Чибча (цивилизаци)

ХӀара яззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо

Чи́бча (испан. Chibcha), Муи́ска я Мо́скаXIIXVI бӀешерашкара Къилба Америкин лакхара кхианчех цхьа цивилизации. Шира Америкин оьздангаллашна юкъахь чибча лаьтта цхьаьна могӀарехь майяца, ацтекашца, сапотекашца, инкашца. Шеш чибчаша шайх олура муискаш, аьлча а «адамаш».

Чибчаш дӀалоцура доккхаха долу дакъа хӀинцалерачу Колумбин мехкан. Церан лаьттан юкъ яра лекха лаьмнийн Малхбален Кордильерийн акъари а, Боготан къилбаседехьара Туньян а, Согамосон а эркийн тогӀенаш а. Цул сов, чибчаш дӀалоцура Боготан къилбехьара тогӀенаш а, Кордильерийн малхбален басенаш, Оринокон генан Мета эркан льяносашна тӀекхаччалц. Европахой баьхкинчу хенахь чибчан мохк бара 25 эзар квадратан километр сов, ткъа бахархой миллион гергга бара.

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Боготан атагӀи а, цунна гонахьара лаьмнийн басеш а къаьста алсама Ӏаламан тӀуналла хиларца, кӀедачу а, цхьаьнаэшшарачу климатца. Оцу факторша йира кхузахь луьста бахархой хевшина а, ткъа иштта кхиина латталелоран а кӀошташ. I эзарлагӀа шерашна юккӀехь кхузахь яра нах охьахевшина эвланаш, царна юкъахь 1000 сов стаг веха а, хила йолаелира хьалхара пачхьалкхаш. Юьхьанца чибчан латтанашна тӀехь дехира аравакийн меттан доьзалера тайпанаш. Амма V бӀешарахь уьш аратеттира чибчийн дайша, уьш кхелхира цига Юккъерачу Америкера, Панамин лаг тӀехула. IX бӀешарахь дикка шуьйра кхиа йолало металлурги. XII—XIII бӀешерашкахь кхоллало чибчийн тайпанийн юкъараллаш. Чибчин пачхьалкхаш сих-сиха, XV бӀешарахь алсама, тӀелеташ хьийзабо луларчу аравакийн а, башха дукха карибийн тайпанийн агӀора.

Испанел хьалхара мур[нисъе бӀаьра | нисъе]

Чибча-муискийн конфедерацин мохк хӀинцалерачу Колумбин картин тӀехь
Чибчан Вилья-де-Лейва килсан саьлнаш, Колумби

Чибчан оьздангаллера цхьан а йозанан иэс ца йисина дера, вайна европан хроникаша язбина хаамаш бен ца кхаьчна, цара гойту испанхой кхуза кхачале ши чкъор хьалхарчеран дахар. Хроникхоша яздинчу тептаршца, XV бӀешо чекхдолуш чибчийн 5 - 9 пачхьалкх (тайпанийн барт) яра. Царна юкъахь уггаре чӀогӀа къаьстара шиъ — вовшашца къовсамехь йолу Тунха а, Факата а, уьш гӀертара дисина тайпанаш куьйга кӀела дерзо, ткъа иштта вовше къарбан а.

1470 шеран герга хенахь Факата паччахьаллин урхалча Саганмачика, 30 эзар стаг эскарца тӀелетира, Паско эркан тогӀенехь лаьтта, Фусагасуга олаллин. Фусагасугхой ийшира, церан урхалчо къобал дира Факатин олалла. Кестта Гуанентан олаллин урхалча дуьхьалавелира Факатин. Цуьнан урхалчин гӀо деха дийзира Тунха паччахьаллин урхалче Мичуага. Шира дийцаршца, оьшу гӀо дина, Мичуа кхайкхира Саганмачике Тунхе, Гуанента олаллин урхалчо бехке вен зуламашна дохко вала. Саганмачика ца веира, тӀаккха Мичуага Факатин тӀелатаран сацам ца бан белира. Цул сов, шира дийцаршца, Факата паччахьаллин тӀелетира лулара тайпа панче. Цуьнца тӀом лаьттира 16 шарахь. Панчен тӀаьхь толам баьккхинчул тӀаьхьа, 1490 шарахь гергга, Саганмачика тӀелетира Мичуан.

Коьртачу тӀамехь, Чоконта эвлин уллехь, шинне а агӀора дакъалецира 100 эзар сов тӀемлочо (50 эзар Тунхин агӀора, 60 эзар Факатин агӀора). Эскаршан баьччалла деш бара паччахьаллин коьрта урхалчаш. Ший а вийра тӀамехь. ТӀаккха а факатхой туьйлира, коьрта урхалча валар бахьнехь, церан толаман мах кӀезиг хилира.

Цул тӀаьхьа, 1490 шарахь Факатин урхалча хилира Немекене. Шира дийцаршца, цуо лелайора законийн кодекс — цунах олура «Немекенен кодекс». Цуьнан кхин а дийзира панчен тӀелатар юхатоха, Фусагасуга олаллин гӀаттам охьатаӀо, цаьрца тӀемаш чӀогӀа хала дара, амма жамӀехь элас капитуляции йира. Немекенес чудалийра шен эскарш схьадаьхначу латтанашна тӀе, волавелира Тунхица тӀеман кечам бан. 50-60 эзар тӀемлойн эскар гулдина, иза аравелира. ЦӀий Ӏанийначу тӀамехь Немекенен чов йира, факатхой бевдира Тунхин тӀемлой тӀехьара ца бовлуш. ТӀаккха а, оцу толамо а цхьа паччахьалла вукхуьнга дӀа ца лацийтира. ТӀамера цӀа веина Немекене пхоьалгӀачу дийнахь велира, паччахьалла йитира вешин кӀантана Тискесусе. Цуьнан урхаллехь, иза Тунхин урхалчин декха гӀерташ а волуш, Факатин чубаьхкира испанин конкистадораш.

Испанис даьхна латташ[нисъе бӀаьра | нисъе]

1536 шеран апрелехь карибийн берд тӀийра, Санта-Марта гӀалара, араелира 800 стеган тоба урхалчехь Гонсало Хименес де Кесада а волуш, иза хьажийнера испанин губернаторо талам бан а, схьадаха а Колумбин чоьхьара областаш. Дукхаха дерг иза доладелира шуьйра даьржинчу туьйранан мехках Эльдорадох долу эладитах. 9 баттахь гергга Кесада тӀеихира чибчин латтанашна, новкъахь дукха новкъарлонаш йолуш. 600 сов стаг цамгарех велира, индахошца девнашкахь ийгира. 1537 шарахь тобанан дисина дакъа, 200 стагал кӀезиг, кхечира Кундинамарка акъари тӀе. Юкъарчу тӀемаша гӀелбина, лулара тайпанаш тӀелетта чибча, юьхьанца испанхой делий бу моьттина болу, кӀеззиг бен дуьхьало ца йира. 1541 шарахь чибча-муискийн латтанаш дерриш юкъадахара Керла Гранадин. Цуьнан коьрта гӀала хилира Гонсало Кесадас 1538 шеран 6 августехь, яьгначу индахойн Факатин гӀопан меттигехь кхоьллина Санта-Фе-де-Богота.

XVIII бӀешеран юккъехь дӀаелира Чибчин оьздангалла а, мотт а.

Оьрсийн маттахь[нисъе бӀаьра | нисъе]

Литература[нисъе бӀаьра | нисъе]

Хьажоргаш[нисъе бӀаьра | нисъе]