Кальдера

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Мауна-Лоа тӀапломан кальдера

Кальде́ра (схьадаьлла испан. caldera — боккха яй[1]) — шуьйра цирк кепара тӀапломо йина боьра, дукха хьолахь Ӏункара бердаш а болуш, мелла а нийса бух а болуш хуьлу. Иштта рельефан чутаьӀна меттиг кхоллало тӀаплам тӀехь кратеран пенаш доьхчи я бохаман Ӏаьттор нисделчи.

Кратерах кальдера къаьста кхоллаяларан башхаллашца а, баккхий барамашца а[2]. Кальдера пурхаллехь шорло 10—20 км, кӀоргаллехь масех бӀе метр[3]. Дукха хьолахь кальдерашка хьажийна ю фумаролаш а, грифонаш а.

1,8 эзар квадратан километр майда йолу уггаре йоккха кальдера лаьтта ХӀиндонезин Суматра гӀайрен тӀиера Тоба супертӀапломан тӀаьхь[4].

Наггахь хаало тӀапломах евлла йоцу кальдераш, уьш довлар доьзна ду тӀехуларчу хьолашкара магматикан процессех я йолу кратераш эрози бахьнехь шоръяларех[5].

Мазама тӀапломан кальдераш кхоллаяларан тӀегӀанаш

Кальдерийн классификаци[нисъе | нисъе чухулара]

Генетикан классификацица, кратераш санна, кальдераш декъало шина тайпана[3]:

  1. Эккхаран кальдераш (я лелха кальдераш) — кегийра кальдераш, кхоллаелла йолу чӀогӀа эккхар а хилла Ӏаьтточу хенахь. Масалаш: Бандайсан тӀапломан кальдераш а, Ротомахана Ӏам а Таравера тӀаплам тӀаьхь.
  2. Дохаран кальдераш (я гравитацин) — и тайпанаш алсама даьржина ду, иза кхоллало очакх гуонахьара кеггарш охьаховшар бахьнехь, ткъа иштта тӀапломан дегӀан чохь а[1]. Магман камера яссош баккхий Ӏаьттораш хилча тӀаплам бохабо, тӀапломан бухан дакъошкахула, хӀозан лелхаршкахь я беккъа турсан тӀаплом баххьашкахь. Масалаш: Узон, Мауна-Лоа, Килауэа тӀаплаьмнийн кальдераш.

Кальдеран классификаци еш лелайо иштта петрогенетикан классификаци.

Кальдера кхоллаяларан модель

Карладевлла кальдераш[нисъе | нисъе чухулара]

ТӀапломан жигаралла хила таро ю кальдера йоьхначул тӀаьхьа а, хуьлу иза тӀаьхь-тӀаьхьа юзарца тӀапломан породашца. Жигаралла карлаялар хила тарло кальдеран бух нартолкепара айабаларца, наггахь километр а, сов а. Смита а, Бейлис а карладевлла кальдерех Валлис тайпана алар кховдийра.[6]

Ишттачу айбадаларшкахь кальдеран бухан породаш оза а лой, лелха, грабенаш а, хӀозкеепара лелхарш а хуьлу, царна дохалла хила тарло тӀаьхьарчу Ӏаьтторийн яккъаш. Масала ду Валлис кальдера АЦШ, Невадан Тимбер-Маунтин Джемец лаьмнашкахь. Уггаре йоккхачех цхьаъ лору Айленд-Парк кальдера, 80×65 км барамца.

ТӀапломан йоцу кальдераш[нисъе | нисъе чухулара]

Оцу кальдерийн кепаш билгалйохура уьш Ӏаморан юьхьанца дуьйна. Х. Реккас къастийра интрузиван кальдерийн тоба, уьш кхоллало кӀоргенашкахь магма меттах даьлчи, ткъа Х. Уильямса къастийна дохаран ийна кальдерийн тоба, уьш кхоллало интрузин дегӀан барамаш а, кеп а хийцар бахьнехь[7]

Иштта къастадо шуьйра цирк санна долу, эрозин кальдераш, тӀапломан басехь цхьаьна агӀора йиллина хуьлу иза. Кхоллало тӀапломан кратер эрозин процессаш шордар бахьнехь — мохца дохор а, шалаьмнийн экзараци а. Нисса иштта Ӏалам ду Козельски ломан кальдеран[8].

ГӀарадевлла кальдераш[нисъе | нисъе чухулара]

Африка[нисъе | нисъе чухулара]

Ази[нисъе | нисъе чухулара]

ХӀиндонези
Росси
Филиппинаш
Япон
Кхин мехкаш

Къилбаседа Америка[нисъе | нисъе чухулара]

Канада
АЦШ
Аляскера Маунт Аниакчак тӀапломан кальдера
Килауэа тӀапломан кальдера Гавайш гӀайренаш тӀехь

Къилба а, Латинан а Америкаш[нисъе | нисъе чухулара]

Сальвадор
Чили
Эквадор
Кхин мехкаш

Европа[нисъе | нисъе чухулара]

Греци
Эгейн хӀорд чуьра Санторин тӀапломан хин буха яхана кальдера
Исланди
Испани, Канаран гӀайренаш
Пальма гӀайрен тӀиера Табуриенте кальдера
Итали
Шотланди
Кхин мехкаш

Океани[нисъе | нисъе чухулара]

Папуа — Керла Гвиней

Антарктида[нисъе | нисъе чухулара]

Кхин мехкаш

Хьажа кхин а[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. RIDERO. Издательские решения. 2016. 224 с.