Мате (малар)

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Мате и малар кечден ламастан пхьегӀан калебас чохь

Мáте, матэ, парагвайн чай — дакъийна, кигар дина Падуб парагвайн ораматан гӀашшах долу малар. Иза шуьйра леладо Къилба Американ мехкашкахь[1]: Аргентинехь, Парагвайхь, Уругвайхь, Бразилин къилба регионашкахь.

Матес тонус тойяран Ӏаткъам бо центран нервийн системан шен чохь долу кофеин бахьнехь, падубан гӀаш юкъара цуьнан барам кхочу 0,7—2,0 %, ткъа 100 мл кийча маларна юкъахь 30—60 мг[2][3].

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Европахой Къилба Америке кхачале, оцу континентан бухара бахархоша молура Паранан а, Парагвайн а бассейнашкахь[4] акха кепара долу мате. XVII бӀешарахь Шина эркан юкъахь иезуиташа долийра кхио парагвайн падуб, и болх дӀабаьхьира XVIII бӀешо чекхдаллалц (цигара ю «иезуитийн чай»[1] цӀе). Цул тӀаьхьа мате дар дитира. XIX бӀешо чекхдолуш — XX бӀешо долалуш иза метахӀотто долийра, цуо марзбира Аргентине мухажираш, коьртаниг Бразилин къилба кӀошташкара реэмигранташ, дукхах берш царех бара полякаш а, немцой а[5].

ЦӀе

Испанхойн дош «мате» даьлла кечуан меттара mati, гӀабакхах йина маларан пхьегӀа ю иза (коьртаниг шишан)[1][6]. Падубан малар кечдеш долу гӀашшах испанхойх олу «ерба мате»[1] (испан. yerba mate), иза гочдо «мате буц» олий. Нохчийн, оьрсийн меттанашкахь «мате» олу тӀаьхьара аз озош, ткъа испанхойн маттахь хьалхарниг озадо[7].

Кечдар[нисъе бӀаьра | нисъе]

Кечдаран а, маларан а ламастан хьесап иштта ду: цхьа пхьегӀа (кад, зӀока, стака, армуду) юзу мате бецах кхаа декъах ши дакъа дуззалц. Цунна чу фильтарца трубка йогӀуьйту буха (бомбилья), чуяхана меттигал чу 75 °C температура йолу хи дутту. Хи чекхдолу бецан чкъоьрах, экстрагаци йо цунна чуьрчу хӀуманашна. Мега сихха дӀамала малар. Молуш хи тӀетуху масийттаза.

Хьажа кхин а[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Терере — шийла мате, я мате парагвайн хьесапера.
  • Кудин — цийн малар, до шуьйра гӀа долчу падубан гӀашшах.

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. 1 2 3 4 Большая российская энциклопедия, 2011.
  2. Yerba mate. Tropical plant database (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Теллина 2018 шеран 31 октябрехь.
  3. Содержание кофеина в мг, по данным rain-tree.com, в пересчёте на 100 мл напитка.
  4. Буданцев, 1981.
  5. Пименова, 1974.
  6. Калебас // Большая российская энциклопедия. Том 12. — М., 2008. — С. 488.
  7. Справочное бюро. Вопрос № 253989(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 4 октябрехь. Теллина 2018 шеран 31 октябрехь.

Литература[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Буданцев Л.Ю. Семейство падубовые (Aquifoliaceae) // Жизнь растений (в 6 т.). Том 5. Часть 2: Цветковые растения / Под ред. А.Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1981. — С. 313. — 511 с.
  • Пименова Р.А. Аргентина : Экономико-географическая характеристика. — М.: Мысль, 1974. — С. 121—122, 223. — 239 с.
  • Ершова Е.А. Мате, или 33 удовольствия // Феномен удовольствия в культуре. Материалы международного научного форума. 6-9 апреля 2004 г / Сурова Е.Э. — СПб.: Центр изучения культуры, 2004. — С. 186—189. — 389 с.
Энциклопедин яззамаш
  • Матэ // Большая российская энциклопедия. Том 19. — М., 2011. — С. 392.
  • Мате // Большая советская энциклопедия. Том 15. — 3-е изд. — М., 1974. — С. 467.