Кавказан сардалалла

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Кавказан сардалалла
—  Российн импери   —
Пачхьалкх Российн империFlag of Russia.svg Российн импери
Адм. центр Екатериноград
5 майхь 1785
31 декабрехь 1796
Кар-кара далар
← Аштаркханан губерни Аштаркханан губерни →
Commons-logo.svg Кавказан сардалалла Викилармехь
Кавказан сардалалла 1792 шо
Кавказан сардалалла 1792 шо

Кавка́зан са́рдалаллаРоссийн империн административан-мехкан урхаллин башха меже. Коьртехь Императоро хӀоттийна Сардал хилла, цуо кхочушдора дуьззина гражданийн Ӏедал (законашкхоллар доцург), иза дерриг цуьнан куьйгакӀела а дара.

Кавказан сардалийн оцу хенахь яккхийра тӀеман даржаш дара регионехь. Сардалаллин юрисдикцера мехках олура Кавказан мохк, административан коьрта шахьар Тифлисехь яра (1844 шарахь дуьйна). Мохк бекъалора 5 губернен (Тифлисан, Эриванан, Бакохан, Елизаветполан, Кутаисин) а, могӀа областашна.

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Хьалхара сардалалла[нисъе бӀаьра | нисъе]

Император-аьзнин Екатерина II-гӀачун «Кавказан сардалалла шина областех – Кавказан а, Аштаркханен а – хӀотторах лаьцна» Омарца йира (1785 5 май — 1796 31 декабрь) Аштаркхнен а, Кавказан а губернех лаьтташ[1][2]. Кавказан губернехь йира ялх уезд, царех шимма (ГӀизларан а, Мазалкан а) дӀалоцура хӀинца Невран а, Шелковскан а кӀоштийн латта[3]. Кавказан сардалан ставка яра Екатериноградехь (хӀинца Екатериноградски гӀала), 1790 шеран 30 апрелехь дуьйна — Аштаркхнехь. Сардалаллин мехко дӀалоцура Ийдалан а, Донан а лахенашкара аренаш, Кубань а, Терк а тӀекхаччалц долу Къилбаседа Кавказа дакъа а, ткъа хӀинцалера Нохчийчоьнан махкахь, Ишорен а, Бороздиновскин а меридианашна юкъара Теркан къилбаседехьара мохк. Теркан аьрру бердаца яхъелла Кавказан губернин юкъайогӀу Мазалкан а, ГӀизларан а уездан гӀазакхийн гӀаланаш, чӀагӀонаш, хойн посташ: Новр-ГӀала, Макан-ГӀала, Гал-ГӀала, Казитерки, Долгой, Щедрински, Парабоч, Сарафанниково, Новогладковски, Старогладковски, Курдюковски, Каргалински, Дубовски. 1790 шеран 30 августехь Кавказан губернии дӀаяьккхира, ткъа губернин коьрта меттигаш дӀаяьхьира Екатериноградера Аштаркхне[4]. 1796 сардалалла дӀаяьккхира.

Инарла-губернаторш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Кавказан сардалаллин инарла-губернаторш
1785 5 майхь1796 31 декабрехь
Даржера терхьаш ФЦӀО Дахаран шераш
17851787 Павел Сергеевич Потёмкин 17431796
17871789 Пётр Абрамович Текели 17201793
17891790 Иван Петрович Салтыков 17301805
1790 Антон Богданович де Бальмен 17411790
17901796 Иван Васильевич Гудович 17321820
1796 Валериан Александрович Зубов 17711804
1796 31 декабрехь Кавказан сардалалла дӀаяьккхина
17961798 Иван Васильевич Гудович 17321820
17981799 Ираклий Иванович Морков 17531829
1799 Дмитрий Иванович Киселёв 17611820
17991801 Карл Фёдорович Кнорринг 17461820

Коьрта баьччаш Кавказехь[5]

  1. Карл Кнорринг: 18011802
  2. Павел Цицианов: 18021806
  3. Иван Гудович: 18061809
  4. Александр Тормасов: 18091811
  5. Филипп Паулуччи: 18111812
  6. Николай Ртищев: 18121816
  7. Алексей Ермолов: 18161827
  8. Иван Паскевич: 18271831
  9. Григорий Розен: 18311838
  10. Евгений Головин: 18381842
  11. Александр Нейдгардт: 18421844

ШолгӀа сардалалла[нисъе бӀаьра | нисъе]

Кавказан сардалалла
—  Российн импери   —
Пачхьалкх Российн империFlag of Russia.svg Российн импери
Адм. центр Тиблиси
1844 27 декабрехь
1881 22 ноябрехь
Кар-кара далар
← Гуьржийн-Имеретин губерни
← Эрмалойн область
← Каспийн область
Commons-logo.svg Кавказан сардалалла Викилармехь

1844 шеран 27 декабрехь Российн империн юкъадаьхкина Кавказан мехкашкахь (царна юкъахь Гуьржийн губерни, Эрмалойн область, Каспийн область), юха а кхоьллира Кавказан сардалалла юкъ Тиблисехь а йолуш.

1844 шеран 27 декабрехь иза лаьттара цхьаьна губернех а, шина областех а:

Сардалалла лаьттира 1883 шо тӀекхаччалц.

Сардалаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Кавказан сардалаш (1844 27 декабрехь—1881)
Даржера терхьаш ФЦӀО Дахаран шераш Дарж
1844 27 декабрехь — 1854 1 мартехь Михаил Семёнович Воронцов 17821856 Сардал
1 мартехь — 1854 шеран 29 ноябрехь Николай Андреевич Реад 17931855 Сардалан декхарш кхочуш дийриг
1854 29 ноябрехь — 1856 22 июлехь Николай Николаевич Муравьёв-Карсский 17941866 Сардал
1856 22 июлехь — 1862 6 декабрехь Александр Иванович Барятинский 18151879 Сардал
1862 6 декабрехь— 1881 23 июлехь сийлахь эла Михаил Николаевич 18321909 Сардал
22 ноября 1881 Кавказан сардалалла дӀаяьккхина de facto

Кавказан администраци[нисъе бӀаьра | нисъе]

1881 22 ноябрехь Кавказан сардалалла фактаца дӀаяьккхира, кхоьллира Кавказан администраци коьртехь гражданийн декъан коьрта хьаькам а волуш, изза коьрта коьрта баьчча а, гӀазакхийн эскарийн атаман а волу.

Коьрта хьаькмалла лелориш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Кавказан администрацин коьрта хьаькмалла лелориш (1881 22 ноябрь — 1905 26 февраль)
Даржера терхьаш ФЦӀО Дахаран шераш Дарж
1882 1 январь — 1890 3 июнь Александр Михайлович Дондуков-Корсаков 1820 2 сентябрь — 1893 15 апрель коьрта хьаькмалла лелориг
1890 3 июнь — 1896 6 декабря Сергей Алексеевич Шереметев 1836—1896 коьрта хьаькмалла лелориг
1896 12 декабрь — 1905 1 январь Голицын, Григорий Сергеевич 1838 20 декабрь — 1907 28 марта коьрта хьаькмалла лелориг
1905 26 февраль Кавказан администраци хийцало Сардалаллийца

КхоалгӀа сардалалла[нисъе бӀаьра | нисъе]

Кавказан сардалалла
—  Российн импери   —
Пачхьалкх Российн империFlag of Russia.svg Российн импери
Адм. центр Тиблиси
1785 шеран 5 май, 1844 шеран 27 декабрь
1796 шеран 31 декабрь, 1881 шеран 22 ноябрь
Кар-кара далар
← Кавказан губерни Чоьхьара Кавказан Советийн Федеративан Социалистийн Республика →
Commons-logo.svg Кавказан сардалалла Викилармехь

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. А. Головлëв, Очерки о Чечне, природа, население, новейшая история. Ульяновск, Вектор-С, 2007, с.10
  2. Полное собрание законов Российской империи. — СПб., 1830. — Т. XX. — № 14.607. — С. 518—521.
  3. А. Головлëв, Очерки о Чечне, природа, население, новейшая история. Ульяновск, Вектор-С, 2007, с.10
  4. А. Головлëв, Очерки о Чечне, природа, население, новейшая история. Ульяновск, Вектор-С, 2007, с.10
  5. Главноначальствующие на Кавказе