БӀаьстенан маьлхабӀаьрг

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
БӀаьстенан маьлхабӀаьрг
Adonis vernalis Lozere.jpg
Ораматан юкъара кеп
Ӏилманан классификаци
Дуьненаюкъара Ӏилманан цӀе

Adonis vernalis L., 1753

Синонимаш
  • Adonanthe vernalis (L.) Spach
  • Adoniastrum vernale (L.) Schur
  • Adonis dahurica Ledeb. ex Rchb.
  • Adonis helleborus Crantz
  • Adonis parviflora Janka ex Nyman
  • Adonis pratensis Ledeb.
  • Anemone consiligo Baill.
  • Chrysocyathus vernalis (L.) Holub

БӀаьстенан малхабӀаьрг (лат. Adōnis vernālis) — ЦӀазамбуц (Ranunculaceae) доьзалера МалхабӀаьрг тайпана кепара дукхашеран бецан орамат.

Яьржина а, йолу а меттиг[нисъе | нисъе чухулара]

Шуьйра яьржина аренан а, хьунаренан а областашкахь, хаало иштта Российн Европан декъера Ӏаьржа латта доцучу регионашкахь а, ткъа иштта Малхбузан Сибрехахь а, ГӀирмахь а. Оцу Ӏаламан зонашна арахьа кӀезиг ю; Германехь а, Швейцарехь а хӀаллакхила кхерамехь ю. СИТЕС Конвенцин II-гӀа тӀетохаман юкъатоьхна[1].

Йолу бес-бесара бецаш йолчу аренашкахь а, лилха дакхан хьаннийн йисташкахула а, аренан нажан хьуьнан а, екъачу йиллинчу аренан басешкахула а, коьллашна юкъахь, хотешкахь а, боьранашкахь а, гуттара дика Ӏаьржа латтан тӀехь.

Ботаникан куц[нисъе | нисъе чухулара]

Дукхашерийн бецан орамат.

Орам нисса охьанехьа, боца, боьра-Ӏаьржа тел кепара бу.

ГӀад гоьрга, шера, дерриг аьлча санна дерзина, нисса лаьтташ я дӀатаьӀна, цхьалха я гӀийла геннаш девлла, дуькъа гӀаш долу тӀетаьӀна геннаш долуш, зезаг дала долалуш 5—20 см лекха, зезаг даьлчи дахло 30—40 см.

ГӀаш шуьйра хӀоа кепара, пӀелгашна декъаделла. Орамера а, лахара а гӀадан гӀаш боьра басахь пелаг кепара, кхин гӀадан гӀаш хевшина, дакъош церан дуткъа асанан, дийна йист йолуш, 1—2 см еха а, 0,5—1 мм шуьйра а. ГӀан экъа лахарчу гӀашшан 6—8 см шуьйра.

Зезагаш цхьалха гӀадан а, геннийн а боьххьехь, даккхий, 40—60 (80) мм диаметр йолуш, сирла-можа. Кедалг гӀаш пхиъ — бархӀ, шуьйра хӀоа кепара, лакхахь артдина, баьццаро, доца а, дуткъа а охьатаьӀна, 12—20 мм деха. Жазаш 10—20, дехуо, хӀоа кепара, кегий цергаш йолуш, 25—34 мм деха. Дургалш а, йизаш а шорта ду, лаьтта спиралкепара конус тайпана зезаган бух. Зезаг долу гӀашца цхьана апрелехь — майхь; къилбаседа кӀошташкахь кхуьу июнь юккъе кхаччалц.

Зезаган формула: [2] ([3])

ХӀуш — гоьрга-хӀоакепара хабаршка эхна бот чохь, 20 мм гергга еха, лаьтта 30—40 бӀарах. БӀараш хӀоакепара, 4—5 мм деха, хабаршка эхна, охьатаьӀна, бӀогӀий церан дӀатаӀийна охьанехь, мӀаркепара. Дозаллин барам 1000 «хӀу» (бӀар) 7—12 г[4]. ХӀуш кхуьу июнехь — июлехь.

Ораматан дерриг дакъош дӀевше ду.

Химин хӀоттам[нисъе | нисъе чухулара]

Бецаца ду 0,07—0,15 % деган тобан гликозидаш (цимарин, адонитоксин), адонивернит, сапонинаш, фитостерин[5]. Цул сов, бецах даьккхина сапонинаш а, адонит спирт а[4].

ХӀуш а, орамаш а юкъахь ду деган гликозидаш; орамашкахь карийна кумарин вернадин[4].

Бахамехь иэшар а, лелор а[нисъе | нисъе чухулара]

БӀаьстенан маьлхабӀаьрг медицинехь лело бакъоелла, дарбанан гӀирс санна лело тӀехьло йолуш а ю. Дарбанан аьргалла ю мокха пелигел 5—10 см латтан тӀехулара, зезаг даьллачул тӀехьа хӀу охьадожалца болчу муьрехь хадийна йолу, акха кхуьучу бӀаьстенан маьлхабӀаьрган тӀехулара дакъа. Иза якъийна хила еза 50—60 °С температурехь я хӀаваэхь ӀиндагӀахь,— Herba Adonidis vernalis[6]. Маьлхан зӀаьнарш нисса тӀекхеташ якъаяр дика ца лору, хӀунда аьлчи бецан биологин жигаралла лагӀъяла тарло[4].

Ӏаткъаман юьхьигаш ю кардиотоникан гликозидаш карденолидийн тобанера: цунах евлла строфантидин, адонитоксигенин, адонитоксол, строфадогенин. Коьртанаш царах — цимарин, К-строфантин-р, адонитоксин, К-строфантозид. Аьргаллех ян ло кардиотоникан препараташ: басар, екъа экстракт, адонизид (ампулашкахь), адонис-бром (драже), кхин а[6], цул сов, бӀаьстенан маьлхабӀаьрг юкъайогӀу цхьа могӀа комплексан деган гӀирсан. Лелабо бӀаьстенан маьлхабӀаьрг деган болх нисбеш гӀирс санна, ткъа иштта юкъараседативан, хьатӀдалийтаран гӀирс санна. БӀаьстенан маьлхабӀаьрган препараташ лелайо коьртаниг гуттаренна а гӀийла болу деган болх а, деган невроз а. Цул сов, бромца цхьаьна уьш лоьраш яздо сов нерваш карзахъевлча, набъяйна хилча, эпилепси хилча. БӀаьстенан маьлхабӀаьрган препараташ сих а до, лагӀ а до дог деттадалар, тӀетуху деган тохадаран а, минотан а чухоам, чуо юкъялар дӀадоккху; кхечу гликозидел алсама тиейо центран нерван система. Дика Ӏаткъам бар гойту экспериментан артритан а. БӀаьстенан маьлхабӀаьрган препаратийн гулъяларан хьал го гӀийла, иза бахьнехь уьш шуьйра лелайо медицинан практикехь. Ницкъаца а, дагна бечу Ӏаткъаман бохаллица а уьш гӀийла ю буькъазазал а, строфантал а. БӀаьстенан маьлхабӀаьрган препаратан Ӏаткъамца хаало цомгашчеран электрокардиограммин хийцамаш, уггаре амалехь ерг царех ю: ST асан депресси, Т церг охьаялар, бакъхьара йолчура дацаре йолчу ялар, QRST интервал яцъялар. Иштта хийцамаш гучубовлар доьзна ду барамах а, бӀаьстенан маьлхабӀаьрг лелабаран замане хьаьжжина[4].

Адонис дика ю наркоманийн кокаин лелор бахьанехь пхенаш ийзадарна. Хьалха чудоьттича бӀаьстенан маьлхабӀаьрган басар я настойка валаран хьолах ларво. Оцу препараташ ларво пикротоксинах хиллачу камфоран пха озорах.

БӀаьстенан маьлхабӀаьрган препаратех дӀовш хиллачунна гӀо: карболен тоьхна хица хьер цӀанъяр, паргӀато, меттахь Ӏар, кислород чуийзор, туьханца чуьйнадохуьйтург. Нуьцкъала Ӏаьттавайтар цамагадо.

БӀаьстенан маьлхабӀаьрг кхиайо декорацин орамат санна.

Моз долург[7].

БӀаьстенан маьлхабӀаьрг Венехь ботаникан бешахь

Оьздангаллехь кхиаяр[нисъе | нисъе чухулара]

Мехала дарбанан орамат санна бӀаьстенан маьлхабӀаьрг кхиайо оьздангаллехь. Дарбанан аьргалла кечъен коьрта кӀошташ ю Кемеровн, Новосибирскан, Челябинскан областаш, Башкиричоь, ИйдалтӀие, Къилбаседа Кавказ, ткъа иштта Украина а.

БӀаьстенан маьлхабӀаьрг яьржайо орамашца а, хӀушца а. Орамашца дӀаюьйчу хенахь уьш йоькъу даккхий патаргашца дакъошна. Орамаш дӀадуьй гурахь (сентябрехь) я бӀаьстенан юьххьехь. Шина могӀан юкъахь 60 см меттиг юьту, могӀанера ораматашна юкъахь 30 см. ХӀу дуьй зӀийдагаш кхиайойле июнехь — июлехь даьхначу кхиъна девллачу хӀушца, 1,5—2 см кӀорга. Хьалхарчу шина шарахь зӀийдалгаш кхуьу чӀогӀа меллаша. ДӀасадуьй ораматаш кхоалгӀа а, деалгӀа а шеран вегетацехь. Плантаци лелор: асардар, латта кӀаддар, латта тодар. Чудерзадо орамат дика кхиинчу хенахь, буц хьокхуш[4].

Ӏалашдаран статус[нисъе | нисъе чухулара]

CITES-ан[8] тӀетохам II.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. CITES
  2. Экофлора Украины = Екофлора України (укр.) / Відпов. редактор Я. П. Дідух. — Київ: Фітосоціоцентр, 2004. — Т. 2. — 480 с.
  3. Андреева, И. И., Родман, Л. С. Ботаника. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Колос, 2005. — С. 397. — 528 с. — ISBN 5-9532-0114-1
  4. 1 2 3 4 5 6 Атлас лекарственных растений СССР / Гл. ред. акад. Н. В. Цицин. — М.: Медгиз, 1962. — С. 6—7. — 702 с.
  5. Кондратюк, Е. Н. и др. Дикорастущие лекарственные и плодовые растения Украины. — Киев: Урожай, 1969. — С. 29.
  6. 1 2 Блинова, К. Ф. и др. Адонис весенний // Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — М.: Высш. шк, 1990. — С. 161. — ISBN 5-06-000085-0
  7. Абрикосов, Х. Н. и др. Горицвет // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 81.
  8. The CITES Appendices

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

  • Липский А. А. Горицвет // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Губанов И. А. и др. 579. Adonis vernalis L. [Chrysocyathus vernalis (L.) Holub] — Адонис (Горицвет) весенний // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 194. — ISBN 9-87317-128-9
  • Гаммерман, А. Ф., Гром, И. И. Дикорастущие лекарственные растения СССР. — М.: Медицина, 1976. — С. 83—88.
  • Б. Г. Волынский и др. Лекарственные растения в научной и народной медицине. — 2-е. переработанное и дополненное. — Саратовского университета, 1967. — 370 с.

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]