Ахтычай

ХӀара яззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Ахтычай
лезг. Ахцегьвацl
250px Ахтычай эркан тогӀи
Амал
Дохалла 63 км
Бассейн 963 км²
Хи дайар 15,8 м³/с (Ахта эвла)
ДӀаэхар
Хьост Коьрта Кавказан дукъ Къилбаседа-малхбален басе
 • Эрк долу меттиг Рутулан кӀошт
 • Локхалла 3300 м
 • Координаташ 41°28′45″ къ. ш. 47°13′03″ м. д.HGЯO
Хикхоче Самур
 • Эрк чекхдолу меттиг Ахтан кӀошт Ахта эвла
 • Локхалла 1000 м
 • Координаташ 41°27′50″ къ. ш. 47°44′37″ м. д.HGЯO
Хин охьане 36,5 м/км
Эрк долу меттиг
Хин система Самур → Каспий-хӀорд

Пачхьалкх
Регион ДегӀаста
Код  ПХР чохь 07030000412109300002385
Ахтычай (ДегӀаста)
Blue 0080ff pog.svg
Blue pog.svg
Blue 0080ff pog.svg — хьост, Blue pog.svg — хикхоче

Ахтычай (Кябякчай лакхенехь[1], лаьзг. Ахцегьвацl) — Российн (ДегӀаста) эрк, Самуран аьтту эрк. Охьадоьду Рутулан а, Ахтан а кӀошташ. Дохалла — 63 км, бассейнан майда 963 км²[1].

Географи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Ахтычай долало Коьрта Кавказан дукъан къилбаседа-малхбален басен шовдан тӀиера, чукхета аьтту агӀора Самур эрках, хикхочел 101 км лакхахь.

Ахтычай эрк ду уггаре шорта хи долу Самур эркан га. Эркан дохалла 63 км, хи дужу 2300 м лакхара, хи гулдаран майда – 963 км², локхаллин юккъера барам – 2590 м. Доккхаха долу хин дакъа (84 %) эрко схьаоьцу 2000 м лакхара.

Харш тархаш долуш ду, билгалдаьккхина тайп-тайпана чолхаллин шивераца. Тархаш лекха дац, дукхах дерг 0,5-1 м. Кхолладелла чхьаьрнаш гулдалар бахьнехь, наггахь тархийн породаш харш чу охьа а йогӀий пурх хӀоттар бахьнехь. Лакхенашкахь а, юккъехь а бердаш лекха дац, цхьа метр гергга, лаьтта гӀамаран саз-латтан а, тархийн сицкъаран а породех. Эркан лахенашкахь, тӀаьххьара 26 километр юкъахь, бердаш лекха ду. Гдымчай эрк кхетначул тӀаьхьа, Ахтычай охьадоьду кӀоргачу Ӏин чухула. Хин шоралла тайп-тайпанчу меттигашкахь хийцало 2 - 15 метр, кӀоргалла 10 см - 1,2 м. Эркан сихаллин юккъера барам бу 1-2 м/с, цхьаццанхьа 4-5 м/с.

Гидрологи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Эркан хи цхьабосса латтадо дешначу шаш а, лайш а, догӀано а, лаьттан бухарчу хиш а. Шеран юкъахь хи цхьабосса охьа ца догӀу. Уггаре дистина эрк хуьлу май баттера август бутт кхаччалц, оцу хенахь шарахь охьадогӀучух 60 % хи чекхдолу эрках. Сих-сиха хуьлу кхераме гидрологин хиламаш бохаме стигал къекъаш догӀучу догӀан а, Ӏоврийн а кепара (1988 а, 1997 а шераш).

Шарахь дойу хин юккъера барам — эркан хикхочехь хуьлу 15,8 м³/сек, максимум – 550 м³/сек, минимум – 1,75 м³/сек. Эркан хиш дистинчу муьрехь чӀогӀа боьха хуьлу. Хин боьхалла цкъаццӀа кхочу 120 000 г/м³ гергга.

Геннаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Ахтычай эркан коьрта геннаш

ЦӀе Дохалла, км
1 Мугулахчай 15
2 Чахикам
3 Каминчай 10
4 Мазачай 16
5 Цейхур
6 Фийчай 18
7 Гдымчай 18
8 Сурачай
9 Кызылдере 10
10 Катухчай
11 Даличай 14
12 Огалматхет
13 Галасатхет
14 Мицпратхет
15 Каравансарачай 11
16 Кябякчай

Дерриг геннаш Ӏовраш яхьаш ду.

Эрк Ӏамор а, хин бахаман маьӀна а[нисъе бӀаьра | нисъе]

Эркан раж теллина 3 постехь: Хнов, Смугул, Ахта (йолуш йолу).

Эркан ладаме хин бахаман маьӀна ду. Иза леладо хи латтош а, хи дуьллуш а уллехь йолчу эвланашна а, аренашна а. Эркан тӀаьхь болх бо Ахтан ГЭСо (иза йина 1957 шарахь).

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]