Галактика

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци, лаха
NGC 4414, Верникин месаш цӀе йолу седарчийн гуламехь йолу спиралин галактика, диаметром ~17 килопарсек, ~20 мегапарсек Дуьненан генахь

Гала́ктика (шира.-грек. Γαλαξίας — шурин) — седарчах, седарчийн гуламах, седарчийн юккъера газах а, ченах а, къайлах материх а хӀотталуш йолу йоккха гравитацица йихкина система. Массо а галактикан юкъайогӀуш йолу объекташ дакъа лоцу юкъара массан центран гонах леларехь[1][2].

Галактикаш Дуьненна чӀогӀа генах ю. Царна тӀекхаччалц болу некъ мегапарсекашца бусту. Уьш генах хиларх бахьнехь бӀаьрган къесташ царех кхоъ бен яц: Андромедан тача (гуш ю къилбаседера эхигехь), Йокха а, Жима Магелланан Тачанаш (гуш ю къилбера эхигехь). XX бӀешо кхаччалц кхийолу галактикаш къасталуш телескопаш яцара. 1990-гӀа бӀешареш долалучу хенахь нахана евзуш яра 30 галактика. Оцу галактикашкахь цхьаболу седарчий бен къесташ бацара. «Хаббл» телескоп космосе яхитинчула тӀехь а, 10 метр йоккха Дуьненан тӀехь йолу телескопаш болх бан йолаелча а галактикашан дукхалла а, царна юкъахь къесташ болу седарчийн дукхалла а цеххьана сов белира.

Галлактикаш тайп-тайпана хуьлу: эллиптически, дискан спиралан, спиралан перемычкица, линзах тӀера, кеги, нийса йоцу кепахь, и. к. д. Цера йозалла ю 107 дуьна 1012 кхаччалц Маьлхан йозалла. Вайн галактикин йозалла ю 2х1011 Маьлхан йозалла. Галактикашан йоккхалла хуьлу 5 — 250 килопарсек (16 — 800 эзар серлонан шо). Вайн галактикан диаметр ю 30 килопарсек (100 эзар серлонан шо). 2012 шарахь евзуш хила массарелла йоккха галактика IC 1101 ю 600 килопарсек[3].

Ӏаьржа материн йозалла хила тарло галактикан йозаллин 90 % кхочуш, я цхьайолу жима галактикашкахь санна цахила а тарло[4].

Галактикаш цхьанабараме дӀасаяржина яц: цхьайолу метташкахь уьш шортта хуьлу, кхоьчу метташкахь уьш цхьаа ца хуьлу (иштта метташках олу войд). Массо а галактика маса ю хууш дац. Схьахетарех уьш цхьа бӀе миллиард ю (1011)[5].

Этимологи[нисъе | нисъе чухулара]

«Галактика» (шира.-грек. γαλαξίας) дош догӀуш ду Ча Такхийна Тачан грекийн цӀарах (κύκλος γαλαξίας — «шуран го»)[6].

Тергонаш[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Sparke L. S., Gallagher III J. S. Galaxies in the Universe: An Introduction. Cambridge University Press. 2007. p. 442. ISBN 0-521-67186-8
  2. Кононович Э. В., Мороз В. И. 11.1. Объекты, принадлежащие нашей Галактике // Общий курс астрономии / Иванов В. В.. — 2. — М: Едиториал УРСС, 2004. — С. 433. — 544 с. — 3000 экз. — ISBN 5-354-00866-2
  3. Clarke, T. E.; Blanton, Elizabeth L.; Sarazin, Craig L. The Complex Cooling Core of A2029: Radio and X-Ray Interactions (en). — 2004. — В. 1. — Т. 616. — С. 178-191. — DOI:10.1086/424911 — Bibcode:2004ApJ...616..178C
  4. Рождение карлика: Галактика без темноты. Popmech.ru (11 март 2009). Архив йина хьалхара хьастачура 11 август 2011. Теллина 26 июль 2009.
  5. Mackie, Glen. To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand. Swinburne University (1 февраль 2002). Архив йина хьалхара хьастачура 11 август 2011. Теллина 20 декабрь 2006.
  6. Сучков Л. А. Галактика. Астронет.

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

  • Засов А. В., Постнов К. А. Общая астрофизика. — Фрязино: Век 2, 2006. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 5-85099-169-7, УДК 52, ББК 22.6(Хьаьжина 27 январь 2012)
  • Ю. Н. Ефремов. Постоянная Хаббла. Архив йина хьалхара хьастачура 11 август 2011.
  • James Binney. Galactic Astronomy. — Princeton University Press, 1998.
  • Terence Dickinson. The Universe and Beyond. — Fourth Edition. — Firefly Books Ltd., 2004.

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]

1000HA.png