Симсим

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо

Симсим, я Симсир — таханлерачу денна билгалбаккхаза Къилбаседа Кавказера историн мохк, я пачхьалкх. Хьахийна шина тептарехь — Низам ад-Дин ШамиЗафар-наме», XV бӀешо долалуш) терахьашкахь а, Шараф ад-Дин ЙаздиЗафар-наме», XV бӀешо юккъахь) терахьашкахь. Хьахдар дозу XIV бӀешо чекхдолуш Тимар аьттонца Дешийн Орда кхарстарх. Таханлера цхьа могӀа талламхоша Симсим юккъерабӀешерийн нах къаьмнийн пачхьалкх лору.

Симсиран карта

Тептаршкахь хьахадар[нисъе бӀаьра | нисъе]

XIV бӀешо чекхдолуш Тимаран эскар тӀеххьара кхаьрстира Дешийн Ордан хан Тохтамыш волчу. Дуккха латтанаш а, халкъаш а доцуш, оцу кхарстарехь Юккъера Азера эмиро схьабаьккхира Къилбаседа Кавказан мохк а. «Зафар-намес» дийцарехь, оцу махкахь хиллачу рогӀерачу толамал тӀехьа, Тимар (мадарра Сахибкиран) «масех дийнахь лаьттира Бештагехь[~ 1], сакъоьруш»[1]. Цул тӀехьа иза болар сихдина Симсимехьа вахара, «дика дӀакхечира цига, охьатаӀийра цигара къам». Симсиман куьйгалхошна юкъахь вуьйцу Гаюр-хан (Гайур-хан) а, цуьнан кӀант Мухьаммад а. ТӀеххьарниг, Тимар тӀелетачу хенахь, «куьйга кӀел вахана, шен нахаца гӀуллакхе веана, гайтира лайн уосалла». Амма, Мухьаммада нахах цхьа дакъа деда дӀалечкъира кхача халадолчу лаьмнашкахь. «Зафар-наме» авторо дуьцу, меттигера лаьмнийн локхалла «хьекъало а ца лоцу», амма Тимар тӀехьавелира бевддачу Симсиман бахархошна, уьш шен муьтӀахь бира. Кхузахь Шараф ад-Дин Йаздис шен терахьехь хьехайо Тимарас дӀалаьцна йолу цхьа лаьмнашкара чӀагӀонаш[2].

«Зафар-наме» текстехь Тимара Симсимехь шиъ де даьккхира. Иза оьгӀазе вара бахархошна, дукхахберш царех байира, йохийра меттигера «килсанаш а, цӀувш а, жӀараш ягийра». Цул тӀехьа толамхо Авахар ломехьа вахара[~ 2], «бохийра цигара мохк, баьккхира дукха бахам»[3]. Кхин дӀа Тимаран эскаран маршрут билгала ца баьккхина, ткъа терахьан текстехь: «цигара [Авахар ломера] юхавирзина вахара Бешкенте[~ 3]».

Историн Ӏилман доктар волчу А. Ахмедовс «Зафар-наме» ша гочдар дуьйцуш Симсимах олу «Кавказера мохк»[4]. Иштта кхета деза, Кавказера топонимаш юккъерабӀешерийн литературан кхолламашкахь билгал ца яхара географин объекташ, ткъа цхьа когахоттаза йолу политикан кхолладалар гайтора, шен цӀе оцу хенахь куьгаллехь волчу стега цӀарах туьллура[5].

Нахийн гипотеза[нисъе бӀаьра | нисъе]

Цхьаболу таханлера талламхошан-кавказйовзархошан гипотезо доьзча, Симсим яра хьалхарафеодальни нахийн пачхьалкх (наггахь лелайо термин вайнехан пачхьалкх, я нохчийн пачхьалкх). Оцу гипотезо ХIV бӀешарахь монголийн тӀелатарах тоделла нахийн къаьмнаш, Къилбаседа Кавказан акъарийн махкашкахь пачхьалкх коьллина хила тардолийта. Гипотезан агӀончаша дийцарехь, Симсиман дозанаш таханлера Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а латтанаш тӀехь хилла, ткъа хила могийта кхин дӀа — хӀинца нахийн махкан уллора къилбаседакавказан республикийн кхечу латташ тӀехь. Симсим халлакйина Тимаран эскарша. Оцу муьрехь кхоллаелла хилатарло нахийн юкъара тайпан структура. Акъарийн латташ тӀиера аратеттина нахаш XVI—XVIII бӀешерашкахь бехира лаьмнашкахь, тайпанашка, тукхмашка бекъалуш[~ 4].

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Комменташ
  1. Бештаг — древнее название Пятигорья, вероятно связано с горой Бештау (Зафар-наме, 2008, с. 420 (комм. 889)).
  2. Не установленный ороним, сторонники «нахской теории» связывают её с обществом Аух.
  3. Не установленный топоним (Зафар-наме, 2008, с. 420).
  4. Дукхах долу къилбаседакавказан къаьмнаш лелайора хала а, я даиман цхьанакепара а йоцу шайна юкъара социальни а, тӀеман юкъараллин а кепийн лелош йолу цӀерийн система. Масала, нахийн къаьмнийн яра оцу юкъараллийн дийнна иерархин система. Уьш яра тайп-тайпана статус а, барам а болу тобанех лаьтташ — тукхумаш/шахьараш, тайпанаш, гаранаш, некъи, цӀа, доьзалаш кхин а. Оцу кхеташонийн яккхийра кепийн а яцара къилбаседакавказан юкъара цӀе, ткъа кавказ1аморехь аттоллин маьрша юкъараллаш боху термин леладо я доцца юкъараллаш олу.
Хьосташ
  1. Зафар-наме, 2008, с. 203 (лист 173б)..
  2. Зафар-наме, 2008, с. 203 (лист 174а), 449, 452.
  3. Зафар-наме, 2008, с. 203 (лист 174а)..
  4. Зафар-наме, 2008, с. 468.
  5. Зафар-наме, 2008, с. 421.

Литература[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Шараф ад-Дин Йазди Упоминание о походе счастливого Сахибкирана в Симсим и на крепости неверных, бывших там // Зафар-наме (Книга побед Амира Темура (сер. XV в.), в варианте перевода с персидского на староузбекский Муххамадом Али ибн Дарвеш Али Бухари (XVI в.)) / Пер. со староузбек., предисл., коммент., указатели и карта А. Ахмедова. — Академия наук Республики Узбекистан. Институт востоковедения имени Абу Райхана Беруни. — Ташкент: «SAN’AT», 2008. — 486 с. — 600 экз.