Галактика

ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
NGC 4414, диаметр 17 килопарсек гергга йолу, Дуьненна 20 мегапарсек гергга гена йолу Вероникин месаш седарчийн гуламера спиралан галактика

.

Гала́ктика (желт.-шира. γᾰλαξίας «Ча такхийна тача»[1] схьадаьлла желт.-шира. γάλα, γάλακτος «ча») — гравитацица-уьйран седарчех, седин гуламех, седарчашна йукъара газах а, ченах, бодане матерех, планетех лаьтта система. Галактикина йукъара йерриг объекташа дакъа лоцу йукъара массийн центран гуонахьара боламехь[2][3][4].

Йерриг галактикаш (вайниг йоцург) — чӀогӀа генара астрономин объекташ йу. Уггаре гергарчунна тӀе йолу йукъаметтиг йусту мегапарсекашкахь, ткъа генарчунна — цӀен дӀатаӀарца z . 2022 шарахь йевза уггаре генара галактика CEERS-93316 йу. Стиглахь гӀирс боцу бӀаьргаца ган таро йу йиъ галактика: Андромедин галактика (го къилбаседин эхигехь), Йоккха а, Жима а Магелланан Мархаш (го къилба эхигехь; вайн Галактикин спутник йу), Кхосаберг седарчийн гуламера М33 галактика (къилбаседа эхигера го серлайаланза стиглахь)[5].

Гуш долу Ӏаламера галактикин берриг барам билггала хууш бац. 1990-гӀа шерашкахь, космосан «Хаббл» телескопаца, лерира, йерриг йолу галактика 100 миллиард гергга хилар[6]. 2016 шарахь йуха мах хадийра ши триллион[7] гергга аьлла. 2021 шарахь космосан New Horizons аппарато белла керлачу хаамашца, хӀинца йу масех бӀе миллиард[8] галактика.

Ӏаламехь галактикаш цхьабосса ца йекъна: цхьаьна областехь ган тарло дийнна тоба гергара галактикаш, ткъа цхьан а ца ган а тарло (царех олу войдаш).

XX бӀешо кхаччалц аьтту ца балара шеш долу седарчашка кхаччалц галактикийн суьрташ даха. 1990-гӀа шерашна йуьххьехь шеш седарчий ган аьтту баьлла 30 гергга галактика йагарйора, уьш йерриш йукъайоьдура Меттигера тобанна. Космосан телескоп «Хаббл» хьалахецчул а, 10 метр йеха лаьттан тӀера телескоп а йинчул тӀаьхьа дика гун галактикийн барам цӀеххьана тӀекхийтира.

Галлактикаш тайп-тайпана хуьлу: эллиптически, дискан спиралан, спиралан перемычкица, линзах тӀера, кеги, нийса йоцу кепахь, и. к. д. Цера йозалла ю 107 дуьна 1012 кхаччалц Маьлхан йозалла. Вайн галактикин йозалла ю 2х1011 Маьлхан йозалла. Галактикашан йоккхалла хуьлу 5 — 250 килопарсек (16 — 800 эзар серлонан шо). Вайн галактикан диаметр ю 30 килопарсек (100 эзар серлонан шо). 2012 шарахь евзуш хила массарелла йоккха галактика IC 1101 ю 600 килопарсек[9].

Ӏаьржа материн йозалла хила тарло галактикан йозаллин 90 % кхочуш, я цхьайолу жима галактикашкахь санна цахила а тарло[10].

Галактикаш цхьанабараме дӀасаяржина яц: цхьайолу метташкахь уьш шортта хуьлу, кхоьчу метташкахь уьш цхьаа ца хуьлу (иштта метташках олу войд). Массо а галактика маса ю хууш дац. Схьахетарех уьш цхьа бӀе миллиард ю (1011)[6].

Этимологи[нисйе бӀаьра | нисйе]

«Галактика» (желт.-шира. γαλαξίας) дош догӀуш ду Ча Такхийна Тачан грекийн цӀарах (κύκλος γαλαξίας — «шуран го»)[11].

Тергонаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Галактикаш Ӏаморан истори[нисйе бӀаьра | нисйе]

1610 шарахь Галилео Галилейн телескопан гӀоьнца карийра, Ча такхийна тача дуккха а гӀийла седарчех лаьтташ хилар. Райт Томасан а, Кант Иммануилан а белхаш тӀехь йаздина, 1755 шеран трактатехь, тардалийтира, Галактика дуккха а гравитацин ницкъаша сацийна седарчех лаьтта хьийза дегӀ хилар, Маьлхан системехь лелар, амма йаккхийчу масштабашкахь. Галактикин чохь йолу тидаман меттигера (масала, вайн Маьлхан системехь), кхаьчна экъа буьйсенан стиглахь гур ду сирла аса санна. Канта шена хетарг элира, масала, буьйсенан стиглахь го цхьацца тачанаш, шеш лаьтта галактикаш хила мега аьлла.

M31 объект, Андромедин галактика. Мессьен сурт

XVIII бӀешеран чаккхенгахь Мессье Шарла чохь 109 къегина тача долу каталог хӀоттийра. Каталоган зорба тоьхначул тӀаьхьа 1924 шо кхаччалц къийсамаш лаьттира оцу тачанийн Ӏаламах.

Хьажа кхин а[нисйе бӀаьра | нисйе]

Билгалдахарш[нисйе бӀаьра | нисйе]

  1. Древнегреческо-русский словарь Дворецкого: «γᾰλαξίας»(ТӀе цакхочу хьажорг — истори).
  2. Sparke L. S., Gallagher III J. S. [1] = Galaxies in the Universe: An Introduction. — 2. — Cambridge University Press, 2007. — 442 с. — ISBN 0521671868.(Хьаьжина 30 ноябрехь 2011)
  3. Засов и Постнов, 2006, с. 290.
  4. Кононович Э. В., Мороз В. И. 11.1. Объекты, принадлежащие нашей Галактике // Общий курс астрономии / В. В. Иванов. — 2. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 433. — 544 с. — 3000 экз. — ISBN 5-354-00866-2.(Хьаьжина 30 ноябрехь 2011)
  5. Галактики, видимые невооруженным глазом в северных широтах. Hypernova.ru(ТӀе цакхочу хьажорг — истори) (1997, октябрь). Теллина 2017 шеран 12 декабрехь.
  6. 1 2 Mackie, Glen. To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Swinburne University (2002, 1 февраль). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 11 августехь. Теллина 2006 шеран 20 декабрехь. Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «billion_galaxy» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  7. Кристина Уласович Астрономы «увеличили» число наблюдаемых галактик в десять раз(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). N + 1 (2017, 17 январь). Теллина 2021 шеран 29 январехь.
  8. Количество галактик во Вселенной «сократили» с двух триллионов до сотен миллиардов, National Geographic Россия (2021, 14 январь). Архивировано коч дечара 27 январехь 2021. Хьаьжна 29 январехь 2021.
  9. Clarke, T. E.; Blanton, Elizabeth L.; Sarazin, Craig L. The Complex Cooling Core of A2029: Radio and X-Ray Interactions (en). — 2004. — Vol. 616, iss. 1. — P. 178-191. — DOI:10.1086/424911. — Bibcode:2004ApJ...616..178C.
  10. Рождение карлика: Галактика без темноты. Popmech.ru (2009, 11 март). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 11 августехь. Теллина 2009 шеран 26 июлехь.
  11. Сучков Л. А. Галактика. Астронет.

Литература[нисйе бӀаьра | нисйе]

  • Засов А. В., Постнов К. А. Общая астрофизика. — Фрязино: Век 2, 2006. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 5-85099-169-7, УДК 52, ББК 22.6.(Хьаьжина 27 январехь 2012)
  • Ю. Н. Ефремов. Постоянная Хаббла(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Астронет. Теллина 2009 шеран 31 июлехь.
  • James Binney. Galactic Astronomy. — Princeton University Press, 1998.
  • Terence Dickinson. The Universe and Beyond. — Fourth Edition. — Firefly Books Ltd., 2004.
  • Марочник, Л.С.; Сучков, А.А. Галактика. — Москва: Наука, 1984. — 392 с.

Хьажоргаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Wikiglobe-1000-green.svg


Кеп:Седарчийн система Кеп:Галактикаш