Абазойн мотт

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Абазойн мотт
Ша-шена тиллина цӀе:

Абаза бызшва

Пачхьалкхаш:

РоссиFlag of Russia.svg Росси, ТуркойчоьFlag of Turkey.svg Туркойчоь

Регионаш:

Кхарачой-ЧергазийчоьFlag of Karachay-Cherkessia.svg Кхарачой-Чергазийчоь

Официалан мотт:

Кхарачой-ЧергазийчоьFlag of Karachay-Cherkessia.svg Кхарачой-Чергазийчоь

И мотт буьцаш болу неха дукхалла:

50 000 гергга

Рейтинг:

52

Классификаци
категори:

Кавказан меттанаш

Къилбаседакавказан тӀехулара доьзал (массара а къобалбанза бу)

Абхазийн-адыгийн доьзал
Абхазо-абазинская меттийн га
Йоза:

кириллица (абазойн йоза)

Меттан код
ГОСТ 7.75–97:

aba аба 005

ISO 639-1:

ISO 639-2:

ISO 639-3:

abq

Кхин: Проект:Лингвистика

Абазойн мотт (абаз. абаза бызшва) — абазойн мотт, юкъа богӀу Кавказан абхазийн-адыгийн меттанийн тобанера абхазийн-абазойн генна.

Абазойн мотт тахана бисина коьртаниг Кхарачой-Чергазийчохь, цигахь республикан пхеа официалан меттанех цхьаъ бу.

Россехь абазойн мотт буьцучеран барам, Ерриг Российн нах багарбарна (2010) жамӀашца[1], 37 831 ст. хилира, Туркойчохь 10 000 ст. гергга ву (1995)[2].

Абазойн мотт абхазхойн маттана уггар уллора бу.

Меттадакъошна декъадалар[нисъе | нисъе чухулара]

Меттадакъа шиъ ду: тапантан а, ашхарауан а.

  • ашхарауан меттадакъа:
    • кувин лиер
    • апсуй лиер
  • ашуйн меттадакъа:
    • кубан-эльбурганан лиер
    • цӀиечумалхбален лиер

Меттадакъойн башхаллаш ю фонетикан системехь а, лексикин а, грамматикин а системашкахь а. ХӀора меттадекъахь гучудолу шишша лиер. Вовшех цакхетаран бала лакхахь дийцинчу меттадакъойн бац.

ХӀинца долчу меттанех абазойн маттана уггар уллора бу абхазхойн мотт. Меттан говзанчаша дийцарехь, протоабазойн мотт къаьстина протометтах (абазойн а, абхазойн а юкъара да) VIII—XII бӀешерашкахь.

Дукхаха болчу талламхоша лору ашхарауан меттадакъа широ хилар а, абхазхойчунна уллора хилар. Хила тардолийта, ашхарауа (хӀара меттадакъа лелочийн дай) маццах юкъарчу этносан тобанах (абхазхойн а, абазойн а дайшах) а къаьстина, къилбаседехьа болабелла тапантел (кхин субэтносан тоба — тапантан меттадакъа лелориш) тӀаьхьа, цундела ашхаруан меттадекъо лардина алсама юкъара сипташ гергарчу абхазхойн меттаца.

Йоза[нисъе | нисъе чухулара]

Дуьххьара абазойн меттан йоза дан — Ӏарбийн элпийн бух тӀехь — гӀоьртира Микеров Ӏумар XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь[3]. Латинин бух тӀехь йоза дина 1932 шарахь (цуьнан автор вара Т. З. Табулов), ткъа 1938 шарахь дехьадаьккхина кириллице, иштта кеп ю цуьнан[4]:

А а

а

Б б

бы

В в

вы

Г г

гы

Гв гв

гвы

Гъ гъ

гъы

Гъв гъв

гъвы

Гъь гъь

гъьы

Гь гь

гьы

ГӀ гӀ

гӀы

ГӀв гӀв

гӀвы

Д д

ды

Дж дж

джы

Джв джв

джвы

Джь джь

джьы

Дз дз

дзы

Е е

йэ

Ё ё

йо

Ж ж

жы

Жв жв

жвы

Жь жь

жьы

З з

зы

И и

и

Й й

йы

К к

кы

Кв кв

квы

Къ къ

къы

Къв къв

къвы

Къь къь

къьы

Кь кь

кьы

КӀ кӀ

кӀы

КӀв кӀв

кӀвы

КӀь кӀь

кӀьы

Л л

лы

Ль ль

льы

М м

мы

Н н

ны

О о

ъоу

П п

пы

ПӀ пӀ

пӀы

Р р

ры

С с

сы

Т т

ты

Тл тл

тлы

Тш тш

тшы

ТӀ тӀ

тӀы

У у

уы

Ф ф

фы

Х х

хы

Хв хв

хвы

Хъ хъ

хъы

Хъв хъв

хъвы

Хь хь

хьы

ХӀ хӀ

хӀы

ХӀв хӀв

хӀвы

Ц ц

цы

ЦӀ цӀ

цӀы

Ч ч

чы

Чв чв

чвы

ЧӀ чӀ

чӀы

ЧӀв чӀв

чӀвы

Ш ш

шы

Шв шв

швы

ШӀ шӀ

шӀы

Щ щ

щы

Ъ ъ

ъы

Ы ы

ы

ь

ь

Э э

э

Ю ю

йу

Я я

йа

Кхарачой-Чергазийчохь абазойн маттахь арадолу «Абазашта» цӀе йолу газет.

Лингвистикан амалш[нисъе | нисъе чухулара]

Фонетика а, фонологи а[нисъе | нисъе чухулара]

Абазойн мотт консонантан тайпана меттанашха бу. Маттахь коьрта мукъа аьзнаш шиъ бенн дац — «а», «ы». Ассимиляцин бух тӀехь а, «а», «ы» ахмукъа аьзнех цхьанакхетарехь а довлу кхин мукъа аьзнаш — «е», «о», «и», «у». Мукъаза аьзнийн система дукха чолхе ю. Абхазхойн-адыгийн меттанийн специфика ю шакарца-хише спиранташ, ткъа кхин а лабиализации йина фонемаш, уьш амалехь ю хӀора спирантийн могӀанна, цундела кхоллало шортта фонологин оппозицеш лабиализаци йолуш/лабиализаци йоцуш билгалонашца.

Морфологи[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалйовлу лексикан-грамматикан дешнийн тайпанаш: цӀердешнаш, билгалдешнаш, цӀерметдешнаш, хандешнаш, причастеш, деепричастеш, куцдешнаш, дештӀаьхьенаш, союзаш, айдардешнаш.

Хандош хенийн чолхе система йолуш ду, саттамаш а, дикка дукха префикскепара кечйина грамматикан категореш (каузатив, союзалла, кхин а) а ю.

ЦӀердешнийн ю билгалаллин, билгаллаланза, цхьааллин кепаш. Синтаксикан юкъаметтигаш (масала, цӀерниг, эргативнаг, лург) билгалйохуш дожараш цахиларна, цхьадолчу дожарийн кепийн юьхь ю.

Яххьийн цӀерметдешнаш а, яххьийн цӀерметдешнийн префиксаш а декъало дукха хьолахь 3 классан: божарий, зударий, хӀуманаш а, Ӏаламан хиламаш а, наггахь 2 классан (адам а, хӀуманаш а, Ӏаламан хиламаш).

Синтаксис[нисъе | нисъе чухулара]

Мотт кхианчу синтетикан могӀанера бу. Аламан чохь хила таро ю цхьанне шиъ я масех ша-шен классийн префиксаш, меттиган дешхьалхенаш, кхин а, ткъа иштта даран я хьолан тайп-тайпана беснаш гойту суффиксаш. Дешнийн низам: подлежащи, нийса кхачам, алам. Ша-шен классийн префиксаш аламехь хийцало дехьадаларх, цадаларх доьзна.

Предложенехь дешнийн низам хила тарло маьрша а, чулацаме а. ТӀетуху предложенин функци кхочушйо дукха хьолахь причастис, деепричастис, кхин хандешан инфинитиван кхолламаша.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. Ethnologue report for Abaza
  3. Алексеев М. Е. Абазинский язык // Большая российская энциклопедия / С. Л. Кравец. — М: Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 1. — С. 7. — 768 с. — 65 000 экз. — ISBN 5-85270-329-X
  4. Абаза-урышв ажвар / В. ТӀыгв. М., «Советская Энциклопедия», 1967

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

Оьрсийн маттахь
Кхечу мехкийн меттанашкахь
  • Allen W.S. Structure and system in the Abaza verbal complex. In: Transactions of the Philological Society (Hertford), Oxford, 1956, p. 127—176.
  • Bouda K. Das Abasinische, eine unbekannte abchasische Mundart. In: ZDMG, BD. 94, H. 2 (Neue Folge, Bd. 19), Berlin-Leipzig, 1940, S. 234—250.
  • O’Herin B. Case and agreement in Abaza. Summer Institute of Linguistics, September 2002.

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]

Логотип «Викидоьшам»
Викидоьшам дешнаша могӀам бу абазойн меттара хӀокху категори чохь «Абазойн мотт»