Массин хаамийн гIирс

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци a, Лахар

Массин хаамийн гӀирс[1] (МХГӀ, аьлчи а массин хаамийн гӀирс, массин коммуникацийн гӀирсах МКГӀ къаьсташ) —техникан гӀирсашца публикан хаам дӀабахьийтаран цхьанакхетна меженаш; хӀинца а алсам леладо оьрсийн маттахь («массин коммуникацин гӀирсаш» терминца дуьстича) хӀора дийнан практикан гӀирс массин аудиторешна билгалбоккхуш, охьуш, хаамаш баржош[2].

Бакъонийн документашкахь Российн Федерацехь массин хаамийн гӀирсаш кхетабо периодан зорбано арахецнарг, машано арахецнарг, телеканал, радиоканал, телепрограмма, радиопрограмма, видеопрограмма, кинохроникан программа, даиман йолчу цӀарца периодехь баржо массин хааман кхин кеп[3].

Озабезам ца хилар, оцу юкъахь нейтраналла, и термин кхето чот оьшу хӀокхуннао:

Термин «массин хаамийн» гӀирс юкъаяьлла оьрсийн маттахь 1970-гӀа шерашкахь гочдина французин терминах moyens d'information de masse. Французин маттара и термин юкъара дӀаяьлла яьлла 1960-гӀа шерийн шолгӀачу декъехь[4]. Иштта, Советийн Союзехь юкъайоккхуш хилла йолу керлачун кеп йолучхьа, коьртачу Ӏалашонехь, ССКП ЦК пропагандин Отделан юкъарлица, шена харц хаам баийтина МПУ журналистикан факультетан докладан кехатах тешна йолу, термин юкъаяккха буьйлабелира, иза юкъаяьллачу пачхьалкхехь анахронизм хилира.

ГӀуллакх иштта ду, «МХГӀ» термино билгалйоккху прессан, радион, телевиденин («лакхара — охьа») цхьа агӀо, аьлча а цуо факт хилла санкции ло авторитараналлин, церан хӀуманна Ӏаткъам хила безаш болуш санна (иза гучуяккхаро французин маттара иза дӀадаьккхира[4]), йогӀуш а яц коммуникацин электронан гӀирсаш кхиарца, шен коьрта вектор сихха юхайоьрзу зӀе ю массаьрца а.

Термин «массмедиа» ингалсан «mass media» схьаэцна ю. Ингалсан маттахь и термин ю юкъадаьлла дацдар media of mass communication, аьлча а массин коммуникацин гӀирсаш (МКГӀ).

Таханлерчу хьолашкахь церан совдуьйлучу тӀедахкаршца коммуникацийн электронан гӀирсан ролах нийса кхетор а, уьш сиха, массо агӀора кхиарна «массмедиа» («медиа» санна) термино новкъарло йо кхета, ша гойту кхачам фактехь ца магор гочдан «mass media» термин нохчийн матта.

МКГӀ-н, шеш кхоьллинарш пачхьалкхан я муниципалан Ӏедалан меженаш йолун дела, нийсониг хир ю «массин пропагандин гӀирс» термин, цуо (кхетадо пропагандин лагӀбина кхетам, аьлча а хье цӀанбеш йолу пропаганда) гойтур ю церан коьрта функци.

«Массин коммуникацин гӀирсаш» термин оьрсийн маттан юкъабалийра советийн талламчаша 1960-гӀа шерашкахь ингалс маттара «media of mass communication» гочдина, цигара нохчийн мате а даьлла и термин. «Коммуникаци» дешан маьӀна оцу меттехь «зӀе а, къамел дар а» ду.

«Массин коммуникацин гӀирсаш» кхетам «медиа» терминца а, цунах схьадевллачаьрца а хийцаро Ӏаржбина ца Ӏа оцу хӀуманах кхетар, амма хуьлу шеца гӀертар, хьалха, массин коммуникацин проблематика даймехкан талларехь кар-кара да лар хадор, ткъа шолгӀа — тахана ингалсан media нохчийн матте нийса гочдина лелош болу талламхошца зӀенаш хадор. Нийса хир ду «массин хаамийн гӀирс», «массин пропагандан гӀирс», «массин коммуникацин гӀирс» терминаш екъар, царна къаьстина кхетам болуш яха бакъо яла. Нагахь французаш МХГӀ термин дӀатеснехь, Россехь и ца магайо аьлла дац. Терминологехь лело еза шайолу дукхалла хӀуманах дика кхетархьама а, иза нийса лело аьтту балархьама а.

Типологи[нисъе | нисъе чухулара]

«МХГӀ» (МКГӀ) цхьа могӀа билгалонашца тайпанашка екъа мегар ду.

Яьржина регион[нисъе | нисъе чухулара]

«Массин хаамийн гӀирс» цхьаьна классификаци йо оцу билгалонца хьалий-охьий, билгалчу пачхьалкхан административан-лаьттан хӀоттам муха бу хьаьжжина, цу тӀе коьртаниг билгалчу МКГӀ хьашт кхочушдо латта ду, иза арадолу меттиг яц. Цуьнга хьаьжжина билгалйолу цхьа могӀа бухара классаш:

  • транскъамнийн МКГӀ (уьш ю даиман а адамийн хаамийн хьашт дуьненаюкъара масштабехь масех пачхьалкхахь кхочушдийриш);
  • къамнийн МКГӀ (уьш ю ша йолу пачхьалкхехь я цуьнан доккхаха долчу декехь цхьана хенахь болхбийриш);
  • регионийн МКГӀ (уьш ду хьашташ кхочушдаран зонан чуйогӀу пачхьалкхан административан цхьа дакъа, я исторехь кхолладелла шайн амалш я кхин билгалонаш йолу пачхьалкхан дакъа — масала, Российн Федераци схьаэцчи Урал я Генара Малхбале);
  • меттигера МКГӀ (уьш ю кӀоштийн, гӀаланийн, корпоративан, кхолламаллин, царех терниш а).

Зорба тохаран а, (кӀезгачу тӀегӀанера) аудиовизуалан а «МХГӀ» (МКГӀ) амалехь тенденци ю, аудиторина гӀоле хета регионалан массин хаамийн гӀирс кхечаьрца дуьстича. Коьрта бахьнехь иза доьзна меттигерачу редакцин аьтту хиларх бахархойн хьашташ дуьззина лара а, гӀоле демократин механ политика хӀитто.

Кхоллархо[нисъе | нисъе чухулара]

Российн законаш, масаллина, массин хаамийн гӀирсан кхоллархо хила таро ло физикан, а юридически а яххьашна, дикка кӀезиг бехкамийн диапазонца. РФ «МХГӀ» (МКГӀ) кхолларан низам — регистрацица ду; къаьстина чӀогӀа чолхе долчу бакъо яларца долчул а, иштта низамехь правительствон меженаш тӀечӀагӀдо МКГӀ кхолла чуделла кехат, иза чоьте а хӀоттадо. Радиолестаман спектран билгала диапазонаш лелош йолу аудиовизуалан «МХГӀ» (МКГӀ) болхбан лицензи еза.

Аудитори[нисъе | нисъе чухулара]

Бух болу яззам: МХГӀ аудитори

МКГӀ бекъало юкъарчарна а, башхачарна а — тӀеххьарнаш тӀебирзина бу билгалчу тематикан, цундела, ориентаци яц массо а аудиторина, ткъа цуьнан декъан ю. Ӏалашонан аудитори билгалъяккхаран нийсалла шен Ӏалашо бизнесера предпринимателан болх массин коммуникацин гӀирсаш онда латтабар йолуш, амма церан товаран хьаштон масштабаш лаха йовлу. Оьшу билгалдаккха, социологийн талламашца, шайн публикации лерина йолу аудитори даиман адекватан гар дац журналистийн, иза бахьнехь материалаш юккъерчу бараме йовлу, юьхь йов, ткъа МКГӀ вовшех тарло.

Маьрша хилар[нисъе | нисъе чухулара]

Массин хаамийн гӀирсашна а, лелачу законашна а юкъаметтигаш муха ю хьаьжжина билгалйоху, маьрша МКГӀ (законо бакъо елларш, регистраци йина, арахецаран а, кхайкхаман белхе йитина), квазимаьрша (уьш ю законно магийнарш, амма цуьнца цхьаьна ца магийнарш), маьрша йоцу (законно ца магийнарш). Массин хаамийн гӀирс маьршачура маьрша боцучу (тешаллин регистраци, кхайкхаман лицензи дӀайоккхуш, кхин дӀа а) дехьабаккха бахьна хила тарло, масала, массин хаамийн маршоца тайп-тайпанчу кепаца зуламдар. Наггахь МКГӀ регистраци яр оьшуш дац — масала, нагахь и муьран кхолламан тираж цхьа эзар экземплярал кӀезиг ялахь.

Дикалла[нисъе | нисъе чухулара]

Массин коммуникацийн гӀирсан белхан дикалла терго яр амалехь ду малхбузан МКГӀ теорин (Малхбузен а, дуккха кхечу а пачхьалкхашкахь МХГӀ кхетам лелош бац), амма дикаллин бала хилар доккха маьӀна долуш бу РФ теоретикашна.

Наггахь иза бахьнехь юьйцу прессин хетачун а, прессин керланашна а юкъара бошхаллаш. И амалаш билгалйоху цхьа могӀа факторшца — оьмаран специфика а, кечдар а, проблематика а, аудитори а, тираж яр а, яржор а. «Дика» МКГӀ амал йовзуьйту оцу хьокъехь охьайохку тешамаллин факташ талларца, дуьйцу хетаршан анализ ярца, мах хадош а, публикацин бесца а оза а, синтемалле а гӀертарца. ГӀарабевлла болу МКГӀ ориентаци ю, дукхах дерг, хаамийн самукъадаккхаран функцин, хьалхатоьттуш сенсацин амалера материалаш, гайтаран-дийцаран гӀирсашна дукха хан йойуш. «Дикаллин» гайтам кхета ца бо профессионалин говзаллин тӀегӀано ша-шена: массин прессин стандарташ хила тарло дикка лакхара, дика МКГӀ санна яцахь а. Российн а, дукха хьолахь кхечу пачхьалкхийн а журналистикан амалехь бу иэбина кепара Ӏаткъам, цхьаьна арахецарна гуранчохь хуьлу дикачу а, гӀарабевллачу а МКГӀ ифика.

Арахецарийн амалаш[нисъе | нисъе чухулара]

Коьртаниг оцу меттигехь ю хаамийн муьран, даржаран, МКГӀ тиражан, цуьнан форматан, чухоаман комплекс; царна богӀуш болу гайтамаш Ӏаткъам бо, масала, хааман сихаллин. Муьраца арахоьцурш декъало хӀора деннарш, хӀора кӀираннарш, хӀора беттанарш, кхаа баттахь цкъа арадовлурш, кхин а.

МКГӀ система[нисъе | нисъе чухулара]

Лакхахь бийцина массо а болуш болу массин хаамийн гӀирсийн кепаш, цхьаьна кхуллу МКГӀ система. Структурица и система яьржа кхаа базин тобане:

Билгалдоккху иштта Интернетан ролах а, статусах а хаттар. Оцу чоьтах лаьцна тайп-тайпана ойланаш ю: наггахь кибераренахь журналистикан амал МКГӀ билгалонца йогӀуша, ца йогӀуш а хуьлу. Талламчаша терго тӀейогӀуьйту цхьа могӀа факторшна, оцарна юкъахь законехь Интернет «массин хаамийн гӀирс» ца хилар, ткъа иштта МКГӀ машин версин консервативалла: дешархочун а, массин коммуникацийн гӀирсин юкъаметтиг башха хийца а ца ло — цунна тӀекхачаран некъ тобеш лаьтта. ЖамӀашца Интернет российн талламашкахь, РФ хӀоьттина йолу массин синмехаллин Ӏаткъаман система латторан ориентаци йолуш го, башха шен уникалан Ӏалам долу МКГӀ санна ца го, ткъа хӀинцале кхоллаелла хаамийн гуо санна го, планехь иза юхакхоллар лело диеза хӀорамма а, оцу юкъахь массин коммуникацийн гӀирсаш а[5].

Интернет-МХГӀ[нисъе | нисъе чухулара]

Интернет юкъаяьлла, яьржича иза хилира ша-шах массин коммуникацийн гӀирсаш санна лелош, цуьран гуранчохь болхбан буьйлабелира массин коммуникацийн ламасталлийн гӀирсаш, юкъабевлира интернет-МКГӀ. Уьш чехка гӀараевлла, яьржира, хӀетте а церан аудитори хӀинца а дуккха кӀезиг ю, «ламасталлин» (иштта цӀе елира царна) МКГӀ. Массо а аьлча санна МКГӀ ю Интернетехь сайташ, дукхаха йолчарна тӀехь даиман а карла боккхуш лаьтта хаамаш: уьш ю оцу материалийн интернет-версеш, наггахь уьш арайовлу тӀехьаюьсий, наггахь материалашна а, архивашна а мехах тӀекхача веза. Сиха кхуьуш ю интернет-радио а, интернет-телевидени а.

МКГӀ цхьаьна гайтаран я дийцаран кхолламо кхобуш хила тарлуш боллушехь, Интернет-МКГӀ коьрта са хуьлу рекламех. Интернет-МКГӀ МКГӀ бакъонца къастарх хӀоьттина хаттар ду дукха дийца даьккхина а, дукха пачхьалкхашкахь суьдан арзаш долуш а (хьажа, масала: Терентьеван гӀуллакх).

Интернет-МКГӀ кхиар бахьнехь, кехатийн пресса гӀоле хеташ долу адамаш, хӀора шарахь а кӀезиг буьсуш бу. 2009 ш. дина юкъараллин ойланех хеттарш гайтира, АЦШ хан 18 — 35 шераш долучех 19 % бахархой бен кехатан прессе ца хьовсу. АЦШ кехатан газет дешархочун хенан юккъера барам 55 шо ду. 1989—2009 шерашкахь АЦШ арахоьцучу хӀора денна долчу газетийн ша йолу тираж охьаяьлла 62 млн тӀиера 49 млн экземпляре кхаччалц[6].

Юкъараллин бен Ӏаткъам[нисъе | нисъе чухулара]

Лору, массин хаамийн гӀирсо медиаоьздангалла кхуллуш хилар, ша схьаваьккхинчу стеган оьздангаллин леларан а, интеллектуалан а Ӏаткъам беш.

МХГӀ тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь[нисъе | нисъе чухулара]

Росси[нисъе | нисъе чухулара]

1991 ш. 27 декабран «Массин хаамийн гӀирсах» лаьцна № 2124-1 йолу РФ Законо «МХГӀ» (МКГӀ) маьӀна до муьран зорбанан арахецарш, радио-, теле-, видеопрограммашКеп:Термин, кинохроникан программаш, массин хаамаш баржоран кхин кепаш. Массин хаам законашдохучо кхетадо «лерина ду доза а доцучу адамийн барамна зорбанан, аудио-, аудиовизуалан, кхин хаамашна а, материалашна а» олий.

Российн баххашкара схьаэцча, МКГӀ ю хӀара билгалонаш:

  • дукхалла (Российн Федерацин законашка хьаьжча 1000 а, сов а экземпляр газеташна, журналашна, дӀасадахьаршна);
  • муьралла: шарахь цкъа даьлла а арадала деза;
  • нуьцкъала: сигнал йолу цхьа меттиг (къамел дийриг, редакци) — дуккха ладогӀархой.

РФ «Массин хаамийн гӀирсах» Законаца, «МХГӀ» (МКГӀ) — иза цхьанатоьхна массин коммуникацин субъекташ ю, муьран зорбанан арахецар (газета, журнал, альманах, бюллетень, кхидерш а шен даиман йолу цӀе, рогӀера номер, цкъа даьлла а шарахь арадалар) санна, радио-/теле-/видеопрограмма, кинохроникан программа, муьран яржош йолу массин хаамийн кхин кеп[7].
Россехь «МХГӀ» (МКГӀ) юкъа ца йогӀу: пенан газеташ, кӀезигтиражан арахецарш, библиотекаш[8].

Телевиденин Россехь массанхьа гойту 23 телеканал, 117 гергга спутникан а, кабелан а, телеканал, кхечу пачхьалкхашна гойтуш долу 15 телеканал, 180 гергга регионийн телеканалаш, кегийра гӀаланийн а, яртийн а 30 канал ду. Шадерг 330 гергга телеканал ду[9].

Зорбанан арахецар — РФ МХГӀ уггар яьржина кеп ю. 2009 шо долалуш Российн Федерацехь регистраци йинера 27 425 газетан а (царна юкъахь кӀирнах цкъа арадовларш а); иштта регистраци йинера 20 433 журналан, 787 альманахан, 1297 гуламашна, 1519 бюллетенашна, магнитан лелориг тӀехь 214 арахецарш. Шадерг 2009 шо долалуш регистраци йина 51 725 зорбанан МКГӀ. Къаьмнийн хӀора дийнан газетийн ша йолу аудитори 2008 шеран терхьашца 6522,2 эз. стаг вара, ткъа къаьмнийн юкъара хӀора кӀиранан юкъара а, гӀуллакхийн а чулацам болу газетийн — 14 019,2 эз. стаг, уьш хуьлу хӀоранна 11,3 % а, 24,2 % а гӀалийн бахархой. Журналийн ша йолу аудитори 2008 шо чекхдолуш хилира 36,2 миллион стаг. Юкъараллин ойла Ӏаморан Российн центран а, Юкъараллин ойлан фондан а терахьаш таро ло РФ хан хене мел ели журналаш доьшу 62 % гергга бахархой аьлла жамӀ дан. Царех уггар гӀараевлла яра кино-, телегидаш (28,5 %), зударийн а, модан а арахецарш (28,1 %)[9].

РФ Конституцино хӀиттадо билгала дозанаш хаамийн маршонан. Законан кепара хаамаш (оцу юкъахь массин а) лахаро, схьаэцаро, дӀабаларо, кхолларо, баржоро уьш баржо ца магар гойту, нагахь цуьнца пачхьалкхан я кхин лерина законаца ларъеш йолу къайле ялахь.

Российн зорбанан МХГӀ къаьста шеш йозуш ца хилар юридическичул социалан планехь (дешархойх): зорбанан арахецарш дешархойн кехаташ тергал а ца до, цаьрца «юханехьа йолу зӀе» а ца лелайо, дешархоша шайн белхан хадочу механ а бала бац, дешархойн хаамийн хьашташ кхочушдан ца гӀерта, кхидадо шен гар журналисташ яздиначу зорбанан могӀанаш а, сюжет аш а тӀехь[10].

Кхазакхстан[нисъе | нисъе чухулара]

Кхазакхстанан Республикан Оьздангаллин а, хаамийн а министерствон терхьашца 2006 шеран хьалхара кхо бутт чекхболуш республикехь регуляран арахоьцу 2243 муьран зорбанан арахецарш, царех 1593 газет а, 650 журнал а. Массо а зорбанан арахецарийн ах бу хаамийн МКГӀ, юкъараллин-политиканчеран дакъа лесташ ду 16 %, Ӏилманан — 9 %, рекламан — 10,5 %, берийн, кегийрхойн, зударийн, динан 4 % дукха бац. 2012 шарахь болх беш ду 2514 газет а, журнал а, 238 электронан МКГӀ, царех 100 гергга телевизионан каналаш а, радиостанцеш а, 7893 интернет-сайт.

1992 шарахь арадолура керла 735 газет а, журнал а, царна юкъахь кхазакхийн маттахь 260, оьрсийн — 395, уйгурийн — 4, узбекийн — 5, немцойн — 2, корейн — 21. 2007 шарахь, Оьздангаллин а, хаамийн а министерствон терхьашца, Кхазакхстанехь 7281 МХГӀ арахецарш ду. Царех пачхьалкхан доцурш — 78 %, пачхьалкхан дерш — 22 %. Электронан МКГӀ — 212. Зорбанан МКГӀ бу 50 % ша болчух. Царех юкъараллин-политикан — 16 %, Ӏилманан — 9 %, рекламан — 10,5 %, берийн, кегийрхойн, зударийн, динан — 2 % хӀораниг а. Электронан МКГӀ — 212 телеканал. «Хабар» телеканалан аудитори — 95,70 %, «Кхазакхстан» — 96,25 %, «Ел арна» — 75,50 %, «Хьалхара канал-Еврази» — 78,60 %, Кхазакхскийн радио — 86,99 %.

Спутникан CaspioNet канало вещани йо Юккъера Азин, Юккъера Малхбузан, Европан, Къилбаседа Африкан латтанаш тӀе. Юкъаяьлла кабелан а, эфиран-кабелан а ТВ. Уьш 80 оператор ву, «Алма-ТВ» (гойту пачхьалкхан 13 гӀалахь), «Казинформтелеком»; «Секател»; «Казцентр-ТВ» (пхиппа гӀала); «КВК» (4 гӀала).

Хаамийн коммуникацин аренахь болх беш бу 2392 кхечу пачхьалкхийн МКГӀ: 2309 газет а, журнал а, 83 телерадиопрограмма а. 1000 гергга спутникан телевиденин каналийн система; 80 векал кхечу пачхьалкхийн массин хаамийн гӀирсаш. Кхечу пачхьалкхийн массин хаамийн гӀирсах: оьрсийн маттахь — 90 %, ингалсан — 5 %, дуьненан кхечу меттанашкахь — 5 %.

Беларусси[нисъе | нисъе чухулара]

Республика Беларуссин законашца, массин хаамийн гӀирс — иза ю зорбанца массин хаамаш муьрехь дӀасабаржоран кеп, теле- я радиопрограммийн вещани, глобалан компьютеран Интернет машин чухула гайтар[11].

РБ, Хаамийн министерствон терхьашца[12], 2010 шеран 1 июнехь арахоьцуш ду 1301 зорбанан муьран арахецарш, царна юкъахь 655 газет, 600 журнал, 36 бюллетень, 9 каталог, 1 альманах. 70 % гергга регистрации йина йолу арахецарш пачхьалкхан дац. Пресса зорба туху белоруссин, оьрсийн, немцойн, ингалсан, украинийн, полякийн, кхин европийн меттанашкахь. Уггар йоккха тираж ю «Советская Белоруссия» («Советийн Белорусси») цӀе йолчу муьран газетан, арадолу кӀирнах пхоьаз. Тираж 400,6 эз. экз. (2013 ш. декабрь). Цкъа деш долу тираж «Вечерний Минск» («Суьйренан Минск») газетан 107 эз. экз., «Звязда» («Седа») — 22,4 эз. экз. (2013 ш. декабрь), газетийн «Рэспубліка» («Республика») — 49,4 эз. экз., «Белорусской нивы» («Белоруссин аренаш») — 25 эз. экз., «Народнай газеты» («Халкъан газет») — 30 эз. экз., «7 дней» («7 де») — 37,1 эз. экз., «Знамя юности» («Жималлин байракх») — 25,7 эз.экз.

Меттигерчу зорбанан цкъа деш долу тираж (136 областан, гӀалин, кӀоштийн, цхьанатоьхна газетийн) 869,4 эз. экз. ю, царна юкъахь областашкахула: Брестан — 163,1, Витебскан — 175,3, Гомелан — 141,1, Гроднон — 108,7, Минскан — 160, Могилёвн — 121,2 эз. экз.

Беларуссехь ю кхин а 9 хаамийн агентство, 59 телевещанин программа, радиовещанин 156 программа.

Кхааннах шина декъан зорбанан муьран арахецарн, телерадиокомпанийн, хаамийн агентствийн пачхьалкхан доцу долахь долу кеп ю.

АЦШ[нисъе | нисъе чухулара]

АЦШ-н МКГӀ къаьста лакхарчу тӀегӀанера монополизацица. ТколгӀа бӀешо чекхдолуш пачхьалкхехь хьалхе лелош бара керланаш даржо 11 бух: кхоъ телевизионан маша (АВС, CBS, NBC), кхоъ гӀарадаьлла журнал («Тайм», «Ньюсуик», «Ю. С. Ньюс энд уорлд рипорт»), кхоъ газет («Нью-Йорк Таймс», «Вашингтон Пост» «Уолл-стрит-джорнел»), шиъ хаамийн агентство («Ассошиэйтед Пресс» а, «Юнайтед Пресс Интернейшнл»).

Дуьненан хьалхара тIом болуш АЦШ Конгрессо тӀеийцира шпионийн балхах долу Закон (1917) а, бунт тӀехьехарах долу Закон (1918) а. Оцу законаш дӀакхайкхира законехь ца хилар АЦШ-н политикин луьш я цуьнан мостагӀехьа узуш муьлхха а материал зорба тохар. ХӀинца иштта терго латтайо дозанал арахьарара тӀеман операцех яздечун.

ТӀеххьарчу итт шарахь газеташ хиттанчех 35 % бен ца доьшу. АЦШ (кхин а цхьа могӀа пачхьалкхашкахь санна) ган тарло газеташ 100 агӀо барам болуш (дустархьама: российн газетийн барам боккха бац, церан максимум 32 агӀо ю).

2008 шарахь АЦШ-хь алсама ладаме хӀора дийнан хаамаш схьабовлу бух хилира Интернет, хӀора дийнахь довлу газетел а дукха: 40 % гергга хаьттинчарех, керланаш довза шеш интернет-бух а, газетийн электронан версеш а, керлачеран леррина сайташ а лелаяр хаийтира. АЦШ-хь 1989—2009 шерашкахь арахецна газетийн ша йолу дийнан тираж лагӀъелла 62 млн тӀиера 49 млн экземпляре кхаччалц[6]. Иза а, ткъа иштта йолаелла 2008 ш. гурахь дуьненан финансийн кризис бахьна долуш, дукхах долу газетийн дийзира сихонца онлайнан версе довла.

Телевидени хилла уггар алсама хьожу керлачеран бух: 70 % гергга хаьттинчарех хаийтира, шаьшкерлачаьрга телевиденехула хьовсар[13].

Хаамийн агентство ЮСИА (USIA) 1953 шарахь дуьйна болхбеш ю бозуш боцу кхоллам санна кхочушдаран Ӏедалан гуранчохь, АЦШ-н арахьара политикин нахана юкъара дипломатин гӀо лацархьама.

АЦШ-н пачхьалкхан дозанал арахьарчу вещанин системо вовшахтуху Советан чот луш йолу пхиъ хаамийн агентствоКеп:Нисде. Шиъ царех, The Voice of America а, The Office of Cuba Broadcasting (Radio and TV Marti) а, федералан программийн статус йолуш ю, ткъа Radio Free Europe/Radio Liberty а, Radio Free Asia а болхбеш ю долахь коммерци йоцу кхоллам санна. Церан штат 3,3 эз. стаг сов ю.

Хьажа иштта[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Печатные СМИ: Заголовки газет, обзоры прессы. www.zagolovki.ru. Теллина 2015 шеран 24 октябрехь.
  2. Средства массовой информации // Большая энциклопедия в 62 томах. Т. 47. — М.: Терра. — 2006. — С. 453. ISBN 5-273-00432-2
  3. Статья 2 «Закона о СМИ»
  4. 1 2 Термин В. П. Массовая коммуникация (исследование опыта Запада). — М.: Институт социологии РАН, 1999
  5. Корконосенко С.Г. Основы журналистики. — М: Аспект Пресс, 2001. — 287 с. — ISBN 5-7567-0158-3
  6. 1 2 Н.Асадова. Когда умрет бумажная пресса…
  7. Общие положения
  8. Вопреки стойкому заблуждению, вызванному непониманием механизма распространения информации в сети Интернет и других сетях. См. «Юридическое заключение о природе сайтов в сети Интернет» кафедры ЮНЕСКО
  9. 1 2 Российский рынок периодической печати. Состояние, тенденции и перспективы развития : Доклад / Под общ. ред. В. В. Григорьева. — М.: Федеральное агентство по печати и массовым коммуникациям, 2009. — С. 17. — 100 с. — ISBN 978-5-904427-02-3
  10. Аверина Ю. В. Городская печать в процессе социальных трансформаций // Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. — 2009. — № 4. — С. 6
  11. Закон Республики Беларусь от 17 июля 2008 г. № 427-З"О средствах массовой информации"
  12. Сведения о СМИ // mininform.gov.by
  13. s-newspapers-as-news-source Internet Overtakes Newspapers As News Source

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]