Шевченко, Тарас Григорьевич

ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Шевченко Тарас Григорьевич
укр. Тарас Григорович Шевченко
Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
Бакъ цӀе оьрс. Тарас Григорьев сын Шевченко[1]
Вина терахь 1814 шеран 25 февраль (9 март)[2]
Вина меттиг
Кхелхина терахь: 1861 шеран 26 февраль (10 март)[2] (47 шо)
Кхелхина меттиг:
ГӀуллакхан тайпа: поэт, исбаьхьалча, прозаик, ойланча, этнограф
Жигара шераш: 1832—1861
Произведенин мотт: украинийн, оьрсийн
Куьг: Куьг
Commons-logo.svg Медиафайлаш Викилармехь

Тара́с Григо́рьевич[К 2] Шевче́нко (укр. Тара́с Григо́рович Шевче́нко; 1814 шеран 25 февраль [9 март], Российн империн Киевн губернин Звенигородан уездера Моринцы йуьртахь, , (хӀинца — Черкасскан область, Украина) — 1861 шеран 26 февраль [10 март], Петарбух, Российн импери) — украинийн поэт, прозаик, ойланча[11], живописец, график, этнограф, общественный деятель[12].

Шевченкон литературин тӀаьхьенехь коьрта роль ловзайо поэзис, масала «Кобзарь» гулам, иза лору хӀокху заманан украинийн литературин бух, дукхаха дерг литературин украинийн меттан. Украинийн къоман боламан гӀуллакххо, Кириллан-Мефодийн вежараллин декъахо.

Шевченкон прозин доккхаха долу дакъа (повесташ, дневник, дуккха кехаташ), ткъа кхин а цхьайолу байташ йазйина оьрсийн маттахь, иза бахьнехь талламхойн цхьаьна декъо Шевченкон кхолларалла хуьлийта, украинийн хилла ца Ӏаш, кхин а оьрсийн литература[13][14].

Биографи[нисйе бӀаьра | нисйе]

Бералла а, къуоналла а[нисйе бӀаьра | нисйе]

Т. Г. Шевченко. Дайн цӀа Кирилловкехь. 1843. Кехат, къолам. 17,6 × 26,5 см. Шевченко Тарасан къоман музей, Киев, Украина.
И. С. Ижакевич. «Шевченко Тарас — жаӀу („Оцу хенахь сан кхойтта шо дара…“)». 1938—1939. Гата, даьтта. 48 × 77 см. Шевченко Тарасан къоман музей, Киев, Украина.

Шевченко Тарас вина 25 февралехь (9 мартехь1814 Киевн губернера Звенигородан уездера Моринцы йуьртахь] (хӀинца Украинин Черкасскан областера Звенигородан кӀошт,). гӀопаллера ахархойн Шевченкон Григорий Иванан а, Бойко Екатерина Акиман а кхоалгӀа бер дара — йиша Екатерина (8 (20) ноябрехь 1804 —1848 гергга) йеллачул тӀаьхьа[15] и брата Никиты (16 (28) майхь 1811 — около 1870)[16]. Их хозяин В. В. Энгельгардт, эла Г. А. Потёмкинан стунвешин кӀентана санна кхаьчна цуьнан малороссин бахамийн алсама долу дакъа.

Доьзалехь дийцарх, Тарасан дай схьабевлла цхьаьна гӀазакхийчух Андрейх, иза XVIII бӀешо долалуш веира Запорожьен Сечера. Ткъа цуьнан ненада Аким Бойко, мухажир вара Прикарпатьера[17][18]. Шевченко Тарасан деда - Шевченко Иван Андреевич - ваьхна 106 шарахь (1742 – 1849 шеран 28 январь).

1816 шарахь Шевченкон доьзал кхелхира Кириловка йуьрта (хӀинца Шевченково), цигара схьаваьлла вара Григорий[19]. Тарасан бералла чекхйелира оцу йуьртахь. 12 (24) майхь 1816 йира Тарасан йиша Ярина[20], а 26 январехь (7 февралехь1819 — йиша Мария[21]. Цхьаьна дийнахь жима Тарас вахара «стигална доьгӀна аьчкан бӀогӀамаш» лаха, арахь тилвелира. мах лелорхоша, кӀант дуьхьала кхетта, шайца дӀавигира, сарахь цӀавалийра Кириловке[К 3][22]. 8 (20) мартехь 1821 вира Тарасан ваша Иосиф[23].

1822 шеран гурахь Тарас деша волавелира меттигера йозанчегара Совгирегара[24][25]. Оцу хенахь бевзира Сковорода Григорийн кхолламаш. 1822—1828 шерашкахь цуо сурт диллира «Кони. Салтий» (сурт ца карийна)[26].

29 январехь (10 февралехь1823 цуьнан йоккхаха йолу йиша а, Тарас кхиийнарг а Екатерина маре йахара Зелёни Дибровера ахархочуьнга Красицкий Антонега.

20 августехь (1 сентябрехь1823 беза болх барна а къоьллах а йелира Екатеринин нана[22][27] а, 7 (19) октябрехь 1823 дас зуда йалийра жеро йисина Терещенко Оксана, цуьнан кхоъ бер дара[22][28]. Иза луьра йара меран берашца, царна йукъахь жима Тарасца а[29].

22 июнехь (4 июлехь1824 йира Тарасан дена йиша Мария[30]. Тарас волавелира деца мах лело. Хуьлура Звенигородкехь, Уманехь, Елисаветградехь.[31] 21 мартехь (2 апрелехь1825 от тяжёлого труда на барщине умер Григорий Шевченко[22][32], дукха хан йалале десте шен берашца йухайирзира Моринце. Тарас болх бан вахара Киевра веинчу йозанчана П. Ф. Богорскийна[33]. Дешархо-йалхо санна, Тараса кхоьхьура хи, ишколан дечиг дагадора, йозанчин гӀуллакх дора, беллачарна доьшура псалтырь, дешар кхин дӀа а хьора[34]. Оцу хенахь Шевченкон бевзира украинийн литературин цхьаболу кхолламаш. Богорскийс сийсазвар ца лайна, Тарас цунах ведира, луларчу йарташкахь лаха волавелира сурт дилларан хьехархо[35]. Сурт диллар чӀогӀа дезарна, масех дийнахь сурт дилларе Ӏама а Ӏемаш вецира йозанча Ефрем волчохь (Звенигородан уездан Лысянкехь, хӀинца Черкасскан область)[36]. Также у него были учителя-живописцы из села Стеблёва Каневского уезда[37] а, Звенигородан уездера Тарасовка йуьртахь а[38]. 1827 шарахь цуо дажийра Кирилловкера нехан жа, циггахь йевзира Коваленко Оксана. И бераллера доттагӀ Шевченкос цкъа хьахийна ца Ӏа шен кхолламашкахь. Цунна лерина «Марьяна-мозгӀар» поэмин йуьхьиг[39].

Йозанчин-хьехархочун ишколехь Шевченкон йоза Ӏемира, ткъа басар хьокхучаьгара бевзира сурт дилларан бух. ЙалхийтталгӀа шо долуш, 1829 шарахь, иза кхечира керлачу мехкан ден П. В. Энгельгардтан йолалле — йуьхьанца йуург йийриг вара, цул тӀаьхьа ялхо-«гӀазакхи» вара. Сурт дилларан шовкъ дӀа ца йолура цуьнан[40].

Вильнехь волчу муьрехь Тарасан похӀма хаайелла, Энгельгардта дӀавелира Шевченко деша Виленан университетан хьехархочун сурт диллархочунна Ян Рустеман. Вильнехь Шевченко Ӏийра цхьанана шарахь эха шарахь гергга, ткъа 1831 шарахь Энгельгардт Петарбухе кхалхарца, цуьнан ойла йара Тарас шен гӀопаллин цӀера сурт диллархо ван, хьажийра иза 1832 шарахь деша «тайп-тайпана сурт дилларан гӀуллакхан пхьолгӀин пхьар» Ширяев Василий волчу. Ширяевн гӀоьнча волуш Шевченкос дакъа лецира Петарбухан Йоккха театр кечйеш.

1836 шарахь, Аьхкенан бешахь хӀолламаш тӀера суьрташ дохкуш, Шевченкон вевзира шен махкахо, исбаьхьалча И. М. Сошенко, цуо украинийн йаздархочуьнца Е. Гребёнкица дагаваьлла, вовзийтира Тарас Исбаьхьаллин Академин конференц-секретаран В. И. Григоровичан[41], исбаьхьалчашна А. Венециановна а, К. Брюлловна а, поэтан В. Жуковскийна. Жимхе бахана безамо а, оьрсийн оьздангаллин гӀарабевлла гӀуллакххоша малороссин гӀопаллера Тарасан къобал дина похӀмалло а долу коьрта роль ловзийра иза маршаваккхар иэцаран гӀуллакхера. Дукха хала реза вира Энгельгардт: гуманизм йуьхьа дуьхьала йеттаро аьтту ца бира. Сийлахь волу сурт дилларан академикан Брюллов Карлан кехато кхин а мах айба лаийтира мехкан дена. Брюлловс накъосташна хаийтира, «иза уггаре йоккха хьакха хилар йох-эцаран мачаш йоьхначех», дехар дира Сошенкога оцу «амфиби» йолчохь хилий, мах бийца аьлла. Сошенкос иза тӀедиллира и хала гӀуллакх профессоран Венециановна, императоран кертахь иза тӀелаьцна хиларна, амма паччахьан кертан исбаьхьалчин авторитето гӀуллакх чекх ца даьккхира.

Оьрсийн исбаьхьаллин а литературан а векалийн гӀайгӀано хазахетар дора, дог а дохуьйтура Шевченкога, амма цуьнан элица бахбеллачу берто сагатдойтура. РогӀера гӀуллакх ца хилар хиъна, Шевченко веира Сошенко волчу гӀуо дог доьхна. Шен кхолламан наьӀалт бохуш, цуо чӀир йекъа кхерамаш туьйсура мехкан дена, ишттачу хьолехь дӀавахара. Сошенко карзахвелира, доккхачу бохамах кӀелхьара валархьама, накъосташка элира сихха гӀуллакх дан деза аьлла. Сацам бира Энгельгардтан цкъан а хилла боцу гӀопаллин мах бала.

Шевченкон иэс[нисйе бӀаьра | нисйе]

Шевченка вина 100 шо кхачар Львовхь даздар, 1914 шо
Шевченко вина 200 шо кхачар даздар цуьнан цӀарах цӀе тиллина Киевн университет йолчохь

Шевченка Тарас вазвар доладелира иза велла дукха хан йалале. Хьалхара хӀоллам Шевченко Тарасан буьйгӀира Алчевский Алексейн дагадеина а, цуьнан ахчанех а Харьковхь 1898 шарахь[42] (кхечу хьосташца 1881 шарахь Форт-Александровскехь цигахь комендант хиллачу Шевченкин уллерачу доттагӀчо Усков Ираклийс[43]). Амма революци хиллалц уьш цхьацца меттигаш бен йацара Российн имперехь. Мелла а кхечу кепара дара хьелаш Австрин-Мажарчохь, цунна чу йогӀура Галичина, Буковина, Закарпатье. Дуьненан хьалхара тӀом балале болх беш йара цуьнан цӀарах цӀе йелла къоман Ӏилманан академин тайпана, цхьа могӀа нах бехачу меттигашкахь цунна хӀиттийра бюсташ а, мемориалан таблицаш а, ткъа 1914 шарахь Львовхь дуьххьара йукъаралло йазйира Шевченкин йубилей “Боккха шаршам” цӀе тиллина. Амма шира дозанан шинне а агӀора таханлера массара а даздарш сихделира Октябран революци хиллачул тӀаьхьа Монументаш кхайкхоран Ленинан планаца.

Советийн Союзан арахьа Шевченкон хӀолламаш хӀиттийра украинийн диаспорин дагадарца а, чоьтах а, ткъа 1991 шерал тӀаьхьа — кхин а Украинийн пачхьалкхан совгӀаташ санна (царна йукъахь хийцарца а). Шевченко Тарасан 200 шо кхачар даздечу хенахь, журналисташа йагарйира 1060 Шевченкон иэс а, цуьнан сийнна цӀе тиллина объекташ а[44]. Уьш лаьтта 32 махкахь тайп-тайпанчу континенташна тӀехь. Масала, Шевченкон цӀе йелира советийн заманахь кхазакхстанан гӀаланашна Форт-Шевченкона а, Актауна а.

Фильмех-биографех уггаре дика йевзаш йу 1951 шеран аса коьртачу ролехьс Бондарчук Сергей а волуш йолу. ССРС хиллачу махкахь болх беш йу Шевченкон иэсан иттех музей, царех уггаре йоккханиг — Каневра Шевченкон къоман заповедник.

Шевченко Тарасараваьккхинчул тӀаьхьа ваьхна Оренбургера цӀа, дохийна 2016 шеран гергахь, историн иэсан статус йоллушехь[45], ткъа цуьнан меттехь йина автомобилаш дӀахӀотто меттиг[46].

Комментареш[нисйе бӀаьра | нисйе]

  1. 1859 шеран апрелехь А. И. Деньеран ательехь дина Т. Г. Шевченкон сурт. Поэт веллачул тӀаьхьа исбаьхьалчаша В. В. Матес, Н. И. Мурашкос, Ф. С. Красицкийс, кхечара а лелийра и сурт шеш Шевченкон суьрташ дохкуш. Оццу сурт тӀера И. Н. Крамскойс 1871 шарахь сурт диллира П. М. Третьяковн.
  2. Шевченко Тарас вечу хенахь Моринцы йуьртара метрийн жайнаш йаздора оьрсийн маттахь,цунна тӀехь иза дӀайазвина Тарас («Моринцы йуьртан вахархочун Шевченка Григорийн а,цуьнан зудчун АгафинЕкатеринин а хилла кӀант Тарас»[8]). Бевзаш боцучу доьзалера бевллачеран оцу заманахь ден цӀе ца йазйора (масалин хьажа 1838 шеран 22 апрелера Мукъабахаран кехатан могӀаме: «мукъаваьккхина гуттаренна а сайн гӀопаллера стаг Тарас Григорьев Шевченкин кӀант, иза суна кхаьчна вара веллачу дегара баккъала волчу къайлаха хьехамчегара Энгельгардт Василий Васильевичегара»). Дийна волуш Шевченко украинийн могӀамашкахь лелайора иштта вариант «Тарас Григорьевич» (масалин хьажа Квитка-Основьяненко Григорийн кехат 23 октября 1840 г. Основа: «мій коханий пане, Тарас Григорьевич»), ткъа кхин а «Тарас Григорович» (масалин хьажа оццу авторан кехате 5 мая 1891 г. Основа: «Милий і добрий мій паночку Тарас Григорович»). Оьрсийн маттахь тӀеэцна «Тарас Григорьевич Шевченко» (БСЭ) йаздар, украинийн маттахь «Тарас Григорович Шевченко»[9], кхечу мехкийн меттанашкахь — украинийн цӀеран тӀера транскрипци, масала «инг. Taras Hryhorovych Shevchenko»[10].
  3. И меттиг Шевченкос йийцина «Сту» дийцарехь. Кхин а иза дийцира А. Я. Конискийс шен «Шевченко-Грушовский Тарас» жайнахь, цуо чӀагӀдора, «аьчкан бӀогӀамех» лаьцна дуьххьара дийцира Тарасан А. М. Лазаревскийс.

Билгалдахарш[нисйе бӀаьра | нисйе]

  1. http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum02.htm
  2. 1 2 Bell A. Encyclopædia BritannicaEncyclopædia Britannica, Inc., 1768.
  3. 1 2 Шевченко Тарас Григорьевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  4. Historic Oakville statue stolen // Toronto StarCanada: 2007. — ISSN 0319-0781
  5. Ukraine’s regions
  6. Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118642359 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  7. TheFreeDictionary.com
  8. Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії. 1814—1861 / За ред. Є. П. Кирилюка. — К., 1982. — С. 6-45.
  9. Національна бібліотека України імені В.І. Вернадського, Київ Архивацийина 21 январехь 2013 шеран.
  10. Taras Hryhorovych Shevchenko | Ukrainian poet | Britannica
  11. ШЕВЧЕНКО Тарас Григорович// Енциклопедія «УКРАЇНСЬКА МОВА» — Київ, 2000
  12. ШЕВЧЕНКО Тарас Григорьевич / Е. К. // Хвойка — Шервинский. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 773—774. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 34). — ISBN 978-5-85270-372-9.
  13. Ужанков А., д. филол. наук. Шевченко — русский писатель? // Столетие. — 11 февраля 2009 года.
  14. Космеда Т. А. Дневник Т. Г. Шевченко — отражатель его русскоязычного сознания // Записки Таврического национального университета им. В. И. Вернадского, 2007. — Т. 20 (59). — № 3. — С. 37—42. — Серия: «Филология».
  15. ШЕВЧЕНКО Катерина Григорівна // Шевченківський словник : у 2 т. / АН УРСР, Ін-т літератури імені Т. Г. Шевченка. — Кеп:К. : Гол. ред. Укр. Рад. Енциклопедії, 1978. — Т. 2. — 412 с.
  16. ШЕВЧЕНКО Микита Григорович // Шевченківський словник. — Т. 2.
  17. Дзюба, І. М. Тарас Шевченко : Життя і творчість / І. М. Дзюба. — Вид. 2. — Кеп:К. : Вид. дім «Києво-Могилянська академія», 2008. — 718 с. — ISBN 978-966-518-446-1.
  18. Беляков, С. Тарас Шевченко как украинский националист // Вопросы национализма : журнал. — М., 2014. — № 18. — С. 93—114.
  19. Тарас Шевченко : Документи й матеріали : 1814—1963 / Відп. ред. С. Д. Пількевич. — Кеп:К. : Держполітвидав УРСР, 1963. — С. 4. — 566 с.
  20. Кеп:АрхИ
  21. Кеп:АрхИ
  22. 1 2 3 4 Основа : южнорусский литературно-учёный вестник. — СПб. : типогр. П. А. Кулиша, 1892. — Март. — С. 4—6.
  23. Кеп:АрхИ
  24. Тарас Шевченко. Повне зібрання творів у десяти томах. — К. : Вид-во АН УРСР: т. I — 1951, т. II — 1953, т. III — 1949, т. IV — 1949, т. V — 1951, т. VI — 1957, т. VII — кн. перша і кн. друга — 1961, т. VIII — 1963, т. IX — 1963, т. X — 1964 (далі просто Твори у десяти томах), т. III. — С. 169—170.
  25. Несколько новых штрихов к биографии Т. Г. Шевченко // Одесский вестник : газета. — 1892. — № 226 (сентябрь). — С. 3.
  26. Твори у десяти томах… — т. VII. — Кн. II. — № 347.
  27. Кеп:АрхИ
  28. Кеп:АрхИ
  29. ТЕРЕЩЕНКО Оксана Антонівна // Шевченківський словник : у 2 т. / АН УРСР, Ін-т літератури імені Т. Г. Шевченка. — Кеп:К. : Гол. ред. Укр. Рад. Енциклопедії, 1978. — Т. 2. — 412 с.
  30. Кеп:АрхИ
  31. Твори у десяти томах, т. III. — С. 129.
  32. Кеп:АрхИ
  33. Киевская старина. — 1882. — кн. 9. — С. 562; Твори у десяти томах… — т. II. — С. 106.
  34. Твори у десяти томах, т. III. — С. 169—170; т. V. — С. 225.
  35. Твори у десяти томах… — т. V. — С. 225.
  36. Основа. — 1862. — кн. III. — С. 10; Твори у десяти томах… — т. V. — С. 225.
  37. Основа. — 1862. — Кн. V. — С. 50.
  38. Основа. — 1862. — кн. III. — С. 10; Твори… — т. V. — С. 225.
  39. Твори у десяти томах… — т. І. — С. 355; т. V. — С. 187—188.
  40. Шевченко, Тарас Григорьевич // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.М., 1896—1918.
  41. Григорович Василий Иванович
  42. НАЙПЕРШИЙ ПАМ’ЯТНИК ТАРАСУ ШЕВЧЕНКУ В УКРАЇНІ
  43. Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — 560 с.
  44. «Интер» создал первую интерактивную карту объектов, посвящённых Шевченко
  45. Дом, в котором в 1849 году жил в ссылке украинский поэт Шевченко Архивацийина 16 апрелехь 2016 шеран. // Реестр объектов культурного наследия
  46. В России уничтожили дом Шевченко. Украина требует реакции ЮНЕСКО // «Украинская правда», 24 февраля 2016

Оьрсийн гочдарш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Литература[нисйе бӀаьра | нисйе]

Хьажоргаш[нисйе бӀаьра | нисйе]