Кенхи

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Эвла
Кенхи
Kenkhi01.jpg
Пачхьалкх

Российн Федераци

Регион

Нохчийн Республика

КӀошт

Шаройн

Юьртан меттиг

Кенхин

Координаташ

42°38′26″ къ. ш. 45°56′54″ м. д.HGЯO

Хьалхара цӀерш

Жуков-аул

Бахархой

1579[1] адам (2016)

Поштан индекс

366413

ОКАТО

96291803001

Картан тӀехь
Кенхи картан тӀехь
Locator Dot2.gif
Кенхи картан тӀехь
Locator Dot2.gif
Кенхи картан тӀехь
Locator Dot2.gif

Кенхи (маьӀна — «кӀайн хи»[2][3][~ 1]) — Нохчийн Республикан Шаройн кӀоштан эвла ю.

Иза ю Кенхин юьртан меттиган административан центр[4].

Бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархойн дукхалла
2010[5]2012[6]2013[7]2014[8]2015[9]2016[1]
155216111606157115681579

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Ламанца Ӏуьллуш йолчу Шаройн кӀоштехь ю Кенхи юрт. Шарой-Орга хина уллехь, ДегӀастанан дозанца ю иза. Кхунна гуонаха ю: ДегӀастанан республикера ГӀодобери, ГӀаигӀатла, ткъа дозанал сехьа БутӀи, ХӀима, Чадра, Кхиерие ярташ[10].

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Шира истори[нисъе | нисъе чухулара]

Кенхахь карина шира кешнаш а, хӀумнаш а, Орга-Соьлжан бассейнехь карош йолчарах терра[11].

Кенхи йиллина вайн эран V бӀерахь чейрой тайпана наха. Хан яхал Кенхахь бехаш болу чейрой дӀакъаьстина кхолладелла гар (га) — кенахой, тӀаьхьо цунах хила ша тайпа кӀенхой[12].

Эвла цӀе схьаяьлла Кенхи гидронимах, иза нохчийн маттахь «кӀан хи» бохург ду. Исторехь Кенхи — нохчийн тайпа ду[2].

Кенхи

ДӀаихначу шерашкахь тайп-тайпанчу округашна, республикашна юкъайоьдуш лаьттина Кенхи. 1924-гӀа шо тӀекхаччалц ДегӀастанан Ӏаьндийн округа юкъахь лаьттина, цул тӀаьхьа 1944-гӀа шо тӀедаллалц НГӀАССР-н Шаройн кӀоштана юкъайогӀуш хилла. Ткъа 1944-чу шарера 1957-гӀа шо кхаччалц ДегӀастанан Цумадан кӀоштах дӀатоьхна лаьттина, ткъа цул тӀаьхьа НГӀАССР-н Шуьйтан кӀоштана юкъахь лаьттина. 1992-чу шарахь дуьйна, Шаройн кӀоштана юкъахь ю[10].

БӀешераш хьалха дуьйна а даьхни, латта лелорца хилла Кенхирчу бахархойн хене бовлар. Бакъду дӀаден пайдехь долу латтанаш кӀезиг ду ламанца, цундела оцу лаьттан пусар деш гӀишло а дӀаден мега долчу лаьтта тӀехь ца еш тӀулгаш тӀехь еш хилла гуттар а[10].

Дуьххьара 1929-чу шарахь Кенхи, Чадра-шина юьрта юккъехь Школхе олучу меттехь йиллина кхузахь ишкол. Нохчийн, суьйлийн, оьрсийн къаьмнех бара хьехархой. Вайнах махках баххалц болх беш яра и ишкол. 1937-чу шарахь йиллира колхоз, кӀоштехь хьалхарчу меттехь яра иза[10].

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом[нисъе | нисъе чухулара]

ТӀаьхь-тӀаьхьа толуш схьадогӀуш дара юьртан дахар, амма цӀеххьана цхьанна а цамоьттург хилира — Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болабелира. Оцу тӀаме 60 стаг вахара хӀокху юьртара, цхьаболчу доьзалшкара шишша-кхоккха а ваханера тӀаме. Масала, АбуевгӀеран доьзалера кхо ваша ваханера тӀаме, АлибулатовгӀеран, ДубаевгӀеран, МагомедхановгӀеран, ОмаровгӀеран, УмаровгӀеран, БаталиевгӀеран доьзалшкара шишша ваханера. Тайп-тайпанчу фронташкахь тӀемаш беш царах 38 бӀаьхо кхалха а кхелхира. Брестан гӀап ларъеш кхелхира Алибулатов Шихабудин, Гасанов МуртазӀели, Гошдадов Иман-Ахьмад, Исмаилов Сулейман, Салимов Анаб. Алссам нах бахара кхузара хӀетахь къинхьегаман эскарехь гӀуллакх дан а. 108 стагана «Сийлахь-боккха Даймехкан тӀамехь 1941—1945 шш. Сийлахь къинхьегаман» мидалшца совгӀаташ дира, ворхI стагана «Кавказ ларъяран» мидалш елира[10].

2016 шо[нисъе | нисъе чухулара]

Карарчу хенахь Кенхехь 300 сов ков-керт а, 2000 гергга стаг а ву Ӏаш. Юьртахь юкъарадешаран 3 школа, 2 библиотека, 2 культурин цӀа, суьйлийн культурин туш, куьпан больница, дохнан лоьрийн учреждени ю[10].

Хьалха ледара хиллехь а, некъаш тодина хӀинца, Шарой-Орга хи тӀехула тӀайш а техкина, дика болх беш ю телефонан зӀе а[10].

ХӀинцалерчу лехамашца богӀуш болчу гӀирсашца кечйина ю школаш, культурин, медицинин учрежденеш[10].

Массанхьара санна кхузара а бевлла дика говзанчаш, пачхьалкхан гӀуллакххой. Царах ву медицинин Ӏилманийн доктор, профессор Абдулаев Алигаджи, Российн Федерацин юкъарчу дешаран сийлаллин белхахо, ДегӀаста республикин хьакъволу хьехархо Ражабова Хьава, Федеральни суьдхо Алимирзаев Агамирза, ДегӀаста Республикин хьакъйолу лор Сулейманова Сагират, Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо Магомедов Ахьмад, кхиберш[10].

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

Комменташ
  1. В чеченском языке «хи» может обозначать как воду, так и реку. В. П. Кобычев связывает «хи» с рекой.
Хьосташ
  1. 1 2 Чеченская Республика. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2008-2016 годов
  2. 1 2 Ахмадов Я. З. Очерк исторической географии и этнополитического развития Чечни в XVI—XVIII веках. — 2009. — с. 142
  3. Кобычев В. П. Города, селения, жилища //Культура и быт народов Северного Кавказа. — М. : Наука. — 1968. — С. 91-150.
  4. Кенхинская сельский округ (Юьртан меттиг)* (Шаройский район)
  5. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 9 майхь. Теллина 2014 шеран 9 майхь.
  6. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 31 майхь. Теллина 2014 шеран 31 майхь.
  7. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 16 ноябрехь. Теллина 2013 шеран 16 ноябрехь.
  8. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 2 августехь. Теллина 2014 шеран 2 августехь.
  9. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2015 шеран 6 августехь. Теллина 2015 шеран 6 августехь.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Кенхи. Р. МУСИПОВ — Даймохк газет (26.03.2016). Теллина 2018 шеран 16 апрелехь.
  11. Козенкова В. И. Древние основы культурного наследия нахского этноса (к истокам горского менталитета). В сборнике «Культура Чечни: История и современные проблемы». — М., 2002. — С. 19—24.
  12. Живет народ в горах Чечни…