Хьалхара жӀарахойн тӀелатар

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Хьалхара жӀарахойн тӀелатар
Коьрта конфликт: ЖӀарахойн тӀелетарш
1099jerusalem.jpg
Терахь 10961099
Меттиг Гергара Малхбале (Анатоли, Левант, Израиль)
Бахьна Католикийн килсан керстачеран сийлаллаш схьаяха иэшаран идеологин сацам (Клермонан гулам, 1095)
ЖамӀ ЖӀарахойн толам, цара Триполи, Антиохи, Эдесса яккхар
Хийцамаш Бусалбачаьргара схьадаьхначу латташ тӀаьхь жӀарахоша пачхьалкхаш кхоллар: Эдессан графалла, Антиохин олалла, Иерусалиман паччахьалла, ткъа иштта тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа экспанси йина — Триполи графалла (1105)
МостагӀий

ЖӀарахой: Holy Roman Empire Arms-single head.svg Сийлахь Руман Импери

Arms of the Kings of France (France Ancien).svg Паччахьалла Франци

Royal Arms of England (1154-1189).svg Ингалс

Coat of Arms of the House of Hauteville (according to Agostino Inveges).svg Апулия

Komnenos-Isaac-Arms.png Византийн Импери
Armoiries Héthoumides.svg Киликийн Эрмалойчоь

Бусалбанаш: Seljuqs Eagle.svg Сельджукаш
Flag of Jihad.svg ДанишмендгӀар
Rectangular green flag.svg ФатимагӀар
Flag of Almohad Dynasty.svg АльморавигӀар
Flag of Afghanistan (1880–1901).svg ӀаббасгӀар

БӀаьччаш

CoA civ ITA milano.png Гульельм Эмбрияко
Blason Lorraine.svg Готфрид Бульонан
Armoiries Provence.svg Раймунд IV Тулузан
Blason Blois Ancien.svg Этьен II де Блуа
Blason Courtenay.svg Балдуин Булонан
Blason Courtenay.svg Евстахий III
Blason Nord-Pas-De-Calais.svg Роберт II Фландрийн
Blason ville fr PuyVelay (HauteLoire).svg Адемар Монтейлан
Armoiries Vermandois.svg Гуго Сийлахьверг
Blason duche fr Normandie.svg Роберт Нормандин
Coat of Arms of the House of Hauteville (according to Agostino Inveges).svg Боэмунд Тарентан
Coat of Arms of the House of Hauteville (according to Agostino Inveges).svg Танкред Тарентан
Komnenos-Isaac-Arms.png Алексей I Комнин
Komnenos-Isaac-Arms.png Татикий
Armoiries Héthoumides.svg Константин I

Кылыч-Арслан I
Яги-Сиян
Кербога
Дукак
Ридван
Flag of Jihad.svg Данишменд ГӀази
Rectangular green flag.svg Ифтихар ад-Даула
Rectangular green flag.svg Аль-Афдаль Шаханшах

Массон ницкъаш

ЖӀарахой: 30,000 гӀашлой[1]

  • 5000 кавалерии[2]

Византи: 2000 стаг[2], Ахархой-жӀарахой: 100 эзар сов стаг

хууш дац

Commons-logo.svg Аудио, суьрташ, видео Викилармехь

Хьа́лхара жӀа́рахойн тӀелата́р кечдира 1096 шарахь руман папин Урбан II-гӀачун сацамца, византийн императора Алексей I-чо дехар динчул тӀаьхьа, Ӏалашо малхбален керстачарна Анатоли (Жима Ази) сельджукех ларъеш гӀодар йолуш. ТӀелатаран Ӏалашо хилира сийлахь гӀала Иерусалим а, Сийлахь латта а бусалбачарех мукъа даккхар. Юьхьанца руман папин кхайкхам хьажийна бара беккъа французийн рыцаршка, амма тӀаьхьа цунах хилира яккхий масштабийн тӀеман кампани, ткъа и ойланаш дӀалецира Малхбуза Европан ерриг керста пачхьалкхаша. Массо а къаьмнийн феодалаш а, миска нах а латта тӀехула а, хӀорд чухула а Малхбалехьа гӀоьртира, новкъахь туркойн-сельджукийн Ӏедалах мукъа даьккхина Жима Азин малхбуза дакъа а, Византийн бусалбачарех болу кхерам дӀа а баьккхина, 1099 шеран июлехь схьаяьккхира Иерусалим. Хьалхара жӀарахойн тӀелатар долуш кхоьллира Иерусалиман паччахьалла, кхин жӀарахойн пачхьалкхаш, уьш цхьаьна тухара Латинан Малхбале цӀаро. ЖӀарахойнтӀелетаран историн ладаме роль ловзийра син-мехаллин рыцарийн орденаш.

Девнан историн хьалхе[нисъе | нисъе чухулара]

ЖӀарахойн тӀелатаран цхьа бахьна дара византийн императора Алексей I Комнина Руман папега орца дехар. И орца дехар масех бахьнийца дара. 1071 шарахь императоран Роман IV Диогенан эскар хӀаллак дира туркойн-сельджукийн султана Алп-Арслана Манцикертера тӀамехь. Оцу тӀамо а, цул тӀаьхьа Романа IV Диоген даржера вожаваро а гражданийн тӀом баьккхира Византехь, иза ца сецира 1081 шарахь Ӏарш тӀе Алексей I Комнин кхаччалц. Оцу хенахь туркойн-сельджукийн тхьамданаш аьтто бан кхиира Константинополера девнех, схьалецира анатолийн акъарин доккхаха долу дакъа. Шен урхаллин хьалхарчу шерашкахь Алексей Комнинан гуттаренна а дов латто дийзира шина фронтехь — малхбузера тӀелета Сицилера норманнашна а, малхбузера тӀелета туркой-сельджукашна а дуьхьала. Византийн империн Балканийн мехкаш а иштта половхой тӀелеташ дара.

Оцу хьолехь Алексейс сих-сиха Малхбуза Европера мехах тӀемлой лелабора, византихоша царех франкаш я кельташ олура. Империн бӀаьччоша лакхара мах хадабора европахойн дошлойн тӀеман говзаллин а, мехах болу салтий лелабора тӀелеташ долу дакъош санна. Церан корпус даиман а юза езаш яра. 1093 я 1094 шарахь Алексейс, схьагарехь, Руман папега орца дийхира рогӀера корпус вовшахтохарехь. Тарло, и дехар ЖӀарахойн тӀелатаран бахьана хилир.

Кхин бахьна хила тарло малхбузе кхаьчна Палестинехь къизаллаш ярах эладиташ. Оцу хенахь Гергара Малхбале Сийлахь сельджукийн султанатан (цуо дӀалоцура хӀинцалера Иранан а, Шеман а ладаме дакъа) а, Мисран ФатимгӀеран пачхьалкхан а юкъара фронтан асане нисъелира. Сельджукашкахьа бара коьртаниг бусалбанаш-суннийш, ФатимгӀаьргхьа — коьртаниг бусалбанаш-шиӀиташ. Палестинера а, Шемара а кӀезиг болу керстанаш ларбан цхьа вацара, тӀаккха тӀом болуш церан цхьаболу векалшна талораш дора. Оцуо даьккхина хила тарлора Палестинехь бусалбачара ечу къизаллех эладиташ.

Цул сов Гергарчу Малхбалехь кхиа доладелира керсталла: оцу махкахь яра дуьххьарлера керстачеран юкъараллаш, лаьттара дукхаха йолу керстачеран еза меттигаш.

Шема а, Палестина а Адженадеинехь (634) а, Ярмукехь (636) а толамца карайоьду царна. Къудс-ГӀала дӀалоцу 638 шарахь. Искандри 643 шарахь, Мисрал тӀаьхьа дукха хан ялале схьайоккху ерриг Къилбаседа Африка. Кипр дӀалаьцна 680 шарахь.

XI бӀешеран шолгӀачу декъехь (1078 а, 1081 а шерашна юкъахь) Жимачу Азехь гучубовлу туркой, цара туркойн-сельджукийн цхьа могӀа кегийра пачхьалкхаш йохку (Димашкъан, Хьалебан, кхин а).

Иза бахьнехь керстачеран ойла кхоллаелира, шайн хьийзош болу вежарий ларбан беза, дайна латташ а, сийлаллаш а юхаерзо еза аьлла.

Руман папин кхайкхамаша, Пётр Амьенан а, кхин динан гӀуллакххойн а чураваьлла бен хьехамаша, ца хиллачу кепара адам айира. Францин, Германин, Италин тайп-тайпанчу меттигашкахь кечам беш бара тӀелата. Цул сов, эзарнаш адамаш шеш тобанашка цхьаьнакхетта, оьхура Малхбале.

I эзар шеран шолгӀа декъехь бусалбачара дехира Къилбаседа Африкан доккхаха долу дакъа, Мисар, Палестина, Шема, Испани, кхин дуккха а мехкаш.

Амма ЖӀарахой тӀелетаран заманахь бусалба дуьне чуьра декъна дара, тайп-тайпана маьхкийн урхалчашна юкъахь дара гуттаренна а тӀемаш, дин а декъаделира масех некъана а, тобанна а. цунах аьтту баккха сихбелира арахьара мостагӀий, царна юкъахь Малхбузера керстачеран пачхьалкхаш а.

Иштта, Испанера Реконкиста, Норманнаш яьккхина Сицили, норманнаш къилбаседаафрикан бердашна тӀелетар, Пизас Генуя а, Арагонас Мальоркехь, Сардинехь мехкаш дахар, керстачеран урхалчийн тӀемаш бусалбачарна дуьхьала хӀорд тӀехь, гойтура XI бӀешеран малхбузаевропан арахьара политикан агӀо.

Иштта ладаме роль ловзийра руман папин шен Ӏедал шордан лаамо керла пачхьалкхаш а, мехкаш а схьадохуш. ТӀаьхьа иштта нис а делира. Малхбуза европахой дуккха а дешийн талор динехь а, амма дуккха а, оцу хенан, иэшамаш хилира моралан агӀора а, адамашца а, ткъа бусалбачарна шозза сов иэшам хилира, тӀаьхьа царна къоьлла юьйлира.

Малхбуза Европа[нисъе | нисъе чухулара]

Файл:First crusade map.jpg
Хьалхара жӀарахойн тӀелатаран карта.

Хьалхара жӀарахойн тӀелатаран ойлан юьхьиг хуьлу Малхбуза Европехь Хьалхара ЮккъерабӀешераш чекхдаьллачу муьрехь хӀоьттина хьал. Каролингийн импери екъа а екъна, майра мажарш а, викингаш а керсталле балийначул тӀаьхьа, хӀоьттира дикка машар. Амма хьалхарчу масех бӀешарахь Европехь кхоллаелира дийна тӀемлойн класс, церан дозанашкара арахьара кхерам дӀабаьлча, дийзира шайн ницкъ гайта шайна юкъара девнашкахь, ахархойн гӀиттамаш охьатаӀош. ЖӀарахой тӀелатар къобал деш, папас Урбан II-гӀачо аьлла: «Кхузахь декъах ваьлларг а, къениг а, цигахь самукъане а, хьал долуш а хир ву».

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. D. Nicolle, The First Crusade 1096-99: Conquest of the Holy Land, 21
  2. 1 2 D. Nicolle, The First Crusade 1096-99: Conquest of the Holy Land, 32