ЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан а дуьненаюкъара болам

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци a, Лахар
ЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан а дуьненаюкъара болам
icrc.org
Commons-logo.svg ЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан а дуьненаюкъара болам Викигуламехь

ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара болам (кхин а бевза Дуьненаюкъара ЦӀен ЖӀар я Дуьненаюкъара ЦӀен Бутт аьлла) — дуьненаюкъара гуманитаран болам, кхоьллина 1863 шарахь, цхьанатуху дуьненахь 100 миллион сов белхалой а, волонтераш а.

Боламо «Цхьан а къестамаш а боцуш массо а халонехь волчунна гӀодар, иза бахьнехь Дуьненан тӀехь машар хӀотторхьама» шен коьрта Ӏалашо лору[1].

Дуьненаюкъара ЦӀен ЖӀаран коьрта дакъош:

Боламан куьйгаллин меженаш:

  • ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан дуьненаюкъара конференци — хуьлу 4 шарахь цкъа. Цигахь къаьмнийн юкъараллин вовшехкхетарш хуьлу Женеван Конвенцин пачхьалкхийн-декъашхойн векалшца.
  • Векалийн Кхеташо — Кхеташо вовшахкхетарш хуьлу 2 шарахь цкъа.
  • Даиман йолу комисси — ю Дуьненаюкъара конференцин векалйина меже Конференцешна юкъарчу муьрехь.

Бух буьллу принципаш[нисъе | нисъе чухулара]

ЦӀен бутт тӀехь болу сиха гӀоьнан автомобиль. Бакох, Азербайджан
ЦӀечу Беттан автомобиль Туркменехь

Кхайкхийна 1965 шарахь ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а Дуьненаюкъара ХХ конференцехь Венехь.

Шен балхехь волонтёраша а, ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а юкъараллин белхалоша а куьйгалла до оцу фундаментан принципашца.

Адамалла

ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара болам, гӀодан Ӏалашо йолуш кхоьллина тӀеман аренашкахь массо а чевнаш йинчарна цхьа юкъара а ца воккхуш, цхьаьн озабезам а ца беш, гӀерта муьлххачу хьолехь а, дуьненаюкъара хуьлда иза я къоман тӀегӀан тӀиера хуьлда иза, адамо бала хьегар дӀадаккха а, аттачу даккха а. Боламан декхар ду адамийн дахар а, могашалла а ларъян, адаман сий дайтар. Цуо аьтту бо вовшех кхета, доттагӀалла лело, вовшен гӀодан, халкъашна юкъахь чӀоггӀа машар латтабан.

Озабезам ца хилар

Боламо ца йо цхьан а дискриминаци къам, бос, дин, класс я политикан ойла бахьнехь. Иза адамийн баланаш лагӀбан бен ца гӀерта, уггар хьалха, уггар чӀогӀа оьшучунна а беш.

ЮкъацагӀертар

Массеран а тешам хилийтархьама, Боламан йишяц тӀеман девнехь цхьан а агӀо лаца, политикан, расан, динан я идеологин амалийн къийсамаш юкъагӀерта.

Бозуш цахилар

Болам бозуш бац. Къамнийн юкъараллаш, шайн правительствошна гуманитаран гӀуллакхехь гӀодеш, шайн пачхьалкхан законашна муьтӀахь йолуш, тӀаккха а даиман автономи латтон еза, ЦӀечу ЖӀаран принципашца лела таро хилийта.

Шен лаамехь хилар

Шен лаамца лелон гӀодаран белхашца Болам пайда баккха ца гӀерта.

Цхьаалла

Пачхьалкхехь цхьаъ бен хила йиш яц ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан къоман юкъаралла. Иза хилаеза йиллина массарна а, шен гуманитаран болх пачхьалкхан шайолчу меттигашкахь бан а беза.

Универсалалла

Болам дуьненаюкъара бу. Массо а къаьмнийн юкъараллаш цхьатерра бакъонаш йолуш ю, декхарийлахь ю вовшен гӀодан.

Эмблемаш[нисъе | нисъе чухулара]

ЦӀен кристалл, ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан динан нейтралитетан символ ю
Турцин поштан-налогин марка. Гулделларг ЦӀен Беттан фонде доьду (1928, 1 пиастр).

ЦӀЖДЮК дуьххьарлера эмблема — цӀен жӀар кӀайчу баса тӀехь — юьхьанца дуьйна а динан маьӀна дацара, гойтура ша швейцарин байракхан (цӀечу баса тӀехь кӀайчу жӀаран метта — цӀениг кӀайчун тӀехь) негативан копи (инверси). Амма 1877—1878 шерашкара оьрсийн-туркойн тӀамехь Ӏусманийн империно дӀаяьккхира и эмблема, хийцира цӀечу беттаца, хӀунда аьлчи цӀечу жӀаро йора негативан ассоциаци жӀарахошца.

1929 шеран Женеван конвенцис къобал бира цӀен бутт шолгӀа эмблема санна. И эмблема лелайо къаьмнийн кхолламаша дукхах йолу бусулбаченран мехкашкахь, амма массанхьа яц, алсама бахархой бусулбанаш болчохь бен. Иштта, ХӀиндонезехь къоман юкъаралло лелайо цӀен жӀаран эмблема: юкъараллин куьйгалхочо дийцарехь, иза доьзна ду кхоллам а, жӀаран эмблема а, пачхьалкх а — динан нейтралитет йолуш ю[2].

Иштта официалан символан статус елла цӀечу лоьман а, маьлхан а хьаьркан, хьалха 1980 шо кхачале лелош хиллайолу Исламан Республикан Иранан пачхьалкхан герб.

2005 шеран декабрехь, цхьана символан кховдина болу цӀен Давудан седа дӀатеттинчул тӀехьа, израилан дипломатийн а, Американ ЦӀен ЖӀаран векалшан а ницкъашца гучуелира кхоалгӀа динан-нейтралан эмблеман проект — цIен кристалл[3].

ЦӀен жӀар 1906 шарахь дуьйна ю иштта чӀагӀйина «Johnson & Johnson» фирман йохк-эцаран марка, ша эмблема лело йолийра фирмано 1887 шарахь. 1905 шарахь АЦШ Конгрессо цӀен жӀаран символ лело бакъо дӀаяьккхира муьлххачу кхолламна, ЦӀен ЖӀара йоцучунна. J&J шен эмблема хьалха чӀагӀъяр бахьна долуш, иза декъара яьккхира.

ЦӀен жӀар ю лардаран эмблема, чӀагӀйина ю ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан хьаьрк аьлла, цундела и символика лело кхечу кхолламашна магийна дац дуьненаюкъара законашца. 1949 шеран Женеван конвенцино чӀагӀйина ЦӀЖДК бакъонан статус, иза бахьнехь ЦӀен ЖӀаран (ЦӀен Беттан) хьаьрк ларъеш ю дуьненахь.

Советийн Союзехь, тӀехьа ДЙП пачхьалкхаша а цӀечу жӀараца билгалйоккхура медицинех хьакхалуш йолу массо а хӀума. Иштта символ лелаяро хеттарш хиттор ду[4]. Цул сов, символ тӀеман хенан бен йогӀуш яц. Украинехь 2002 шарахь тӀеэцна закон, официалан ца магош символ шайна ма-луъу лелаяр. Иза бахьнехь цӀен жӀар яйна сихонан медицинан гӀоьнан машенаш тӀиера[5], ткъа некъан сервисан хьаьркаш тӀехь «Хьалхара медицинан гӀоьнан пункт» а, «Дарбанан цӀа» а хьаьркаш хийцира кӀайн жӀараца баьццарчу басар тӀехь я баьццара жӀар кӀайн басар тӀехь.

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитет[нисъе | нисъе чухулара]

Сольферино, Анри Дюнан а, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитет кхоллар а[нисъе | нисъе чухулара]

Анри Дюнан, «Сольферинон дагалецамаш» жайнин автор

19 бӀешераш юккъе даххалц яцара тӀамехь чевнашйина салташна дарбадаран эффективан система а, уьш дӀатарбан кхерам боцу меттиг а. 1859 шарахь июнехь швейцарин бизнесмена Дюнан Анри Францино оккупаци йинчу Итали веара французин императорца III Наполеонаца цхьанакхета а, Алжирехь бизнес лелоран халонех дагавала цуьнца. Сарахь 24 июнехь иза кхечира Сольферино гӀала, цигахь иза хилира тӀеман теш, цигахь велира я чевнаш йира 40 эзар гергга салташна шине а агӀора. Дюнан Анри воьхна вара тӀеман тӀехье а, мискъалзарратал медицинан гӀо цахилар а бахьнехь. Цуо хьалха хилла Ӏалашо дӀатеттира, масех де дайира чевнаш йинчарна дарбадеш а, цаьрга хьожуш а. Женеве цӀа веачи, цунна жайна яздан лиира, 1862 шарахь иза «Сольферинон дагалецамаш» цӀе йолуш зорбатуьйхира шен чоьтах. Цуо дӀасаяхьийтира жайнин масех экземпляр Европера коьртачу политикан а, тӀеман а гӀуллакххошна. Жайна арахецар доцуш, Дюнан волавелира тӀамехь чевнаш йинчу салташна гӀодан къаьмнийн шайн лаамца йолу кхолламаш кхолларан ойланаш ян. Цул сов, цуо кхайкхамбора нейтралан медикашна а, тӀеман аренашкара дарбанан цӀеношна а кхерамазалла луш дуьненаюкъара барт кечбан а, куьг яздан а.

1863 шеран 9 февралехь Женевехь, Дюнан Анрис кхоьллира «Пхеан комитет», Дюнан ша воцуш, оцу юкъавахара кхин а дош лелаш болчу женеверчу доьзалийн виъ векал: Муанье Гюстав, Женеван нехан аьттон юкъараллин юрист а, председатель а волу, аренан хьолашкахь дукха болх бина волу лор Аппиа Луи, цуьнан коллега Женеван гигиенан а, могашалла Ӏалашъяран а комиссера Теодор Монуар Аппиа, швейцарин эскаран гӀараваьлла инарла Дюфур Гийом-Анри. Комитет Женеван нехан хьолан юкъараллин комисси яра. Цуо шена Дюнанан ойланаш таллар а, кхочушъяр а, уьш практике яхархьама дуьненаюкъара конференци ян а Ӏалашо хӀоттийра. БархӀ де даьлча пхеаммо барт бира шайн комитетан цӀе хийца «Чевнашйинчарна гӀодаран дуьненаюкъара комитет» аьлла. 1863 шеран 26-29 октябрехь Женевехь дӀаяьхьира комитето кечйина дуьненаюкъара конференци. Конференцино тӀеман аренашкахь медицинан гӀуллакххошка болх тобайтархьама Ӏалашо хӀоттийра практикан белхан система кечъяр. Конференцехь дакъалецира 36 делегата: пачхьалкхийн правительствошкара 18 официалан делегат, 6 векал правительствон боцу кхолламашкара, 7 официалан воцу кхечу пачхьалкхашкара делегат, 5 комитетан декъашхо. Конференцехь яра: Австро-Мажаран импери, Баден, Баварин пачхьалкх, Франци, Йоккха Британи, Ганновер, Гессен-Кассель, Италин пачхьалкх, Нидерландаш, Прусси, Российн импери, Саксонин пачхьалкх, Испани, Шведийн-норвегийн уния, Йоккха Британин а, Ирландин а цхьанатоьхна пачхьалкх.

Конференцино 1863 шеран 29 октябрехь тӀеэцначу резолюцехь, бара хӀара кховдамаш:

  • Чевнашйинчу салташна гӀоьнна къоман юкъараллаш кхоллар;
  • Нейтраналлан статус а, чевнашйинарш ларбар а;
  • ТӀеман аренашкахь гӀодан волонтераш лелабар;
  • Керла конференцеш яр, и концепцеш дуьненаюкъара бертан бакъонаш ларъярхьама юкъаягӀийтар Ӏалашо йолуш;
  • Медицинан персоналан уьш къастийтархьама, цӀен жӀар йолу бехчалг, юкъара символ хилийтар.

ШолгӀачу шарахь швейцарин правительствос кхайкхира массо а европан пачхьалкхийн, ткъа иштта АЦШ, Бразилин, Мексикин правительствош официалан дипломатийн конференце. Шайн делегаташ хьовсийра Женеве ялхийтта пачхьалкхо. 1864 шеран 22 августехь конференцис чӀагӀйира «ТӀеман аренашкахь тӀомбеш долчу эскарийн цомгашчеран а, чевнашйинчеран а хьал тодар» аьлла йолу дуьххьарлера Женеван конвенци. Цунна куьг яздира 12 пачхьалкхан векалша: Баденан, Бельгин, Данин, Францин, Гессенан, Италин, Нидерландийн, Португалин, Пруссин, Швейцарин, Испанин, Вюртемберган. Конвенци латтара 10 статьях, цара хӀиттийра хьалхара тӀеэгийна бакъонаш, цара гаранти елира нейтралаллин а, тӀеман конфликтехь чевнаш йина салташна, медицинан персоналан, гуманитаран кхолламашна гӀодаран а. Цул сов, конвенцис хӀоттийра Къоман юкъараллийн дуьненаюкъара комитет къобалъярхьама шиъ бехкам:

  • Къоман юкъаралла къобалйина хилаеза шен правительство
  • Пачхьалкхан къоман правительство Женеван конвенцин декъашхо хилаеза
Женеван хьалхара конвенцин оригинал, 1864

Женеван конвенцин куьг яздешшехь кхоьллира къоман юкъараллаш Бельгехь, Данехь, Францехь, Ольденбургехь, Пруссехь, Испанехь, Вюртембергехь. 1864 шарахь дуьйна Аппия Луи а, голландин эскаран капитан волу ван де Вельде Шарль а, тӀеман конфликт йолуш цӀен жӀаран эмблемаца болхбан буьйлабелла дуьххьарлера бозушбоцу а, нейтралан а векалш хилира. Кхо шо даьлча, 1867 шарахь, кхайкхира дуьххьарлера тӀамехь чевнашйинчарна медицинан гӀодаран Къоман юкъараллин дуьненаюкъара конференци.

Оццу, 1867 шарахь, Дюнан Анрин кхайкхо дийзира банкроталла Алжирера шен бизнесан аьтту цахиларна, цуьнан дукхах долу бахьна Дуьненаюкъара комитетехь цахеддаш къахьегар дара. Бизнесан аьтту цахиларо а, Муанье Гюставца дов хиларо а дӀаваьккхира Дюнан Комитетан секретарь даржера, декъашхошна юкъара а дӀаваьккхира иза. Дюнан бехкевира харц банкроталлехь. Иза лаца язйина ордер а яра. Цуьнан йита йийзира ша вина гӀала, кхин цкъа а юха а ца веара цига.

Цул тӀехьа боламан къоман кхоьллира массо а аьлча санна европан пачхьалкхашкахь. 1876 шарахь комитето чӀагӀйира цӀе а «ЦIен ЖIаран дуьненаюкъара комитет» аьлла, иза хӀинци а йолуш ю. пхи шо даьлчи Бартон Кларин ницкъашца кхоьллира Американ ЦӀен ЖӀара. Женеван конвенцин куьг яздина пачхьалкхаш алсам евлира, цуьнан низам кхочушдан долийра. ЦӀен ЖӀаран болам массара а къобалбира, шайн лаамца къоман комитеташкахь болхбан резахуьлура дуккха нах.

1901 шарахь дуьххьара Нобелевн дуьненан премеш лучу хенахь, Норвегийн Нобелевн комитето барт бира иза яла цхьанне Дюнан Анрин а, Пасси Фредерикана а — гӀараваьллачу пацифистана. Коьрта хилам, Нобелевн премица совгӀат дар доцуш, бара официалан ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитето декъалавар, цуо гайтира Дюнан Анрин реабилитаци а, цуо ЦӀен ЖӀара кхуллуш бинчу белхан йоккха роль а. Дюнан велира ис шо даьлчи жимачу швейцарин курортан Гейден гӀалахь. Дюнанан къена мостагӀ, Муанье Гюстав велира ши бутт хьалха. Иза Комитетехь президент лаьттира исторехь уггар дукха.

1906 шарахь 1867 шеран Женеван конвенци юхакегийра. Шо даьлчи ШолгӀа дуьненаюкъара машаран конференцис Гаагехь тӀеийцира 1907 шеран Гааган конвенци, цуо шорбира Женеван конвенцин болх хӀордан тӀиера тӀеман гӀуллакхаш тӀе а тоьхна. Хьалхара дуьненан тӀом болалуш, ЦӀен ЖӀара кхоьллина а, Женеван хьалхара конвенци тӀеэцна а 50 шо даьлчи, дуьненахь 45 къоман юкъаралла яра чевнашйинчарна гӀодеш. Болам арабелира Европан а, Къилбаседа Американ а дозанашкара, цунна юкъаяхара Юккъерчу а, Къилбан а Американ пачхьалкхаш: Аргентина, Бразили, Чили, Куба, Мексика, Перу, Сальвадор, Уругвай, Венесуэла, Азин пачхьалкхаш: Цийн Республика, Япон, Корей, Сиам; Африкан пачхьалкхаш: Къилба-Африкан Республика.

Дуьненан хьалхара тӀом болучу хенахь[нисъе | нисъе чухулара]

1915 шеран Французийн листовка

Дуьненан хьалхара тӀом болалуш ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитет Ӏоттаелира чолхечу гӀуллакхех, цуьнца лара ца елира къаьмнийн юкъараллийн гӀоьнца бен. Европан пачхьалкхийн медицинана гӀоьнна баьхкира шадолу дуьнен тӀиера ЦӀен ЖӀаран белхалой, царна юкъахь АЦШ а, Япон а. 1914 шеран 15 октябрехь, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитето кхоьллира ТӀеман йийсархойн гӀуллакхийн дуьненаюкъара агентство, 1914 шо чекхдолуш цигахь болхбеш вара 1200 стаг, дукхахберш волонтераш. ТӀом чекхболуш Агентствос дӀасадахьийтира 20 миллион сов кехат а, хаам а, 1,9 миллион совгӀат, 18 млн швейцарин франк сагӀа гулдина. Агентствон гӀоьнца 200 эз. гергга тӀеман йийсархочун цӀехьа воьрзийла хилар йийсархой хийцар бахьнехь. 1914—1923 шерашкара Агентствон картотекехь 7 миллион сов йийсархойн а, тӀепаз байначеран а карточка дара. Оцу каталого гӀодира 2 млн сов тӀеман йийсархо вовзийта, гергарчаьрца уьйр таса таро елира. ХӀинца и каталог ю женеван ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара музейхь. Каталог лелоран бакъо дозатоьхна ю.

ТӀеман хенахь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитето девнан агӀонаша 1907 шеран Женеван конвенци кхочушъяр тергойора, нагахь йохийча, низам дохийначу пачхьалкхе арз дора. Исторехь дуьххьара химин герз лелийча ЦӀен ЖӀаро протест йира. Женевин конвенцин мандат доццушехь, Дуьненаюкъара комитет гӀиртира зулам хиллачу гражданийн хьал тодан. ДӀалаьцна официалан статус йолу латтанаш тӀехь, Дуьненаюкъара комитето гӀодора гражданийн бахархошна 1899 а, 1907 а шерийн Гаагин конвенцица. И конвенцеш хилира иштта ЦӀен ЖӀаран йийсархошца болу белхан коьрта бакъо. Дуьненаюкъара агентствон лакхахь бийцина болх боцуш, ЦӀен ЖӀаро тӀеман йийсархойн лагершна инспекци йора. ТӀом боьдуш болуш ЦӀен ЖӀаран 41 векал 524 лагерехь хилла Европан массо а маьӀӀера.

Хемингуэй Эрнест ЦӀен ЖӀаран сихачу гӀоьнан шоферан духар доьхна

1916—1918 шерашкахь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитето зорбатоьхна цхьа могӀа поштан открыткийн тӀеман йийсархойн лагерашкара суьрташ долуш. Царна тӀехь дара йийсархойн денна а долу дахар, цаьрга цӀера кехаташ дар, кхин а. Дуьненаюкъара комитет гӀертара иштта тӀеман йийсархойн доьзалашна дегайовхо йита, церан гергарчу нехан хьолах лаьцна ца хуушдерг лагӀдан. ТӀом чекхбаьлчи ЦӀен ЖӀаро цӀехьа берзийра 420 эз. сов тӀеман йийсархо. 1920 шарахь дуьйна репатриацин Ӏалашонаш дӀаелира хӀинцца кхоьллинчу Къаьмнийн Лиган, цуо и болх кховдийра норвегийн дипломатан Нансен Фритьофан. ТӀехьа цуьнан бакъонан мандат шордира, цуьнан декхарш юкъа беира бевддалелачарна а, арабаьхначарна а гӀодаран болх. Нансен юкъадаьккхира Нансенан паспорт олушдерг, иза лора шайн гражданалла яйна бевддалелачарна. 1922 шарахь Нансенан къинхьегам билгалбаьккхира Нобелевн дуьненан преми.

ТӀеман хенахь бинчу шен пайден болх бахьнехь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан совгӀат дира 1917 шеран Нобелевн дуьненан премица. И преми яра 1914—1918 шерашна юкъахь елла цхьаъ бен йоцург.


1923 шарахь Комитето хийцира керла декъашхой харжаран политика. Оцу хене кхаччалц Комитетехь болхбан йиш яцара Женеван бахархойн бен. И бехкам дӀабаьккхира, Комитетехь болхбан бакъо массо а швейцархочун хилира. Дуьненан хьалхарчу тӀеман зеделларг лоруш, 1925 шарахь чӀагӀбира Женевской конвенцин керла тӀетохам, цуо законера арадаьккхира герз меттана садукъдо а, дӀевшен а, биологин хӀуманаш а лелор. Диъ шо даьлчи ша Конвенци юхакегийра, чӀагйира «тӀеман йийсархой лелабаран» шолгӀа Женеван конвенци. ТӀамо а, ЦӀен ЖӀаран балхо а тӀеман муьрехь хаъал айира Комитетан репутаци а, авторитет а дуьненан юкъараллехь, цуо шорйира белхан сфера.

1934 шарахь Дуьненаюкъара комитето юкъа а яьлла, чӀагӀйира тӀеман конфликтехь маьрша бахархой ларбаран керлачу конвенцин проект. Амма дукхах йолу правительствош яцара и конвенции юкъаяккха лууш, Дуьненан шолгIа тIом чекхбаллалц цуо шен ницкъ ца ийцира.

Дуьненан шолгӀа тӀом болучу хенахь[нисъе | нисъе чухулара]

ЦӀен ЖӀарин Лодзера хаам, Польша, 1940.

Дуьненан шолгӀа тӀом болуш ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан белхан бакъонан бух бара 1929 шеран редакцера Женеван конвенци. Комитетан болх Дуьненан хьалхарчу тӀамехь хиллачул хийцабелла бацара: тӀеман йийсархойн лагерийн инспекци, маьрша бахархошна гӀодар, тӀеман йийсархошна кехаташ яхдан таро ялар, тӀепаз байначарах хаамаш бар. ТӀом чекхболуш 179 векало 41 пачхьалкхера 12750 тӀеман йийсархойн лагершка зиярат дина. ТӀеман йийсархойн центран хаамийн агентствохь (Zentralauskunftsstelle für Kriegsgefangene) вара 3 эз. белхало, йийсархойн картотекехь 45 миллион карточка дара, Агентство дӀасадахьийтира 120 млн кехат. Йоккха дуьхьало яра Немцойн ЦӀен ЖӀара нацисташ тергоеш хилар, женеван статьяш лоруш яцара цара.

ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан аьтту ца хилира нацистийн Германица концентрацин лагерашкахь адамаш лартӀахь леладаран барт бан, тӀеххьаре а, шайн Ӏаткъам сацийра тӀеман йийсархошца бен болх саца ца байтархьама. Цуьнан иштта гӀуллакх ца хилира байаран лагеран хаттарехь а, шортта европан жугатий а, цигонаш а байаран хаттарехь а. 1943 шеран ноябрехь Дуьненаюкъара комитетан пурба делира концентрацин лагерашка посылкаш яхьийта, нагахь хууш делахь адресатан цӀе а, волу меттиг а. Посылка схьаэцаран хаам тӀехь дукха хьолахь куьг яздора кхин чубоьхкинчара, цунна Дуьненаюкъара комитетан аьтту белира 105 эз. гергга чуьвоьллинарг вовза, дӀакхачо 1,1 млн гергга посылка, дукхах дерг Дахаухь, Бухенвальдехь, Равенсбрюкехь, Заксенхаузенехь.

Хууш ду, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан векал волу швейцарин эпсар Россель Морис, хилла 1943 шарахь Освенцимехь а, 1944 шарахь Терезинштадтехь а. Цуьнан дагалецамаш дӀаязбина хилла Ланцманн Клода 1979 шеран «Дийначарехь тӀехӀотта веанарг» цӀе йолчу документалан фильмехь[6] .

Жуно Марсель, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан векал Германехь тӀеман йийсархойн лагерехь. (© Benoit Junod, Switzerland)

1945 шеран 12 мартехь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан президент волу Буркхардт Карл Якобе кхаьчна хаам СС инарлегара Кальтенбруннер Эрнстегара ЦӀен ЖӀарина бакъо луш концентрацин лагере бахка. Германис биллам бира, векалш биса беза лагерашкахь тӀом чекхбаллалц. Дуьненаюкъара комитето хьажийра 10 векал. Царех цхьаъ, Гефлигер Луин, аьтту белира Маутхаузен-Гузен хӀаллакъяр сацо, немцойн планаш американ эскашка дӀа а хаийтина, иштта кӀелхьарваьккхина 60 эзар гергга чувоьллинарг. Дуьненаюкъара комитето емалбира цуьнан болх, хӀунда аьлча иза шайн лаамца лелош дара, цуо тӀамехь йолу ЦӀен ЖӀаран нейтралалла шеконе хӀоттийра. Гефлигеран репутацин реабилитаци ца йира 1990 шарахь бен.

Кхин къинхетаман доккха масала гайтира Будапештера Дуьненаюкъара комитетан векал хилла волу Борн Фридриха. Цуо кӀелхьарабаьхна 11 — 15 эзар жугатий. Женеван лор волу Жуно Марсель хилла европахойх хьалхарчех цхьаъ, Хиросиме кхаьчнариг ядеран бумбанаш тоьхначул тӀехьа.

1944 шарахь ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан елла шолгӀа Нобелевн дуьненан преми. Дуьненан хьалхарчу тӀамехь санна, и преми 1939—1945 шеран тӀеман муьрехь еллайолу цхьаъ бен йоцург яра. Дуьненаюкъара комитето тӀом чекхбаьлчи болх бира къаьмнийн юкъараллашца, тӀамах алссама зехиллачу пачхьалкхашна гӀодан гӀерташ. 1948 шарахь Комитето шаьш бина болх зорбанехь гайтина, цигахь яздина дара тӀом болчу хенахь бинчу балхах лаьцна. 1996 шарахь Дуьненаюкъара комитетан оцу муьран архив йиллина яра академийн а, публикан а талламашна.

ТӀемал тӀехьарчу муьрехь[нисъе | нисъе чухулара]

Женевера ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитета штаб-квартира

1949 шеран 12 августехь чӀагӀбира керла хийцамаш хьалхалерачу шина Женеван конвенцеш юкъахь. ХӀинца шолгӀа женеван конвенци олуш болу «хӀордатӀиера тӀеман ницкъийн декъашкара човйинчеран а, цомгушчеран а, хӀурдакема доьхначеран а хьал тодар» тӀетохам, бина Женеван конвенцин коьртачу текстан 1907 шеран Гааган конвенцин тӀехье лоруш. 1929 шеран «тӀеман йийсархошка хьажаран» Женеван конвенци яра историн агӀора хьаьжчи шолгӀа, амма 1949 шарал тӀехьа цунах кхоалгӀа ала буьйлабелира, хӀунда аьлчи иза юкъаелира Гааганчул тӀехьа. Дуьненан шолгӀачу тӀеман зеделларг лоруш, чӀагӀйира «тӀеман заманахь маьрша бахархой ларбаран» Женеван еалгӀа конвенци. 1977 шеран 8 июнехь кхин а тӀеэцначу протоколаша кхайкхийра, конвенцин ницкъ хилар чоьхьарчу девнехь а, масала, гражданийн тӀемашкахь. Тахана йиъ конвенцин а, царна тӀетоьхна протоколашна а тӀехь 600 сов статья ю, 1864 шеран дуьххьарлера Женеван конвенцехь 10 статья бен яцара.

1963 шарахь бӀешеран юбилей кхочуш, ЦӀен ЖӀаран дуьненаюкъара комитетан цхьаьна ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а юкъараллин дуьненаюкъара федерацица елла кхоалгӀа Нобелевн дуьненан преми. 1993 шарахь дуьйна Дуьненаюкъара комитетан векалш хила бакъо хилира швейцарин боцу гражданийн. Оцу хенахь дуьйна Дуьненаюкъара комитетан иштта болу белхалойн барам кхаьчна 35 %.

ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXIX конференци (2006)[нисъе | нисъе чухулара]

2006 шеран июнехь хилира ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXIX конференци[7], цигахь коьрта хилам бара ПалестӀинан а, Израилан а къоман юкъараллаш Боламан юкъаэцарехь хилла барт. ХӀинца пачхьалкхана арахьа израилан «Маген Давид Адом» юкъараллин лаамхойн болх ларбийр бу дуьненаюкъара бакъонашца.

МДА эмблема

Конференцин декъашхоша барт бира Боламан кхоалгӀа нейтралан эмблемех — ЦӀен Кристалл.

Давудан ЦӀен Турс цӀе йолу къоман юкъаралла юкъаэцар дӀатоьттура 60 шарахь гергга кхолламан символикан гонахьа хиллачу къийсамаш бахьнехь, хӀунда аьлчи яхӀудаш къобал ца йора христианин жӀар а, бусулбачеран бутт а. Конференцехь тӀеэцначу декларацино боху, Израилехь эмблема хилла лелор ю цӀен кристалл — кӀайн бос тӀехь цӀен биъсаберг. Оццу хенахь барт бира, израилан «Давудан ЦIен Турс», я «Маген Давид Адом» (МДА) кхолламо Израилехь хьалхалера символ (цӀен ялх са болу седа — гонахьа цӀен ромб йолу «Давудан турс») лело магарехь.

Бусулбанийн пачхьалкхийн векалш дуьхьала бевлира Израиль юкъа ца эцийта — масала, Шемано шайн ЦӀен Беттан юкъаралла 1981 шарахь Израило дӀалаьцначу Голанийн лакхенаш тӀейита бохура.

ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXX конференци (2007)[нисъе | нисъе чухулара]

ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненаюкъара боламан XXX-гӀа дуьненаюкъара конференции хилира Женевехь (Швейцари) 2007 шеран 26 — 30 ноябрехь[8].

Критика[нисъе | нисъе чухулара]

Дуьненан шолгӀачу тӀамера ДЦӀЖ болх тахана а емалбеш лаьтта. Тешалла деш долу тептарш а, гиначеран дийцарш а, шуьйра лелийна Рюттен Кристина «ЦӀен ЖӀар КхоалгӀа рейхан заманахь» фильм йоккхуш, иза гайтина 2007 шеран 26 сентябрехь немцойн-французийн Arte каналехь. Оцу чохь, чӀогӀа емал до ДЦӀЖ хӀара гӀуллакхаш[9][10]:

  • ЦӀЖДК хьалха хиира нацистийн жугтий хӀаллакбаран планах дерг, амма дукха лачкъийна латтийра и хаамаш.
  • ЦӀен ЖӀаран куьйгалхойн а, белхалойн а цхьа дакъа баккхийбеш бара Гитлеран гӀуллакхех.
  • ЦӀЖДК президента Хюбер Макса ша куьйгалла дира нацистийн Германица жигара болхбечу шина предприятехь.
  • ЦӀЖДК вице-президент Буркхард Карл Гитлера хьошалгӀа кхайкхина Германехь хилира, вахарх «цецваьлла вара».
  • 1938 шарахь августехь концлагерь Дахау зиярат дарах чот луш билгалдаьккхира лагерах «дика ойла» йисар.
  • 1942 шарахь ЦӀЖДК куьйгалхошна хаам кхечира, Берлинера тӀеххьара жугтий Освенциме дӀабуьгу аьлла, амма хӀумма а ца дира, и хаам нахал а ца баьккхира.
  • 1942 шеран аьхка ЦӀЖДК куьйгалхошка кхечира Дуьненаюкъара жугтийн конгрессан женеван бюрон директорера Ригнер Герхартера «хадийна чекхдаккхаран» план кхочушъяран тешалла, амма юха а хӀумма а ца дира и хаам дӀа а ца белира.
  • 1944 шеран 23 июнехь ЦӀЖДК векало Россель Мориса зиярат дира Терезиенштадт концлагере, шен чоьтехь гайтинарг — леррина схьахаьржина диелакъежучу берийн сурташ дара.
  • 1944 шеран сентябрехь оццу Россель Мориса зиярат дира Освенцим концлагере, цхьа а хаттар ца делира газан печех а, шортта нах байарех а лаьцна, амма билгалъяьккхира чӀогӀа хазайолу эсэсахойн маникюр.

Филателихь[нисъе | нисъе чухулара]

ССРС арахецна яра ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а боламан лерина йолу поштан марканаш:

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

  • Красный крест // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]