Йоккха Эрмалойчоь

ХӀара яззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Историн пачхьалкх
Йоккха Эрмалойчоь
Байракх
Байракх
Maps of the Armenian Empire of Tigranes.gif
 Seleucid301BC.png
 Yervanduni Armenia, IV-II BC.gif
Vexilloid of the Roman Empire.svg 
Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg 
Flag of None.svg 

Коьрта гӀала Арташат, Тигранакерт, Двин, Вагаршапат
Мотт (меттанаш) суьдан а, канцелярин а мотт Ӏарамийн[1], къамелан мотт эрмалойн[2]
Майда 387 шарахь 312 тыс. км² гергга
Бахархой IV—V бӀешерашкахь — 3 млн. гергга
Урхаллин тайпа абсолютан монархи
Commons-logo.svg Медиафайлаш Викилармехь

Йо́ккха Э́рмалойчо́ь (эрм. Մեծ Հայք [Mec Haykʿ[3]], желт.-шира. Μεγάλη Ἀρμενία, лат. Armenia Magna, пехл. Buzurg Armenā, гуьрж. დიდი სომხეთი, шир.-оьрс. Йоккха Эрмалойчоь[4][5]) — шира эрмалойн пачхьалкх[6][7] Эрмалойн акъари махкахь[8], лаьттина 600 шарахь сов, вайн эрал 190 шо хьалха дуьйна[9][10] по 428 год н. э.[11][12][13][14][15][16][17][18]

Тигран II волуш, хилира йоккха пачхьалкх[19][20], дозанаш дара Кура тӀера Урдане кхаччалц, Лаьттаюккъера хӀорд тӀера Каспий-хӀорд тӀекхаччалц[21].

Хьалхара истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Сийлахь Тигранан импери, 1883 шеран карта

«Эрмалойчоь» (Армина) термин дуьххьара гучудолу гӀажарийн паччахьан Дарийн I Бехистунан йозанехь вайн эрал хьалхара 521 гергга шарахь, цуо билгалайоккху Урарту паччахьаллин хиллачу махкара гӀажарийн сардалалла. ТӀаьхьарчу желтойн хьосташкахь евза иштта цӀе йолу ши сардалалла: Малхбузен Эрмалойчоь а, Малхбален Эрмалойчоь. ТӀаьхьарчун махкахь дегара кӀенте дуьтуш дарж урхалла дира ОронтидгӀеран некъаша (ЕрвандидгӀар, эрм. Ервандуни). Македонхой тӀелетта АхеменидгӀеран паччахьалла йоьжначул тӀаьхьа, эрмалойн латташ маьрша дисира[20]. Къилба Эрмалойчоьнан урхалчаша къобалдира Искандаран Ӏедал, амма и къобал дар формалан дара: Искандар ша Эрмалойчухула чекх ца велира, цуьнан тӀеман баьччаш а иштта ца баьхкира церан махка. Вайн эрал хьалхара IV бӀешо чекхдолу хенахь дуьйна Эрмалойчоьнан махкахь йолало кхоллаяла маьрша[22] я ахмаьрша пачхьалкхаш.

Сардала Ерванда (Оронт) диадохашца къовсам латтош вайн эрал хьалхара 316 шарахь кхоьллира маьрша Айраратан паччахьалла[20]. вайн эрал хьалхара 220 шарахь (кхечу хаамашца вайн эрал хьалхара 200 шо гергга долуш[23][24][25][26][27]) Эрмалойн Айраратан паччахьалла тӀетуьйхира селевкидгӀеран паччахьо Антиоха III шен тергонехь долчу Эрмалойчоьнан декъана, иза лаьттара Ван Ӏоман кӀоштахь, Тигран лакхенашкахь, оцу хенахь дуьйна цунах ала долийра Йоккха Эрмалойчоь[20][28]. Иштта, вайн эрал хьалхара III бӀешо чекхдолуш, дерриг аьлча санна эрмалойн латтанаш дисира СелевкидгӀеран Ӏедалан кӀелахь[19][20]. Оцу замана герга, вайн эрал хьалхара III — II (юьхьиг) бӀешерашкахь эрмалой охьахевшира берриг аьлча санна махкахь, цуо тӀаьхьа хӀоттийра историн Эрмалойчоь[20].

Евфратал дехьара Жима Эрмалойчоь, коьртачу асанах дӀакъаьстина шира эрмалойн пачхьалкхалла кхиарца, «Йоккха Эрмалойчоь» цӀерах официалан цӀе хилира шираэрмалойн пачхьалкхан[29]. Иштта маьӀна долуш лелийна иза вайн эрал хьалхара 77 шеран Гарнера паччахьан Трдатан I желтойн йозанехь, (желт. Μεγάλη Ἀρμενία, Мега́лэ Армени́я — «Йоккха Эрмалойчоь»). Кхин а паччахь Бакур руман II бӀешеран йозанехь язвина Йоккха Эрмалойчоьнан паччахь аьлла[30]: «Аурелиус Пакорус, Йоккха Эрмалойчоьнан паччахь» (желт. Αύρήλιος Πάκορος βασιλεύς μεγάλης Άρμενίας[31]). Пачхьалкхан и цӀе язйина ю кхин йозанашкахь а, масала паччахьан Трдатан III йозанехь IV бӀешо долалуш, иза карийна Апаранехь[32]. Изза цӀе лелайо иштта кхин меттанашкара — латинан, гӀажарийн, гуьржийн, оьрсийн, кхечу хьосташкахь[29].

АрташесидгӀеран некъий[нисъе бӀаьра | нисъе]

Паччахьан Арташес I-чун делимитацин тӀулгаш (вайн эрал хьалхара189—160 шераш), карийна Сюникехь (Зангезур)[33]

Некъий схьабевлла Арташес I-чух, цуо шех Ервандид олура. Цуьнан хьалхарчу урхаллера эрмалойчоьнан некъашца йолу уьйр чеккхенца хууш яц. АрташесидгӀеран урхалла билгаладаьлла ца Ӏа мехкан экспансешца, амма билгалдаьлла аьттонца политикин а, динан а марталла ян гӀертарца, баьхна мехкашка эрмалой хийшорца, пачхьалкхан а, оьздангаллин а юкъараллица эрмалойх тарбала гӀертар чӀагӀдарца[34][35][36].

Йоккха Эрмалочоьнан коьрта шахьарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Йоккха Эрмалойчоьнан ерриг коьрта шахьраш, Тигранакерт йоцург, лаьттина Араратан тогӀенехь, хӀинцалерачу Ереванан герга — Айрарат наханган махкахь, паччахьийн долара цӀа долчохь. Айраратан паччахьаллин хьалхара коьрта шахьар хилла Армавир[37] (вайн эрал хьалхара IV чеккхе—III бӀешо); иза лору ламастан испискица историн эрмалойн пачхьалкхийн шолгӀа коьрта шахьар. Вайн эрал 200 шо гергга хьалха паччахьо Ерванд IV-чо коьллира Ервандашат[38][37], иза оццу паччахьаллин коьрта шахьар а, монархан резиденци а лаьттира, Арташес I-чо вайн эрал 176 шо хьалха Ганнибалан планца Арташат[38] гӀала йоггӀалц, иза хилира Йоккхачу Эрмалойчоьнан коьрта шахьар[39][40]. Вайн эрал 77 шо хьалха Сийлахь Тиграна югӀу Йоккхачу Эрмалойчоьнан къилба-малхбузен йисттехь керла къегина коьрта шахьар, цунна цӀе туьллу Тигранакерт[20]. Тигранакерт а, Арташат а масех бӀешарахь лаьтта коьрта шахьарш, царна юкъахь дара билггала эмгаралла: Тигранакерт яра эллинийн а, руман а Ӏаткъаман юкъ, Арташат — руман дуьхьала а, парфянашкахьара а. II бӀешо долалуш Вагарш паччахьо дӀахьо шен резиденци керлачу гӀала, цунна цӀе туьллу Вагаршапат[41]. керсталла тӀеэцарца иза хуьлу Эрмалойчоьнан килсан коьрта шахьар, хӀинца а ю иза оцу статусехь. 335 шарахь паччахьа Хосров II-гӀачо Араксан харш хийцадалар бахьнехь кхалхабо Арташатан бахархой Двине, цунах хуьлу тӀаьххьара коьрта шахьар Йоккхачу Эрмалойчоьнан, иза йоьжначул тӀаьхьа хуьлу резиденци хьалха гӀажарийн, цул тӀаьхьа Ӏаьрбийн сардалийн.

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. Armenia and Iran — статья из Encyclopædia Iranica. M. L. Chaumont
  2. ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран ИДМ йоза яздина дац
  3. Кеп:Нп5 Artaxias I // Encyclopaedia Iranica. — 1986. — Vol. II. — P. 559—560.
  4. Повесть временных лет (Подготовка текста, перевод и комментарии О. В. Творогова) // Библиотека литературы Древней Руси / РАН. ИРЛИ; Под ред. Д. С. Лихачёва, Л. А. Дмитриева, А. А. Алексеева, Н. В. Понырко. — СПб.: Наука, 1997:

    А Афетови же яся полунощная страна и западная: Мидия, Олъвания, Армения Малая и Великая, Каподокия, Фефлагони, Галатия, Кольхысъ, Воспорий, меоти, дереви, сармати, тавриани, Скуфия, фраци, Македония, Далматия, молоси, Фесалия, Локрия, Пеления, яже и Полопонисъ наречется, Аркадия, Ипириноя, Илурикъ, словене, Лухития, Аньдриакия, Аньдриатиньска пучина.

  5. Новосельцев А. П. О местонахождении библейской «горы Арарат» // «Восточная Европа в древности и средневековье». — М.: Наука, 1978.
  6. Всемирная история / Ред. А. Белявский, Л. Лазаревич, А. Монгайт. — М.: Государственное издательство политической литературы, 1956. — Т. 2, ч. II, гл. XIII.:

  7. Большой энциклопедический словарь. Статья: Армения Великая
  8. Йоккха Эрмалойчоь — яззам бу Большой советской энциклопедии чуьра. :

    Армения Великая, древнее государство, территория которого охватывала основные области Армянского нагорья.

  9. Armenia — статья из Британской энциклопедии:

  10. Artaxias — статья из Британской энциклопедии
  11. ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран История Древнего мира йоза яздина дац
  12. Энциклопедия Ираника. Статьи: BAGRATIDS и ARSACIDS, автор — C. Toumanoff:

  13. Энциклопедия Ираника. Статья: ARMENIA AND IRAN iv. Iranian influences in Armenian Language, автор — R. Schmitt:

  14. Энциклопедия Британника. Статья: Armenia, раздел «History»:

  15. «История Востока» (Восток в средние века), Глава I, раздел «Закавказье в IV—XI вв.»:

  16. The Cambridge Ancient History. Том 13, стр. 426, автор — R.C. Blockley:

  17. Cyril Toumanoff «Chronology of the Early Kings of Iberia» Стр. 17:

  18. R. Hewsen, «Armenia: A Historical Atlas» стр. 82, Хронология: стр. 84 стр. 109:

  19. 1 2 Древние цивилизации / Под. ред. М. Г. Бонгард-Левина. — М., 1989.:

    Титул «царь царей», который вскоре принимает Тигран II, был вполне закономерен — при нём Армения действительно превратилась в крупнейшую державу.

  20. 1 2 3 4 5 6 7 Всемирная история / Ред. А. Белявский, Л. Лазаревич, А. Монгайт. — М.: Государственное издательство политической литературы, 1956. — Т. 2, ч. II, гл. XIII.:

  21. Всемирная история / Ред. А. Белявский, Л. Лазаревич, А. Монгайт. — М.: Государственное издательство политической литературы, 1956. — Т. 2, ч. II, гл. XIII.:

    В 70-х годах I в. до н. э. государство Тиграна II представляло собой обширную державу, простиравшуюся от Куры до Иордана и от Средиземного моря до Каспийского.

  22. ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран БСЭ йоза яздина дац
  23. «История Востока» (Восток в древности). Глава XXIX, Закавказье и сопредельные страны в период эллинизма. Часть 1. Независимые государства IV—III вв. до х. э.:

  24. The Cambridge History of Iran Volume 3. Chapter 12: Iran, Armenia and Georgia. — P. 512:

  25. Cyrille Toumanoff. The Orontids of Armenia. // Studies in Christian Caucasian History. — P. 277—354. — См. в частности страницы 282—283.
  26. Генеалогия династии Ервандидов. // Richard G. Hovannisian. The Armenian People From Ancient to Modern Times. — Vol. I. — P. 36.
  27. Рыжов К. В. Армении цари Архивацийина 19 майхь 2012 шеран.Кеп:Мёртвая ссылка. // Все монархи мира: Древний Восток: Справочник.
  28. Древние цивилизации / Под. ред. М. Г. Бонгард-Левина. — М., 1989.:

    Сравнительно недолгой независимости Армении пришел конец в 220 г. до н. э., когда Антиох III присоединил это государство к так называемой Великой Армении, созданной им в рамках Селевкидского государства.

  29. 1 2 См. прим. 2 к «Истории Армении» Мовсеса Хоренаци
  30. ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран M. L. Chaumont йоза яздина дац
  31. Van Den Hout, A Commentary on the Letters of M. Cornelius Fronto, p.302
  32. Тревер К. В. Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э. — IV в. н. э.). — М. — Л., 1953. — С. 273.:

    Тиридат Великий Великой Армении царь пожаловал … [из рода] Гнтуни сыну Родомира на кормление [?] город Ниг… февраля…

  33. Тревер К. В. Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э. — IV в. н. э.). — М. — Л., 1953. — С. 164—165.
  34. Nina Garsoian, The Emergence of Armenia, in: The Armenian People From Ancient to Modern Times The Dynastic Periods. Vol I: From Antiquity to the Fourteenth Century, 1997, стр. 50

  35. Albert de Jong Armenian and Georgian Zoroastrianism, in: The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, 2015 — стр. 120

  36. James Russell Zoroastrianism in Armenia 1987, стр. V

  37. 1 2 Cyrille Toumanoff. Studies in Christian Caucasian history. — Georgetown University Press, 1963. — С. 75.:

    The capitals of Armenia were successively: Armavira or Armawir of the Orontids (Manandyan, O torgovle 37) untill the transfer by Orones IV of his residence to Eruandasat (*Orontasata)

  38. 1 2 Eruandašat — статья из Encyclopædia IranicaRobert H. Hewsen
  39. Artaxata — статья из Encyclopædia IranicaRobert H. Hewsen
  40. Adrienne Mayor. The Poison King: the life and legend of Mithradates, Rome's deadliest enemy. — Princeton University Press, 2009. — С. 55.
  41. M. Chahin. The kingdom of Armenia: a history. — Routledge, 2001. — С. 217.

Хьажа кхин а[нисъе бӀаьра | нисъе]

Хьажоргаш[нисъе бӀаьра | нисъе]