Туьнкалг

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Харьковн ЙЭЦ туьнкалг (330 метр)
Болатан туьнкалг

Ту́ьнкалгдагаран сурсаташ атмосфере дӀадохуьйту ирахь лаьтта биргӀан гӀирс. Туьнкалган болх баран хьесап доьзна ду озоран эффектаца, цуцо газан массаш дехьаозайо туьнкалган чу доьда Ӏуьргера арадолучу Ӏуьрге кхаччалц. Туьнкалгаш хила тарло гоьрга, овалан, шортта сенаш долуш, йо уьш ца богучу гӀирсах — Ӏаламан тӀулгах, кибирчигах, кхийранах, асбоцеманцах, металлах я бетонах. Промышленностан туьнкалгаш масех бӀе метр лекха хила тарло.

Туьнкалгийн хьала-охьа, пурх, анасизаца хершнаш хуьлу пешийн, пилтийн, кхин дагорг лелочу гӀирсийн кӀура дӀабохуьйтучу системашкахь[1]. Туьнкалг чухула йоьду газаш кӀура лела биргӀан чу а йоьдий, тӀаккха арахоьцу атмосфере. Цхьаьна биргӀан тӀе масех туьнкалг таса а мега.

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Дуьххьара туьнкалгах лаьцна яздина греко Теофраста вайн эрал хьалхара IV бӀешарахь[2]

Антикан дуьненахь лелайора гӀишлонан пенашна юкъахула йоьду биргӀанаш газаш пурнин чура дӀаяхийтархьама, амма боккъал а йолу биргӀанаш Европехь юкъаевлира XII бӀешарахь. Промышленностан кӀура дӀабохуьйту биргӀанаш юкъаевлира XVIII бӀешо чекхдолуш.

Туьнкалгаш кхоллаялар уьйр йолуш ду доздаран системашца. Уггаре атта йинариг царех — гуонаха тӀулгаш дехкина цӀе. Ишттачу йохъяран «конструкцино» таро лора ширачу заманахь цӀеран уллехь вохвала, кечбан цхьа атта кхача. Йовхо алсама латтийта хӀун дан деза боху хаттар адамаша тӀаьхьа хӀоттийра, шеш къилбаседехьа гена мел кхелха. Масала, Уссурин зонехь, и мехкаш тела волу яздархочун-новкъахочун В. К. Арсеньевн тешаллашца, Корейра охьахешинчеран хӀусамаш йохйора чӀогӀа тамашийна туьнкалгашца, цуьнан харшаш дехкина дара цӀийнан цӀенкъа бухахула, нах бехачу зонашкахь, уьш бохбеш. КӀура араболара хара йолчу диттан чухула, иза туьнкалган арахьара декъан метта дара.

Ткъа Русехь йохъяран система лелош хилла туьнкалгаш а йоцуш — тхьов тӀаьхь Ӏуьрг доккхий. XVII бӀешо кхаччалц гӀаланашкахь массо а адамийн чкъоьрийн пешаш иштта яра. И чоь йохъяран хьесап кхераме а дара, хӀунда аьлча цӀа чохь гуллора адаман зуламе йолу хьаьха газ. Ткъа кхин а иштта йохъен хӀусам чӀогӀа хаза ца хуьлура — пенаш гуттара цӀандан дезаш хуьлура. Пешашна кир тохар лелош ду генара схьа, юьхьанца и пеш хазъян тухуш бацара, ткъа тухура пешо болх муха бо хьожуш — кӀайчу тӀоьхалонехь дика хаало муьлхха а, лелхарш, херонаш, цигахь кӀурз буьллу.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. К примеру, в конструкции русских печей предусмотрены горизонтальные участки дымохода для обогрева помещений; они позволяют снизить скорость газового потока и эффективную передачу тепла ограждающей конструкции дымохода, которая в свою очередь передает тепло в помещение
  2. Джеймс П., Торп Н. Древние изобретения. — Мн. — 1997 — Стр. 523 — ISBN 985-438-139-0