Бесленей

ХӀара яззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Эвла
Бесленей
гӀебарт.-чергаз. Беслъэней, оьрс. Бесленей
Беслъэней.jpg
Регион Кхарачой-Чергазийчоь
Муниципалан кӀошт Хабезан кӀошт
Координаташ 44°14′48″ къ. ш. 41°44′30″ м. д.HGЯO
Юьртда Тхагапсов Гарри Назарович
Йиллина XIX бӀешарахь
Хьалхара цӀерш 1925 шо кхаччалц Тазартукай (Тхьастыкъуей)
Майда 37 км²
ХӀордан сизал локхалла 580 м
Бахархой 3496[1] стаг (2016)
Луьсталла 96,86 стаг./км²
Къаьмнийн хӀоттам чергазий
Динан хӀоттам бусалба-суннийш
Бахархойн цӀерш беслене́йхой, беслене́йхо
Сахьтан аса UTC+3
Телефонан код +7 87873
Поштан индекс 369 414
Автомобилан код 09
Код ОКТМО 91240000005
Бесленей картан тӀехь
Бесленей картан тӀехь
Бесленей
Бесленей картан тӀехь
Бесленей

Бесленей (оьрс. Бесленей) — Российн Федерацин Кхарачой-Чергазийчоьнан Хабезан кӀоштан юкъа йогӀу эвла.

Кхуллу муниципалан кхоллам Бесленейн юьртан меттиг ша цхьаъ нах беха меттиг юкъахь йолуш.[2]

Географи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Эвла лаьтта Хабезан кӀоштан малхбуза декъехь, Доккха Зеленчук эркан аьтту бердаца. КӀоштан юкъ йолчу Хабезан къилбаседа-малхбузен агӀора 22 км генахь ю, Черкесск гӀалин 25 км ю, дозанехь ю Кхарачой-Чергазийчоьнан а, Краснодаран мехкан а.

Юьртан меттиган майда ю — 37 км2.

Доза ду Вако-Жиле (къилбаседа-малхбузехьа), Псаучье-Дахе (малхбалехьа), Инжичишхо (къилбехьа), Краснодаран мехкан Зеленчук Мостовой (малхбузехьа) кӀотаран латтанашца. Къилба-малхбалехьа юьртан меттиган латташ дехьадовлу байданийн байнашка.

Нах беха меттиг лаьтта республикин ламанан кӀажошкахь. Меттиган рельеф коьртаниг чӀогӀа екъна гунаш болу аре ю. Юьртан меттиган махкара юккъера локхалла ю 580 метр хӀордан тӀегӀанал лакхахь. Уггаре лекха меттиг ю, эвлан малхбалехьа лаьтта — Дугужиб лам (705 м.). Эвлан къилбаседехьа лаьтта Коследжан боьра.

Климат барамера. Шеран юккъера хӀаваан температура ю +9,5°С гергга. Уггаре шийла бутт — январь (юккъера беттан температура –1,5°С), ткъа уггаре бовха — июль (+20,5°С). ГӀоролаш йолало декабран юьххьехь, чекхйовлу апрелан юьххьехь. Шеран йочанийн юккъера барам шарахь 700 мм гергга. Церан коьрта дакъа догӀу апрелера июнь кхаччалц болчу муьрехь.

Этимологи[нисъе бӀаьра | нисъе]

1920-гӀа шерашкахь Тазартукай эвлан цӀе хуьйцу Бесленей олий. Бахархоша дехарш дора цӀе Бесленей алий хийца бохуш — оцу эвлахь бехачу этносан бесленейгӀеран цӀарах, ткъа Ӏедало ойла йора цӀеран кхечу маьӀнин, гора цунна юкъахь бесленейгӀеран хьалханчех цхьаъ Кавказан тӀамехь — эла Каноков Беслан. Масийттаза жоп ца деллачул тӀаьхьа эвлахойн лаам кхочуш бира.

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Бесленей эвла (хьалха Тазартукай), хӀинца йолчохь йиллина XIX бӀешеран юккъехь, Оьрсийн-Кавказан тӀом чекхбаьллачу муьрехь.

XIX бӀешо юккъе даххалц Тазартукай эвла яра Уруп эркан лакхенашкахь. Кавказан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, эвла кхалхийра паччахьан Ӏедало билгалдаьккхинчу латташ тӀе, Исправни гӀалин герга. Цул тӀаьхьа эвла кхалхийра Невинномысск гӀалин йистте. ТӀаккха эвлан бахархой кхалхийра хӀинца йолчу меттиге.

Таханлера Бесленейс цхьаьна туху шенан чохь хьалхалера бесленейгӀеран кхоъ эвла: Тарканей(эвлан лахара дакъа), Тазартукай (эвлан юккъера дакъа), Богупсей (эвлан лакхара дакъа).

Эвла Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман заманахь[нисъе бӀаьра | нисъе]

1942 шеран август болалуш Чергазийн АО юкъахула боьдура некъ, оцу новкъа далош дара гуо бинчу Ленинградера бераш, уьш буьгура Гуьржийн ССР. Бесленей эвлан гергахь севцира тӀаьхь 32 бер долу ворданаш. Иза хиира эвлан бахархошна, сацам бира бераш эвлахь а дитина дӀасадекъа, хӀунда аьлча дукхаха дерш царех гӀуон хьал долуш дара мацаллийна а, халчу новкъо кӀела дитина а.

Бахаман колхозан тептарехь оццу буса дерриг бераш дӀаяздира чергазий аьлла, цӀераш а, фамилеш а хийцина, Чергазийн АО тӀелета немцойн-фашистийн эскарех хьулдархьама.

Бесленейхоша динчунна 2010 шеран 7 майхь эвлан юккъехь дӀайиллира мемориалан комплекс.

2013 шеран январехь Москохахь гойтуш дара Чистяков Николайн историн поэмин шолгӀа дакъа — «Деган иэс. Бесленейн Ленинградан чергазий», иза ду чергазийн эвлан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман шерашкахь гуо бина Ленинградера эвакуаци йина 32 жуьгтийн бер кӀелхьара даьккхина бахархойн турпалаллех лаьцна[3].

Бахархойн дукхалла[нисъе бӀаьра | нисъе]

Бахархойн дукхалла
2002[4]2010[5]2012[6]2013[7]2014[8]2015[9]2016[1]
3175352035373542351735043496

Сахьтан аса[нисъе бӀаьра | нисъе]

Map of Russia - Moscow time zone.svg

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Хьажоргаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  2. Закон Карачаево-Черкесии от 16 декабря 2004 года № 48-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований на территории Хабезского района и наделении их соответствующим статусом». Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 2 апрелехь. Теллина 2018 шеран 14 мартехь.
  3. Память сердца. Ленинградские черкесы Бесленея
  4. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 3 февралехь.
  5. Численность постоянного населения территорий КЧР по окончательным данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 10 октябрехь. Теллина 2014 шеран 10 октябрехь.
  6. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 31 майхь. Теллина 2014 шеран 31 майхь.
  7. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 16 ноябрехь. Теллина 2013 шеран 16 ноябрехь.
  8. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 2 августехь. Теллина 2014 шеран 2 августехь.
  9. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 6 августехь. Теллина 2015 шеран 6 августехь.