2 И. П. Белоконский. Земское движение. — М.: «Задруга», 1914. — 397 с.
  24. Л. Я. Гуревич. Народное движение в Петербурге 9-го января 1905 г. // Былое. — СПб., 1906. — № 1. — С. 195—223.
  25. (Распутина А. М., Лебедева Е. Н., Лебединцев В. В., Синенгуб Л. С., Стуре Л. А., Баранов С. Г., Смирнов А. Ф.) Б. Розенфелд. «К истории создания Леонидом Андреевым „Рассказа о семи повешенных“» // Журнал Terra Nova, № 17. Ноябрь, 2006

Литература[нисйе бӀаьра | нисйе]

Хьажоргаш[нисйе бӀаьра | нисйе]