Ӏаьрбийн мотт — Версийн башхалла

Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
211 байт тӀетоьхна ,  1 шо хьалха
Нисдарах лаьцна яздина дац
* Ӏиракъан Ӏилманан академи ([[БагӀдад]], [[Ӏиракъ]]),
* Ӏаьрбийн меттан Академи ([[Хартум]], [[Судан]]),
* Фонд "«Хьекъалаллин цӀа"» ([[Тунис]]),
* Ӏаьрбийн меттан Академи ([[Джамахири]], [[Ливи]]),
* Израилин Ӏаьрбийн меттан Академи ([[Израиль]]).
 
[[Файл:Afroasiatic languages-ce.svg|thumb|слева|300px|Афразин меттанаш]]
[[Файл:Arabic speaking world.svg|thumb|слева|300px|ӀарбийнӀаьрбийн мотт дӀасабаржар]]
 
'''Ӏаьрбийн мотт''' ({{lang-ar|اللغة العربية}}, ''al-luġa al-ʿarabiyya'') — юкъабоьдуш бу афразийн меттан тайпан семитийн генан юкъа. Ӏаьрбийн мотт буьйцуш берш 240 млн гергга стаг ву<ref>[http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/langues/2vital_inter_arabe.htm Сайт университета Лаваль (2010 год)]</ref> (ненан мотт), кхиъ 50 млн стага лелош бу ӀарбийнӀаьрбийн мотт шозлагӀа мотт санна. Классикан ӀарбийнӀаьрбийн мотт Къуръанан мотт бу. Иза лелош бу динан гӀуллакхан. [[Дуьне]]нахь 1,57 млрд стаг ву бусалба<ref>[http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf Доклад Pew Research Center о распространённости ислама в мире" (2009 год)]</ref>.
 
[[Йоза]] [[Iаьрбийн абат]]ан бух тIехьтӀехь ду. [[ВКЪКХ Инарлин ассамблей]]н а, [[ВКЪКХ|Вовшахтоьхна Къаьмнийн КхолламКхолламан]]ан (ВКЪКХ) кхечу меженийн а [[ВКЪКХ официалан меттанаш|ялханнах официалан а, белхан а цхьаъ мотт]] бу. Ерриг [[Iаьрбийн пачхьалкхаш|IаьрбийнӀаьрбийн пачхьалкхийн]] ([[Iиракъ]]ехь  — [[Кхурдойн мотт|кхурдойчуьнца]] цхьаьна) [[официалан мотт]] бу. Цул сов, официалан цхьа мотт бу [[Израиль|Израилан]], [[Чад]]ан, [[Эритрей]]н, [[Джибути]]н, [[Сомалиленд]]ан<ref name="Somaliland">Республика Сомалиленд является [[Непризнанное государство|непризнанным государством]], территорию которого все государства мира считают частью [[Сомали]].</ref>, [[Сомали]]н, [[Комораш|Коморийн ГIайренийнГӀайренийн]].
 
== Меттан геннаш ==
{{main|Iаьрбийн меттан истори}}
{{seealso|Iаьрбийн литература}}
БIешерашкахьБӀешерашкахь мотт тIехьтӀехь-тIехьатӀехьа хийцало, амма иза йозанехь кIезигкӀезиг хаалора, хIундахӀунда аьлча доца мукъа аьзнаш, Къуръан доцучехь, текстехь яз а ца до.
 
Классикан IаьрбийнӀаьрбийн мотт тахана ненан мотт бац [[Iаьрбий]]н. Амма тахана а, хийцина дошаман хIоттамцахӀоттамца, иза лелабо дерриг аьлчи санна газеташкахь а, жайнашкахь а, [[Тунис]], [[Марокко]], кIеззигкӀеззиг [[Алжир]] а дIаяьккхичхьанадӀаяьккхичхьана, цигахь IаьрбийнӀаьрбийн меттан литературан меттан роль лелайо [[французийн мотт|французийн матто]]. IилманӀилман а, техникан а литературехь кхечу IаьрбийнӀаьрбийн пачхьалкхашкахь, нагахь ца тоахь дешан ресурс лелабо [[ингалсан мотт]].
 
== Дошаман хӀоттам ==
 
== Фонетика ==
Фонетикан агIораагӀора литературан IарбийнӀаьрбийн мотт шуьйра кхиина мукъаза фонемийн системан амал йолуш бу, шен башхалла йолуш къомкъаргийн, эмфатикан, цергаш юкъара элпаш а долуш.
 
Грамматикийн белхашкара фонетикан дакъошкахь дуьцура я деккъа IарбийнӀаьрбийн аьзнийн артикуляцех, я кхин а церан комбинаторан хийцамех. Боккха IаткъамӀаткъам бина IарбашнаӀарбашна хIиндинхӀиндин системан аьзнийн классификацеш. Лелайора артикуляран а, функционалан а юкъаметтигийн аьзнаш дустар. Аьзнаш юкъара юкъаметтигаш нисъярхьама [[Авиценна]]с корреляцин кхетам юкъабаьккхина. Геминацин меттигийн квалификаци йора прогрессиван а, регрессиван а контактийн ассимиляцин дуьззина жамI санна. Гойтура дакъошца а, дистанцица а йолу ассимиляци.
 
Теллира мукъа а, мукъаза а аьзнийн юкъаметтигаш, мукъаза дерш хийцар, метатеза, хьамза дар, элизи, дехкаран мукъаза аз кхолладалар, палатализаци, веляризаци, озан символизм<ref name=autogenerated1>Иван Павлович Сусов. История языкознания</ref>.
 
=== Элпаш алар ===
Дукхах долчу IарбийнӀаьрбийн мехкашкахь хIинцахӀинца боккха болхбо стандартан IарбийнӀаьрбийн меттаца алар нисдан гIерташгӀерташ. Бух бу Къуръан дешар (IарӀар. tilāwa {{lang-ar2|تلاوة}}). Иштта аларан хатIхатӀ динан контекстехь бен ца леладо.
 
Бакъ долуш ала мегар ду, лакхараIарбийнлакхараӀаьрбийн хьалхалера алар билггала хууш дац. Масала, цхьа барт бац билгалза цIердешнашкахьцӀердешнашкахь чеккхе ''ун'' аларх (''китабун'' - — ''китаб''). Шинне а вариантан аргументаш ю, ткъа ширачу куьйга яздинчу зорбанехь ца хилла мукъа аьзнаш (хьаьркаш тохар), цундела шеек а воцуш ала йиш яц иза муха доьшура.
 
== Йоза ==
 
== Антропонимика ==
{{main|Iарбийн цIецӀе}}
IарбийнӀаьрбийн цIерашцӀераш ламастаца нийса дIаяздодӀаяздо.
 
 
== Грамматика ==
{{Main|IарбийнIаьрбийн меттан грамматика}}
{| class="standard" align="right" style="width:230px; margin-left:10px;"
|colspan="3" style="text-align: center; font-weight: bold;" |IарбийнӀаьрбийн меттан [[Сводешан исписка]]
|-
! valign="top" | №
! valign="top" | IарбийнӀаьрбийн
! valign="top" | Нохчийн
|-
| valign="top" | 7
| valign="top" | هذا
| valign="top" | хIарахӀара, иза
|-
| valign="top" | 8
| valign="top" | 10
| valign="top" | هناك
| valign="top" | дIогахьдӀогахь
|-
| valign="top" | 11
| valign="top" | 12
| valign="top" | ما
| valign="top" | хIунхӀун
|-
| valign="top" | 13
| valign="top" | 16
| valign="top" | لا,ما
| valign="top" | ца
|-
| valign="top" | 17
| valign="top" | 20
| valign="top" | قليل
| valign="top" | кIеззигкӀеззиг (масала قبل قليل  кIеззигкӀеззиг хьалха)
|-ца
| valign="top" | 21
| valign="top" | 45
| valign="top" | سمك
| valign="top" | чIарачӀара
|-
| valign="top" | 46
| valign="top" | 47
| valign="top" | كلب
| valign="top" | жIаьлажӀаьла
|-
| valign="top" | 48
| valign="top" | 50
| valign="top" | دودة
| valign="top" | нIаьнанӀаьна
|-
| valign="top" | 51
| valign="top" | 53
| valign="top" | عصا
| valign="top" | гIажгӀаж, сара
|-
| valign="top" | 54
| valign="top" | 55
| valign="top" | بذرة
| valign="top" | хIухӀу, хIушхӀуш
|-
| valign="top" | 56
| valign="top" | ورق
| valign="top" | гIагӀа
|-
| valign="top" | 57
| valign="top" | 62
| valign="top" | جلد
| valign="top" | цIуокацӀуока
|-
| valign="top" | 63
| valign="top" | 64
| valign="top" | دم, دماء
| valign="top" | цIийцӀий
|-
| valign="top" | 65
| valign="top" | عظم
| valign="top" | даьIахкдаьӀахк
|-
| valign="top" | 66
| valign="top" | 67
| valign="top" | بيضة
| valign="top" | хIоахӀоа
|-
| valign="top" | 68
| valign="top" | قرن
| valign="top" | маIамаӀа
|-
| valign="top" | 69
| valign="top" | ذيل
| valign="top" | цIогацӀога
|-
| valign="top" | 70
| valign="top" | قلم
| valign="top" | мас (яздаран гIирсгӀирс)
|-
| valign="top" | 71
| valign="top" | 74
| valign="top" | عين
| valign="top" | бIаьргбӀаьрг
|-
| valign="top" | 75
| valign="top" | 78
| valign="top" | لغة
| valign="top" | мотт
|-
| valign="top" | 79
| valign="top" | مسمار
| valign="top" | мIармӀар
|-
| valign="top" | 80
| valign="top" | قدم
| valign="top" | кIажакӀажа
|-
| valign="top" | 81
| valign="top" | 84
| valign="top" | جناح
| valign="top" | тIамтӀам
|-
| valign="top" | 85
| valign="top" | 91
| valign="top" | كبد
| valign="top" | доIахдоӀах
|-
| valign="top" | 92
| valign="top" | 95
| valign="top" | مص
| valign="top" | цIубдарцӀубдар
|-
| valign="top" | 96
| valign="top" | 97
| valign="top" | تقيؤ
| valign="top" | IаьттаварӀаьттавар, IаьттаярӀаьттаяр, IаьттадарӀаьттадар
|-
| valign="top" | 98
| valign="top" | 99
| valign="top" | تنفس
| valign="top" | садаIарсадаӀар
|-
| valign="top" | 100
| valign="top" | велар
|}
IарбийнӀаьрбийн IилманчашаӀилманчаша йоькъура грамматика синтаксисна, морфологина, фонетикна, дуккха а терго йора дошкхолларан, цунах доьзна этимологина а. Иза бахьнехь XI бIешарахьбӀешарахь лакхарчу тIегIанетӀегӀане кхечира ораман теори. Синтаксис а, морфологи а уггаре оригиналан дакъа ду IарбийнӀаьрбийн грамматикехь, цуьнан хьост дац я грекийн, я хIиндинхӀиндин белхашкахь, уьш нисса IарбийнӀаьрбийн маттахь специфика йолуш ду.
 
Синтаксисан IалашоӀалашо ю предложенин структуран-семантикан анализ яр. Цуьнца постулат хилла ю шина цIеранцӀеран я цIеранцӀеран а, хандешан а субъектан-предикатан юкъаметтигаш. Предложенеш екъалора кегийра/элементаран а, иерархи еш яккхийра а; предложенеш цIеранцӀеран, хандешан, латтаман  — доьзна ду предложении йолалуш долчу дашах.
Къаста а дой, хIорахӀора меженца классификаци йора предложенин чолхе дакъошна.
 
Морфологехь IамадораӀамадора меттан дакъош, церан башхаллаш, уьш кхолладаларан кепаш. Оцу юкъа дагIарадагӀара иштта хаттарш: меттан дакъош (цIецӀе, хандош, дакъолгаш 27 кепара), ораман структура, цIерашцӀераш а, церан дуккха а аспекташ йолу тайп-тайпана хьолашкара классификаци, хандешнаш а, шинадожаран а, кхаадожаран а цIерашцӀераш, кхечух яьлла цIерашцӀераш кхоллар, композиташ кхоллар, терахьан а, тайпан а кепаш кхоллар, деминутиваш кхоллар, дешан кеп хийцар, нагахь орамехь гIийлагӀийла мукъаза аьзнаш делахь, сацаман кепаш, кхин дIадӀа а. Кхуззахь дийцара [[масдар]]ех дериг а.
 
Баккхий кхиамаш бехира фонетикехь ([[Халиль ибн Ахьмад аль-Фарахиди|Халиль ибн Ахьмад]]; Абу IалиӀали ибн Сина  — [[Авиценна]], 980—1037; [[Сибавейхи]])<ref name=autogenerated1 />.
 
IарбийнӀаьрбийн мотт чIогIачӀогӀа кхиина [[Флективан мотт|флективаллан]] амал йолуш бу. [[Семитийн меттанаш|Семитийн]] а, [[ХIиндоевропан меттанаш|хIиндоевропанхӀиндоевропан]] а меттанийн флективалла а, флективалла тера хилар а цхьаболчу меттан талламхоша доккхачу хаттаре хIоттийнахӀоттийна. ХIиндоевропанХӀиндоевропан меттанийн флективалла къаьстина хилам бу семитийн меттанийн флективаллах, хIундахӀунда аьлчи таро ю кхин а чIогIачӀогӀа юкъаметтиг латто ораман флексица. IарбийнӀаьрбийн меттана амалехь ю [[Агглютинаци (лингвистика)|агглютинаци]]. Цхьаболчу IилманчашаӀилманчаша, масала, [[Александр Александрович Реформатский|А.  А.  Реформатскийс]], лору, семитийн меттанийн [[фузи]]  — агглютинацин башха кеп хилар, хIундахӀунда аьлчи семитийн дешан фузи  — шен луьра формулашца йоьду процесс ю, иза IарбийнӀаьрбийн авторшна хазахета гойтуш кхоъ элп долу орамца فعل ''дар'' маьIнамаьӀна долуш, ткъа шеш фузи кхуллу мукъа аьзнаш, орамах мукъа ду. Цунах тера, амма иштта дац, семитийн боцу меттанашкахь а хаало, масала, германийн. Иштта ду, масала, дешнаш цхьааллин а, дукхаллин а терахьашкахь ингалсан маттахь: foot  — feet, tooth  — teeth я ингалсан харц хандешан ораман мукъа аз хийцар я немцойн маттара онда хандешан мукъа аз хийцар, амма германийн меттанашкахь дац гуттаренна а фузин формулаш лелаяр. IарбийнӀаьрбийн меттара дукхаха долу дешнаш дуьххьарлерачу кепан тIедалалотӀедалало.
 
Мотт буьйцучун хьекъале орам бекъа ца лахь а, орамаш бовзар пайдехь ду IарбийнӀаьрбийн меттана оццул шуьйра делла дешан орамаш дагахь латтийта.
 
=== Дешан орам ===
{{Main|Семитийн орам}}
IарбийнӀаьрбийн орам дукхахдерг кхаа элпан хуьлу, наггахь шиъ я диъ элп долуш, кхин а кIезгакӀезга пхиъ элп долуш; амма диъ элп долчунна бехкам хIоттабохӀоттабо, цунна юкъахь цхьаъ мукъане шера мукъа аз хила деза аьлла (vox memoriae (дагахь лаьттарг):
مُرْ بِنَفْلٍ).
 
ГIараваьллаГӀараваьлла волу IарбийнӀаьрбийн меттан говзанчо С.  С.  Майзелас дийцарехь, таханлерачу IарбийнӀаьрбийн литературан маттахь кхаа мукъаза элпех лаьтта орамаш 82  % дерриг а IарбийнӀаьрбийн дешан орамашлахь<ref>Майзель С.  С.  Пути развития корневого фонда семитских языков. М., 1983. С. 78.</ref>.
 
Орам юкъахь муьлхха а мукъаза аз хила йиш яц: цхьадерш царех догIушдогӀуш ду оццу орамехь (нийсо аьлчи, оцу декъехь; хьажа лахуо: б), кхиндерш ца догIудогӀу.
 
Ца догIуршдогӀурш:
# Къомкъаргернаш: {{ar2|غ ع خ ح}} ({{ar2|ع}} а, {{ar2|ء}} дагIахьдагӀахь)
# Къомкъаргера доцурш:
{{ar2|ب}} а, {{ar2|ف م}}
{{ar2|ل}} а, {{ar2|ن}}
 
IарбийнӀаьрбийн ораман оцу хIоттамохӀоттамо дикка аттайо тIадамаштӀадамаш а доцуш йоьшучуьнан IалашоӀалашо; масала, яздар
{{lang-ar2|حعڡر}} хила деза {{lang-ar2|جَعْفَر}}<ref>Юшманов Н.  В.  Грамматика литературного арабского языка, стр. 41</ref>
 
Дешнийн [[Кепкхоллаялар (лингвистика)|кепкхоллаялар]] хуьлу коьртаниг дешан чоьхьара структуран хийцаман чоьтах  — чоьхьара [[флекси]]. IарбийнӀаьрбийн орам лаьтта, дукха хьолахь, кхаа (наггахь шиъ я диъ, гуттара а кIезгакӀезга пхиъ) ораман мукъаза аьзнех (радикалех), цара [[Морфема|трансфиксийн]] гIоьнцагӀоьнца кхуллу оцу ораман ерриг парадигма. Масала, хандешах {{lang-ar2|كَتَبَ}} ''(яздан)'' «К-Т-Б» мукъаза элпаш лелош кхоллало лахара дешнаш а кепаш а:
 
* {{lang-ar2|كَتَبَ}}  — КаТаБа  — ''цуо яздина''
* {{lang-ar2|أَكْتُبُ}}  — аКТуБу  — ''аса яздо''
* {{lang-ar2|كِتَابٌ}}  — КиТа: Б<sup>ун</sup>- ''жайна''
* {{lang-ar2|كُتُبٌ}}  — КуТуБ<sup>ун</sup>  — ''жайнаш''
* {{lang-ar2|كَاتِبٌ}}  — Ка: ТиБ<sup>ун</sup>  — ''яздархо''
* {{lang-ar2|كُتَّابٌ}}  — КуТТа: Б<sup>ун</sup>  — ''яздархой''
* {{lang-ar2|مَكْتَبَةٌ}}  — маКТаБат<sup>ун</sup>  — ''библиотека''
 
IарбийнӀаьрбийн маттахь кхоъ [[дожар]] ду: [[ЦӀерниг дожар|цIернигцӀерниг]] ([[Подлежащи|подлежащи]] дожар а, цIеранцӀеран [[предикатив]] а), [[Доланиг дожар|доланиг]] (урхаллин преложни дожар) и [[Винительни дожар|винительни]] (нисса дузу дожар). Доланиг дожарца кепа туху уьйр йоцу бакъо  — [[идIофа]].
 
Терго ян еза, дожараш гочдар الرَّفْعُ, الجَرُّ а, النَّصْبُ билламе ду, хIундахӀунда аьлчи IарбийнӀаьрбийн меттан доланиг а, винительни а дожарш юкъаялайо, гочйича муьлххачу йисинчу дожаршкахь хирйолу цIерашцӀераш:
 
قَطَعَ زَيْدٌ اَلْحَبْلَ بِالسِّكِّينِ  — الجَرُّ Зейда хадийна муш уьрсаца (коьчалниг дожар).
 
تَكَلَّمْنَا عَنْ اَلدِّرَاسَةِ  — الجَرُّ Оха дешарах лаьцна дуьйцура (предложни дожар).
 
قُلْ لِمُحَمَّدٍ  — الجَرُّ Ала Мухьаммаде (лург дожар).
 
قَاوَمَ اَلشَّعْبُ اَلْمُسْتَعْمِرِينَ  — اَلنَّصْبُ Халкъо къовсам латтабора колонизаторца (коьчалниг дожар).
 
 
{| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:200%;"
|- style="font-size:50%"
!Терахь!! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
!style="font-size:50%"|
|-
!style="font-size:50%"|
| ੦ || ੧ || ੨ || ੩ || ੪ || ੫ || ੬ || ੭ || ੮ || ੯
|-
!style="font-size:50%"|
|-
!style="font-size:50%"|
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|-
!style="font-size:50%"|
| ୦ || ୧ || ୨ || ୩ || ୪ || ୫ || ୬ || ୭ || ୮ || ୯
|-
!style="font-size:50%"|
|-
!style="font-size:50%"|
| ೦ || ௧ || ௨ || ௩ || ௪ || ௫ || ௬ || ௭ || ௮ || ௯
|-
!style="font-size:50%"|
| ༠ || ༡ || ༢ || ༣ || ༤ || ༥ || ༦ || ༧ || ༨ || ༩
|-
!style="font-size:50%"|
|-
!style="font-size:50%"|
| ๐ || ๑ || ๒ || ๓ || ๔ || ๕ || ๖ || ๗ || ๘ || ๙
|-
!style="font-size:50%"|

Навигацин меню