Массин хаамийн гIирс

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци a, Лахар

Массин хаамийн гӀирс[1] (МХГӀ, аьлчи а массин хаамийн гӀирс, массин коммуникацийн гӀирсах МКГӀ къаьсташ) —техникан гӀирсашца публикан хаам дӀабахьийтаран цхьанакхетна меженаш; хӀинца а алсам леладо оьрсийн маттахь («массин коммуникацин гӀирсаш» терминца дуьстича) хӀора дийнан практикан гӀирс массин аудиторешна билгалбоккхуш, охьуш, хаамаш баржош[2].

Бакъонийн документашкахь Российн Федерацехь массин хаамийн гӀирсаш кхетабо периодан зорбано арахецнарг, машано арахецнарг, телеканал, радиоканал, телепрограмма, радиопрограмма, видеопрограмма, кинохроникан программа, даиман йолчу цӀарца периодехь баржо массин хааман кхин кеп[3].

Озабезам ца хилар, оцу юкъахь нейтраналла, и термин кхето чот оьшу хӀокхуннао:

Термин «массин хаамийн» гӀирс юкъаяьлла оьрсийн маттахь 1970-гӀа шерашкахь гочдина французин терминах moyens d'information de masse. Французин маттара и термин юкъара дӀаяьлла яьлла 1960-гӀа шерийн шолгӀачу декъехь[4]. Иштта, Советийн Союзехь юкъайоккхуш хилла йолу керлачун кеп йолучхьа, коьртачу Ӏалашонехь, ССКП ЦК пропагандин Отделан юкъарлица, шена харц хаам баийтина МПУ журналистикан факультетан докладан кехатах тешна йолу, термин юкъаяккха буьйлабелира, иза юкъаяьллачу пачхьалкхехь анахронизм хилира.

ГӀуллакх иштта ду, «МХГӀ» термино билгалйоккху прессан, радион, телевиденин («лакхара — охьа») цхьа агӀо, аьлча а цуо факт хилла санкции ло авторитараналлин, церан хӀуманна Ӏаткъам хила безаш болуш санна (иза гучуяккхаро французин маттара иза дӀадаьккхира[4]), йогӀуш а яц коммуникацин электронан гӀирсаш кхиарца, шен коьрта вектор сихха юхайоьрзу зӀе ю массаьрца а.

Термин «массмедиа» ингалсан «mass media» схьаэцна ю. Ингалсан маттахь и термин ю юкъадаьлла дацдар media of mass communication, аьлча а массин коммуникацин гӀирсаш (МКГӀ).

Таханлерчу хьолашкахь церан совдуьйлучу тӀедахкаршца коммуникацийн электронан гӀирсан ролах нийса кхетор а, уьш сиха, массо агӀора кхиарна «массмедиа» («медиа» санна) термино новкъарло йо кхета, ша гойту кхачам фактехь ца магор гочдан «mass media» термин нохчийн матта.

МКГӀ-н, шеш кхоьллинарш пачхьалкхан я муниципалан Ӏедалан меженаш йолун дела, нийсониг хир ю «массин пропагандин гӀирс» термин, цуо (кхетадо пропагандин лагӀбина кхетам, аьлча а хье цӀанбеш йолу пропаганда) гойтур ю церан коьрта функци.

«Массин коммуникацин гӀирсаш» термин оьрсийн маттан юкъабалийра советийн талламчаша 1960-гӀа шерашкахь ингалс маттара «media of mass communication» гочдина, цигара нохчийн мате а даьлла и термин. «Коммуникаци» дешан маьӀна оцу меттехь «зӀе а, къамел дар а» ду.

«Массин коммуникацин гӀирсаш» кхетам «медиа» терминца а, цунах схьадевллачаьрца а хийцаро Ӏаржбина ца Ӏа оцу хӀуманах кхетар, амма хуьлу шеца гӀертар, хьалха, массин коммуникацин проблематика даймехкан талларехь кар-кара да лар хадор, ткъа шолгӀа — тахана ингалсан media нохчийн матте нийса гочдина лелош болу талламхошца зӀенаш хадор. Нийса хир ду «массин хаамийн гӀирс», «массин пропагандан гӀирс», «массин коммуникацин гӀирс» терминаш екъар, царна къаьстина кхетам болуш яха бакъо яла. Нагахь французаш МХГӀ термин дӀатеснехь, Россехь и ца магайо аьлла дац. Терминологехь лело еза шайолу дукхалла хӀуманах дика кхетархьама а, иза нийса лело аьтту балархьама а.

Типологи[нисъе | нисъе чухулара]

«МХГӀ» (МКГӀ) цхьа могӀа билгалонашца тайпанашка екъа мегар ду.

Яьржина регион[нисъе | нисъе чухулара]

«Массин хаамийн гӀирс» цхьаьна классификаци йо оцу билгалонца хьалий-охьий, билгалчу пачхьалкхан административан-лаьттан хӀоттам муха бу хьаьжжина, цу тӀе коьртаниг билгалчу МКГӀ хьашт кхочушдо латта ду, иза арадолу меттиг яц. Цуьнга хьаьжжина билгалйолу цхьа могӀа бухара классаш:

  • транскъамнийн МКГӀ (уьш ю даиман а адамийн хаамийн хьашт дуьненаюкъара масштабехь масех пачхьалкхахь кхочушдийриш);
  • къамнийн МКГӀ (уьш ю ша йолу пачхьалкхехь я цуьнан доккхаха долчу декехь цхьана хенахь болхбийриш);
  • регионийн МКГӀ (уьш ду хьашташ кхочушдаран зонан чуйогӀу пачхьалкхан административан цхьа дакъа, я исторехь кхолладелла шайн амалш я кхин билгалонаш йолу пачхьалкхан дакъа — масала, Российн Федераци схьаэцчи Урал я Генара Малхбале);
  • меттигера МКГӀ (уьш ю кӀоштийн, гӀаланийн, корпоративан, кхолламаллин, царех терниш а).

Зорба тохаран а, (кӀезгачу тӀегӀанера) аудиовизуалан а «МХГӀ» (МКГӀ) амалехь тенденци ю, аудиторина гӀоле хета регионалан массин хаамийн гӀирс кхечаьрца дуьстича. Коьрта бахьнехь иза доьзна меттигерачу редакцин аьтту хиларх бахархойн хьашташ дуьззина лара а, гӀоле демократин механ политика хӀитто.

Кхоллархо[нисъе | нисъе чухулара]

Российн законаш, масаллина, массин хаамийн гӀирсан кхоллархо хила таро ло физикан, а юридически а яххьашна, дикка кӀезиг бехкамийн диапазонца. РФ «МХГӀ» (МКГӀ) кхолларан низам — регистрацица ду; къаьстина чӀогӀа чолхе долчу бакъо яларца долчул а, иштта низамехь правительствон меженаш тӀечӀагӀдо МКГӀ кхолла чуделла кехат, иза чоьте а хӀоттадо. Радиолестаман спектран билгала диапазонаш лелош йолу аудиовизуалан «МХГӀ» (МКГӀ) болхбан лицензи еза.

Аудитори[нисъе | нисъе чухулара]

Бух болу яззам: МХГӀ аудитори

МКГӀ бекъало юкъарчарна а, башхачарна а — тӀеххьарнаш тӀебирзина бу билгалчу тематикан, цундела, ориентаци яц массо а аудиторина, ткъа цуьнан декъан ю. Ӏалашонан аудитори билгалъяккхаран нийсалла шен Ӏалашо бизнесера предпринимателан болх массин коммуникацин гӀирсаш онда латтабар йолуш, амма церан товаран хьаштон масштабаш лаха йовлу. Оьшу билгалдаккха, социологийн талламашца, шайн публикации лерина йолу аудитори даиман адекватан гар дац журналистийн, иза бахьнехь материалаш юккъерчу бараме йовлу, юьхь йов, ткъа МКГӀ вовшех тарло.

Маьрша хилар[нисъе | нисъе чухулара]

Массин хаамийн гӀирсашна а, лелачу законашна а юкъаметтигаш муха ю хьаьжжина билгалйоху, маьрша МКГӀ (законо бакъо елларш, регистраци йина, арахецаран а, кхайкхаман белхе йитина), квазимаьрша (уьш ю законно магийнарш, амма цуьнца цхьаьна ца магийнарш), маьрша йоцу (законно ца магийнарш). Массин хаамийн гӀирс маьршачура маьрша боцучу (тешаллин регистраци, кхайкхаман лицензи дӀайоккхуш, кхин дӀа а) дехьабаккха бахьна хила тарло, масала, массин хаамийн маршоца тайп-тайпанчу кепаца зуламдар. Наггахь МКГӀ регистраци яр оьшуш дац — масала, нагахь и муьран кхолламан тираж цхьа эзар экземплярал кӀезиг ялахь.

Дикалла[нисъе | нисъе чухулара]

Массин коммуникацийн гӀирсан белхан дикалла терго яр амалехь ду малхбузан МКГӀ теорин (Малхбузен а, дуккха кхечу а пачхьалкхашкахь МХГӀ кхетам лелош бац), амма дикаллин бала хилар доккха маьӀна долуш бу РФ теоретикашна.

Наггахь иза бахьнехь юьйцу прессин хетачун а, прессин керланашна а юкъара бошхаллаш. И амалаш билгалйоху цхьа могӀа факторшца — оьмаран специфика а, кечдар а, проблематика а, аудитори а, тираж яр а, яржор а. «Дика» МКГӀ амал йовзуьйту оцу хьокъехь охьайохку тешамаллин факташ талларца, дуьйцу хетаршан анализ ярца, мах хадош а, публикацин бесца а оза а, синтемалле а гӀертарца. ГӀарабевлла болу МКГӀ ориентаци ю, дукхах дерг, хаамийн самукъадаккхаран функцин, хьалхатоьттуш сенсацин амалера материалаш, гайтаран-дийцаран гӀирсашна дукха хан йойуш. «Дикаллин» гайтам кхета ца бо профессионалин говзаллин тӀегӀано ша-шена: массин прессин стандарташ хила тарло дикка лакхара, дика МКГӀ санна яцахь а. Российн а, дукха хьолахь кхечу пачхьалкхийн а журналистикан амалехь бу иэбина кепара Ӏаткъам, цхьаьна арахецарна гуранчохь хуьлу дикачу а, гӀарабевллачу а МКГӀ ифика.

Арахецарийн амалаш[нисъе | нисъе чухулара]

Коьртаниг оцу меттигехь ю хаамийн муьран, даржаран, МКГӀ тиражан, цуьнан форматан, чухоаман комплекс; царна богӀуш болу гайтамаш Ӏаткъам бо, масала, хааман сихаллин. Муьраца арахоьцурш декъало хӀора деннарш, хӀора кӀираннарш, хӀора беттанарш, кхаа баттахь цкъа арадовлурш, кхин а.

МКГӀ система[нисъе | нисъе чухулара]

Лакхахь бийцина массо а болуш болу массин хаамийн гӀирсийн кепаш, цхьаьна кхуллу МКГӀ система. Структурица и система яьржа кхаа базин тобане:

Билгалдоккху иштта Интернетан ролах а, статусах а хаттар. Оцу чоьтах лаьцна тайп-тайпана ойланаш ю: наггахь кибераренахь журналистикан амал МКГӀ билгалонца йогӀуша, ца йогӀуш а хуьлу. Талламчаша терго тӀейогӀуьйту цхьа могӀа факторшна, оцарна юкъахь законехь Интернет «массин хаамийн гӀирс» ца хилар, ткъа иштта МКГӀ машин версин консервативалла: дешархочун а, массин коммуникацийн гӀирсин юкъаметтиг башха хийца а ца ло — цунна тӀекхачаран некъ тобеш лаьтта. ЖамӀашца Интернет российн талламашкахь, РФ хӀоьттина йолу массин синмехаллин Ӏаткъаман система латторан ориентаци йолуш го, башха шен уникалан Ӏалам долу МКГӀ санна ца го, ткъа хӀинцале кхоллаелла хаамийн гуо санна го, планехь иза юхакхоллар лело диеза хӀорамма а, оцу юкъахь массин коммуникацийн гӀирсаш а[5].

Интернет-МХГӀ[нисъе | нисъе чухулара]

Интернет юкъаяьлла, яьржича иза хилира ша-шах массин коммуникацийн гӀирсаш санна лелош, цуьран гуранчохь болхбан буьйлабелира массин коммуникацийн ламасталлийн гӀирсаш, юкъабевлира интернет-МКГӀ. Уьш чехка гӀараевлла, яьржира, хӀетте а церан аудитори хӀинца а дуккха кӀезиг ю, «ламасталлин» (иштта цӀе елира царна) МКГӀ. Массо а аьлча санна МКГӀ ю Интернетехь сайташ, дукхаха йолчарна тӀехь даиман а карла боккхуш лаьтта хаамаш: уьш ю оцу материалийн интернет-версеш, наггахь уьш арайовлу тӀехьаюьсий, наггахь материалашна а, архивашна а мехах тӀекхача веза. Сиха кхуьуш ю интернет-радио а, интернет-телевидени а.

МКГӀ цхьаьна гайтаран я дийцаран кхолламо кхобуш хила тарлуш боллушехь, Интернет-МКГӀ коьрта са хуьлу рекламех. Интернет-МКГӀ МКГӀ бакъонца къастарх хӀоьттина хаттар ду дукха дийца даьккхина а, дукха пачхьалкхашкахь суьдан арзаш долуш а (хьажа, масала: Терентьеван гӀуллакх).

Интернет-МКГӀ кхиар бахьнехь, кехатийн пресса гӀоле хеташ долу адамаш, хӀора шарахь а кӀезиг буьсуш бу. 2009 ш. дина юкъараллин ойланех хеттарш гайтира, АЦШ хан 18 — 35 шераш долучех 19 % бахархой бен кехатан прессе ца хьовсу. АЦШ кехатан газет дешархочун хенан юккъера барам 55 шо ду. 1989—2009 шерашкахь АЦШ арахоьцучу хӀора денна долчу газетийн ша йолу тираж охьаяьлла 62 млн тӀиера 49 млн экземпляре кхаччалц[6].

Юкъараллин бен Ӏаткъам[нисъе | нисъе чухулара]

Лору, массин хаамийн гӀирсо медиаоьздангалла кхуллуш хилар, ша схьаваьккхинчу стеган оьздангаллин леларан а, интеллектуалан а Ӏаткъам беш.

МХГӀ тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь[нисъе | нисъе чухулара]

Росси[нисъе | нисъе чухулара]

1991 ш. 27 декабран «Массин хаамийн гӀирсах» лаьцна № 2124-1 йолу РФ Законо «МХГӀ» (МКГӀ) маьӀна до муьран зорбанан арахецарш, радио-, теле-, видеопрограммашКеп:Термин, кинохроникан программаш, массин хаамаш баржоран кхин кепаш. Массин хаам законашдохучо кхетадо «лерина ду доза а доцучу адамийн барамна зорбанан, аудио-, аудиовизуалан, кхин хаамашна а, материалашна а» олий.

Российн баххашкара схьаэцчаКеп:Муьлхачу, МКГӀ ю хӀара билгалонаш:

  • дукхалла (Российн Федерацин законашка хьаьжча 1000 а, сов а экземпляр газеташна, журналашна, дӀасадахьаршна);
  • муьралла: шарахь цкъа даьлла а арадала деза;
  • нуьцкъала: сигнал йолу цхьа меттиг (къамел дийриг, редакци) — дуккха ладогӀархой.

РФ «Массин хаамийн гӀирсах» Законаца, «МХГӀ» (МКГӀ) — иза цхьанатоьхна массин коммуникацин субъекташ ю, муьран зорбанан арахецар (газета, журнал, альманах, бюллетень, кхидерш а шен даиман йолу цӀе, рогӀера номер, цкъа даьлла а шарахь арадалар) санна, радио-/теле-/видеопрограмма, кинохроникан программа, муьран яржош йолу массин хаамийн кхин кеп[7].
К «СМИ» (СМК) в России не относятся: стенгазеты, малотиражные издания, библиотеки[8].

  1. Печатные СМИ: Заголовки газет, обзоры прессы. www.zagolovki.ru. Теллина 2015 шеран 24 октябрехь.
  2. Средства массовой информации // Большая энциклопедия в 62 томах. Т. 47. — М.: Терра. — 2006. — С. 453. ISBN 5-273-00432-2
  3. Статья 2 «Закона о СМИ»
  4. 1 2 Термин В. П. Массовая коммуникация (исследование опыта Запада). — М.: Институт социологии РАН, 1999
  5. Корконосенко С.Г. Основы журналистики. — М: Аспект Пресс, 2001. — 287 с. — ISBN 5-7567-0158-3
  6. ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран autogenerated20130721-1 йоза яздина дац
  7. Общие положения
  8. Вопреки стойкому заблуждению, вызванному непониманием механизма распространения информации в сети Интернет и других сетях. См. «Юридическое заключение о природе сайтов в сети Интернет» кафедры ЮНЕСКО