Кенхи

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Эвла
Кенхи
Kenkhi01.jpg
Пачхьалкх Росси
Регион Нохчийчоь
КӀошт Шаройн
Юьртан меттиг Кенхин
Координаташ 42°38′26″ къ. ш. 45°56′54″ м. д.HGЯO
Хьалхара цӀерш Жуков-аул
Бахархой 1561[1] стаг (2018)
Поштан индекс 366413
ОКАТО 96291803001
Кенхи картан тӀехь
Кенхи картан тӀехь
Red pog2.svg
Кенхи картан тӀехь
Red pog2.svg
Кенхи картан тӀехь
Red pog2.svg

Кенхи (маьӀна — «кӀайн хи»[2][3][~ 1]) — Нохчийчоьнан Шаройн кӀоштан эвла ю.

Иза ю Кенхин юьртан меттиган административан центр[4].

Бахархой[нисъе бӀаьра | нисъе]

Бахархойн дукхалла
20022010[5]2012[6]2013[7]2014[8]2015[9]2016[10]
1331155216111606157115681579
2017[11]2018[1]
15721561

Географи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Ламанца Ӏуьллуш йолчу Шаройн кӀоштехь ю Кенхи юрт. Шарой-Орга хина уллехь, ДегӀастанан дозанца ю иза. Кхунна гуонаха ю: ДегӀастанан республикера ГӀодобери, ГӀаигӀатла, ткъа дозанал сехьа БутӀи, ХӀима, Чадра, Кхиерие ярташ[12].

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Шира истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Кенхахь карина шира кешнаш а, хӀумнаш а, Орга-Соьлжан бассейнехь карош йолчарах терра[13].

Кенхи йиллина вайн эран V бӀерахь чейрой тайпана наха. Хан яхал Кенхахь бехаш болу чейрой дӀакъаьстина кхолладелла гар (га) — кенахой, тӀаьхьо цунах хила ша тайпа кӀенхой[14].

Эвла цӀе схьаяьлла Кенхи гидронимах, иза нохчийн маттахь «кӀан хи» бохург ду. Исторехь Кенхи — нохчийн тайпа ду[2].

Кенхи

ДӀаихначу шерашкахь тайп-тайпанчу округашна, республикашна юкъайоьдуш лаьттина Кенхи. 1924-гӀа шо тӀекхаччалц ДегӀастанан Ӏаьндийн округа юкъахь лаьттина, цул тӀаьхьа 1944-гӀа шо тӀедаллалц НГӀАССР-н Шаройн кӀоштана юкъайогӀуш хилла. Ткъа 1944-чу шарера 1957-гӀа шо кхаччалц ДегӀастанан ЦӀумадан кӀоштах дӀатоьхна лаьттина, ткъа цул тӀаьхьа НГӀАССР-н Шуьйтан кӀоштана юкъахь лаьттина. 1992-чу шарахь дуьйна, Шаройн кӀоштана юкъахь ю[12].

БӀешераш хьалха дуьйна а даьхни, латта лелорца хилла Кенхирчу бахархойн хене бовлар. Бакъду дӀаден пайдехь долу латтанаш кӀезиг ду ламанца, цундела оцу лаьттан пусар деш гӀишло а дӀаден мега долчу лаьтта тӀехь ца еш тӀулгаш тӀехь еш хилла гуттар а[12].

Дуьххьара 1929-чу шарахь Кенхи, Чадра-шина юьрта юккъехь Школхе олучу меттехь йиллина кхузахь ишкол. Нохчийн, суьйлийн, оьрсийн къаьмнех бара хьехархой. Вайнах махках баххалц болх беш яра и ишкол. 1937-чу шарахь йиллира колхоз, кӀоштехь хьалхарчу меттехь яра иза[12].

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом[нисъе бӀаьра | нисъе]

ТӀаьхь-тӀаьхьа толуш схьадогӀуш дара юьртан дахар, амма цӀеххьана цхьанна а цамоьттург хилира — Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болабелира. Оцу тӀаме 60 стаг вахара хӀокху юьртара, цхьаболчу доьзалшкара шишша-кхоккха а ваханера тӀаме. Масала, АбуевгӀеран доьзалера кхо ваша ваханера тӀаме, АлибулатовгӀеран, ДубаевгӀеран, МагомедхановгӀеран, ОмаровгӀеран, УмаровгӀеран, БаталиевгӀеран доьзалшкара шишша ваханера. Тайп-тайпанчу фронташкахь тӀемаш беш царах 38 бӀаьхо кхалха а кхелхира. Брестан гӀап ларъеш кхелхира Алибулатов Шихабудин, Гасанов МуртазӀели, Гошдадов Иман-Ахьмад, Исмаилов Сулейман, Салимов Анаб. Алссам нах бахара кхузара хӀетахь къинхьегаман эскарехь гӀуллакх дан а. 108 стагана «Сийлахь-боккха Даймехкан тӀамехь 1941—1945 шш. Сийлахь къинхьегаман» мидалшца совгӀаташ дира, ворхI стагана «Кавказ ларъяран» мидалш елира[12].

2016 шо[нисъе бӀаьра | нисъе]

Карарчу хенахь Кенхехь 300 сов ков-керт а, 2000 гергга стаг а ву Ӏаш. Юьртахь юкъарадешаран 3 школа, 2 библиотека, 2 культурин цӀа, суьйлийн культурин туш, куьпан больница, дохнан лоьрийн учреждени ю[12].

Хьалха ледара хиллехь а, некъаш тодина хӀинца, Шарой-Орга хи тӀехула тӀайш а техкина, дика болх беш ю телефонан зӀе а[12].

ХӀинцалерчу лехамашца богӀуш болчу гӀирсашца кечйина ю школаш, культурин, медицинин учрежденеш[12].

Массанхьара санна кхузара а бевлла дика говзанчаш, пачхьалкхан гӀуллакххой. Царах ву медицинин Ӏилманийн доктор, профессор Абдулаев Алигаджи, Российн Федерацин юкъарчу дешаран сийлаллин белхахо, ДегӀаста республикин хьакъволу хьехархо Ражабова Хьава, Федеральни суьдхо Алимирзаев Агамирза, ДегӀаста Республикин хьакъйолу лор Сулейманова Сагират, Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо Магомедов Ахьмад, кхиберш[12].

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Комменташ
  1. В чеченском языке «хи» может обозначать как воду, так и реку. В. П. Кобычев связывает «хи» с рекой.
Хьосташ
  1. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2018 шеран 26 июлехь. Теллина 2018 шеран 25 июлехь.
  2. 1 2 Ахмадов Я. З. Очерк исторической географии и этнополитического развития Чечни в XVI—XVIII веках. — 2009. — с. 142
  3. Кобычев В. П. Города, селения, жилища //Культура и быт народов Северного Кавказа. — М. : Наука. — 1968. — С. 91-150.
  4. Кенхинская сельский округ (Юьртан меттиг)* (Шаройский район)
  5. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 9 майхь. Теллина 2014 шеран 9 майхь.
  6. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 31 майхь. Теллина 2014 шеран 31 майхь.
  7. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 16 ноябрехь. Теллина 2013 шеран 16 ноябрехь.
  8. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 2 августехь. Теллина 2014 шеран 2 августехь.
  9. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2015 шеран 6 августехь. Теллина 2015 шеран 6 августехь.
  10. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  11. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017, 31 июль). Архив йина хьалхара хьостан чура 2017 шеран 31 июлехь. Теллина 2017 шеран 31 июлехь.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Кенхи. Р. МУСИПОВ — Даймохк газет (26.03.2016). Теллина 2018 шеран 16 апрелехь.
  13. Козенкова В. И. Древние основы культурного наследия нахского этноса (к истокам горского менталитета). В сборнике «Культура Чечни: История и современные проблемы». — М., 2002. — С. 19—24.
  14. Живет народ в горах Чечни…